آزادی اجتماعی از منظر قرآن کریم

[سابحات]

آزادی اجتماعی از منظر قرآن کریم

آزادی در اسلام یکی از ویژگی های جامعه اسلامی آزادی است به این معنا که آیا فرد وقتی در جامعه زندگی می کند از آزادی برخوردار است یا نه؟ در این فصل اقسام معنا، حدود و شئون مختلف آزادی مطرح می شود. اقسام آزادی آزادی یک بحث عقلی دارد که در کتاب های فلسفه و کلام بررسی می شود و بحثی اخلاقی دارد که در کتاب های اخلاق عنوان شده است، یک بحث عرفانی دارد که اهل معرفت آن را عنوان می کنند و بحثی حقوقی که قانوندانها از آن بحث می کنند.

[سابحات]

اما قسم اوّل:

آزادی عقلی:

سخن درباره آزادی عقلی بحث از یک مسئله تکوینی است نه اخلاقی، قانونی، حقوق و قراردادی و آن بحث این است که آیا انسان مجبور است یا مفوّض و به خود وانهاده شده؟

در کتاب های فلسفه و کلام در پاسخ این پرسش گفته شده که انسان نه مجبور است، تا اسناد و نسبت کارهایش به او مجازی باشد و نه مفوّض است تا اسناد کار به او به نحو استقلال باشد،

هم جبر باطل است و هم تفویض و آنچه حق است، امر بین الامرین است که از آن به «اختیار و آزادی» انتخاب یاد می شود.

بسیاری از حکما در کتابهای عقلی به این سخن عقیده دارند.امّا معتقدان به جبر تاریخ و صاحبان تفکّر اشعری انسان را آزاد نمی دانند.


نفی جبر و تفویض و اثبات آزادی از حوزه این مباحث خارج است، زیرا بحثی عقلی است که آیاتی از قرآن چون:

«انّا هدیناه السّبیل امّا شاکراً و امّا کفوراً؛

ما انسان ها را هدایت کردیم و راه را به او نشان دادیم او یا شکر و پذیرای هدایت است و یا کفور و ناسپاس در برابر هدایت است و آن را نمی پذیرد.»(1) و

«و قل الحقّ من ربّکم فمن شاء فلیؤمن و من شاء فلیکفر؛

حق را از طرف پروردگار بگو هر که خواهد ایمان آورد و هرکه خواهد کفر ورزد»(2)

مبین آن می باشند.

[سابحات]

آزادی اخلاقی:

آزادی اخلاقی را قرآن کریم در روایات معصومین(ع) به انسان ها آموختند تا از بند رذایل اخلاقی رهایی یابند، چون یک انسان متکبر یا طمع ورز و آزمند، هرگز آزاد نیست این آزادی در کتابهای اخلاق قابل طرح است که به عنوان یک فضیلت اخلاقی تحت عنوان (حرّیت) مورد بحث قرار می گیرد.

آزادی عرفانی:

برتر از دو قسم یاد شده، آزادی عارفانه است ـ نه زاهدانه ـ و آن اینکه انسان از هرچه رنگ تعلق، بلکه از هرچه رنگ تعیّن پذیرد آزاد باشد، چیزی او را به خود جذب و جلب نکند و برای انسان چیزی جز خدا که مطلق محض است، جاذبه نداشته باشد
این آزادی که عارف در پی آن است، اگر در کتاب های اخلاقی مطرح می شود در حدّ یک اشاره است که از آن می گذرند و این اوج اخلاق و در محور یافته های اهل معرفت است.

آزادی حقوقی:

این آزادی، مورد بحث حقوقدانان و قانون شناسان است که مواد قانونی باید طوری تدوین شود که اجرای آن مستلزم برخورد حقوقی نباشد یعنی یک انسان در کیفیت بهره برداری از مواهب طبیعی تا حدّی آزاد است که آزادی او مزاحم حقوق و بهره وری دیگران نباشد و اصل «لاضررو لا ضرار فی الاسلام» در همین محدوده قابل اجرا است. این آزادی حقوقی و قانونی است.

[سابحات]

محدودیّت طبیعی و قانونی آزادی

انسان گرچه آزاد است، ولی دستگاه آفرینش چنان که به او میل و اراده داده همین اراده و میل را محدود نیز نموده است، یعنی انسان قدرت آن را ندارد که هرچه را بخواهد اراده کند، بلکه اراده او محدود است و

وقتی انسان در جامعه زندگی می کند گذشته از آن محدودیّت طبیعی، محدودیّت قانونی نیز جلوی رهایی او را می گیرد تا نتواند هرچه به دلش خطور کرد آن را عملی نماید.

محدودیت طبیعی انسان این است که اگر او تنها هم روی زمین زندگی کند نمی تواند به شکل دلخواه خود عمل کند یا اراده های گزاف داشته باشد و محدودیت قانونی، آن است که چون بهره برداری از مواهب طبیعی برای همگان است و اگر کسی بخواهد به میل و اراده خود به طور آزاد استفاده کند مزاحم دیگران خواهد بود از این رو قانونی برای تعدیل این اراده ها و امیال باید تدوین شود.

[سابحات]

تفسیر آزادی

«آزادی» برای انسان بسیار ارزشمند و مطلوب است، همانند «سعادت» که مفهوم آن روشن و اصل آن نیز مطلوب همه است، اما عمده تفسیر آزادی است و چون آزادی وصفی از اوصاف نفسانی انسان است به ناچار اگر انسان شناسی ها متفاوت بود، معنا و تفسیر آزادی نیز مختلف است، چه اینکه بر اساس اختلاف انسان شناسی ها، تفسیر «سعادت» و سایر اوصاف انسانی نیز مختلف خواهد بود.


در فصل های گذشته دوگونه جهانبینی مطرح شد:

یکی جهانبینی الهی که می گوید جهان مبدأ و معادی دارد و برای انسان وحی و رسالت مطرح است و انسان دارای روح و مسافری است که عوالمی را پشت سر گذاشته و عوالمی را نیز در پیش دارد او با مرگ نابود نمی شود، بلکه از عالمی به عالم دیگر منتقل می شود.
اما جهانبینی مادی می گوید جهان عبارت از همین جهان محسوس مادّی است و آغاز و انجامی برای جهان نیست و زندگی انسان نیز بین میلاد و مرگ خلاصه می شود که قبل از میلاد ماده و تطوّرات مادّه بود و سرانجام با مرگ نابود می شود: «ان هی الا حیاتنا الدنیا؛ زندگی جز زندگی دنیا نیست.»(3)


بر اساس این دو بینش دو منطق نیز وجود دارد:

یکی منطق احساس و سودگرایانه و دیگری منطق عقل و حق گرایانه و بر اساس آن دو جهانبینی و این دو منطق دو گونه تفسیر نیز درباره آزادی هست.

کسانی که جهان را در ماده خلاصه می کنند و انسان را هم یک موجود مادّی می پندارند، آزادی را همان رهایی می دانند، آنچه را که یک عارف یا زاهد بند می داد، یک انسان مادی آن را به عکس آن ها آزادی می پندارد، چه اینکه آنچه را انسان مادّی آزادی می پندارد نزد عارف یا زاهد بند است.

ممکن است انسانی بگوید من در انتخاب راه رها هستم و می توانم خود را به هر عادتی معتاد کنم ولی رهایی در اعتیاد به هر عادت، در واقع بندی است بر دست و پای او. در واقع انسان معتاد برده است نه آزاد.

دلبستگی به آنچه رنگ تعلّق دارد و انسان را از مسیر لقای حق باز می دارد بندگی است نه آزادی.

[مليکه]

ضمن تشکر دوست من

با اجازه کار برچسب گذاری پست شما را من انجام دادم
یا علی