[][][][] نقدی بر موضوع نسخ آیات صفح [][][][]
نقدی بر موضوع نسخ آیات صفح
مهدی رستم نژاد
آیا، آیات صفح، نسخ شدند؟
قبل از پاسخگویى به این پرسش، یاد آورى دورنمایى از تاریخچه این بحث، خالى از لطف نیست.
آیه پنجم از سوره توبه، معروف به آیه«سیف» که عبارت است از:
«فاقتلوا المشرکین حیث وجدتموهم»
از دیر زمان مورد توجه محققان علوم قرآن، مخصوصا بحث کنندگان از ناسخ و منسوخ قرآنى بوده است.محققان پیشین(قدماء)به گونهاى افراطى آیه سیف را ناسخ آیات بسیارى از قرآن مىپنداشتند؛تا جایى که ابن سلامه(م 410 ه) یکى از همین دسته از علما در این مورد مىگوید:
«کلّ ما فى القرآن من مثل«فاعرض عنهم، و تولّ عنهم و خلّوا سبیلهم و ما شاکل ذلک، فناسخه آیة السیف.»
یعنى تمام کلماتى که در قرآن از قبیل «فأعرض عنهم، تولّ عنهم و خلّوا سبیلهم و امثال آنها وارد شده است، به وسیله آیه سیف نسخ شدند. (1)
پس از ایشان، ابن عربى(638-560 ه.ق)را مىبینیم که آیه سیف را ناسخ 114 آیه از آیات قرآن که متضمن عفو و صفح است، مىداند و عجیبتر آن که مىگوید:«همین آیه سیف که توانست 114 آیه قرآن را از کار بیندازد، خودش توسط ذیلش نسخ شده است.عبارت نامبرده چنین است:
«انّها«آیه سیف»ناسخةّ لمأة و اربع عشرة آیة و انّ آخرها مع ذلک قد نسخ اولها، حیث قال اللّه تعالى
فى آخرها:«فان تابوا و اقاموا الصلاة و اتوا الزکاة فخلّوا سبیلهم»و هذا ناسخ لما قال:«فاقتلوا المشرکین.» (2)
این نمونه از افراط در بالا بردن آمار آیات نسخ شده به وسیله آیه سیف، در کلمات بیشتر کسانى که از قدما در پیرامون نسخ مطلبى نوشتهاند از قبیل ابن حزم(م 456 ه)و ابو جعفر نحاس (م 338 ه)و ابن عتائقى(م 770 ه)و دیگران به چشم مى خورد.
ما با توجه به این که ممکن است مراد پیشینیان از نسخ، نسخ مصطلح امروزى نباشد، در پاسخ آنان مىگوییم:
بسیارى از آیات صفح، در مورد مدارا کردن پیامبر و مسلمانان با منافقان آمده است و پیامبر تا آخر عمر شریف خود، مأمور به قتال با منافقان نشده بود.و اما آیه سیف، در مورد قتال با مشرکات است.و نیز برخى دیگر از آیات صفح در مورد مدارا کردن پیامبر با آن دسته از مشرکات یا اهل کتابى است که نقض پیمان نکرده باشند و اما آیات قتال و سیف، مربوط به مشرکانى مىباشد که نقض عهد نمودند و یا اساس اهل عهد و پیمان نیستند.
با توجه به این واقعیت، روشن است که بین آیات صفح و آیه سیف، هیچگونه تعارضى نیست تا قائل به نسخ شویم.
ارائه آمار و ارقام بالاى آیات نسخ شده، همچنان قرن به قرن از هر نسلى به نسل دیگر منتقل مىشد.ولى هر چه زمان مىگذشت و علوم قرآنى پیشرفت مىکرد، این آمار و ارقام کاهش مىیافت.تا آنجا که جلال الدین سیوطى(م 911 ه) فقط در بیست آیه از آیات قرآن قائل به نسخ شد. و تازه در هیچ یک از آن آیات، آیه سیف به عنوان ناسخ آیه صفح معرفى نشده است.بعد از عصر جلال الدین سیوطى نیز در نوشتههاى محققانى که در علوم قرآنى، مطلبى نوشتهاند از قبیل: زرکشى، زرقانى، مصطفى زید و حسن العریض و دیگران، دیده نشده است که آیات صفح را در شمار آیات نسخ شده، ذکر کرده باشند.
نقل قول
