✿✿✿معنا و مفهوم شرح صدر✿✿✿

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

صدر به معنای سینه و قفس قلب می¬باشد که در اینجا مراد از شرح صدر یا سعه صدر معنای مادی و لغوی آن نیست
بلکه مقصود از صدر، قلب است، در معنای کنایی آن. یعنی روح انسان، بنابراین شرح صدر یک امر روحی و معنوی است نه یک امر مادی و جسمانی و هیچ چیز چون روح انسان قابل شرح نیست و قلب و روح آدمی، بیشترین قابلیت شرح را دارد.
بنابراین در اصطلاح به معنای گستردگی سینه به نورالهی و آرامش روحی و روانی از جانب خداست. از آنجا که حضرت در دعوتش با سختیها و مشکلات فراوان همراه بود، باید صبر و تحملی عظیم میداشت تا میتوانست در مقابل دشمنان و مشکلات ایستادگی کند به همین علت خدا به حضرتش فرمود: «الم نشرح لک صدرک» خداوند خطاب به رسولش میفرماید که ما قلب و روح تو را در مقابل دشمنان و سختیهای دعوت بزرگ و پر تحملل قرار دادیم تا بتوانی موفق شوی.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

نقش شرح صدر در دعوت رسول­خدا


وقتی پیامبر(ص) در میان مشرکان قریش برای هدایت و رهبری آنان برگزیده شد پیدا بود که جز با شرح صدر نمی­توانست با آن لجاجت اعراب جاهلی و بدوی کنار بیاید و بدون صبری عظیم نمی­توانست در مقابل این همه دشمنی و آزار دوام بیاورد، بلکه به کمک همین شرح صدر بود که توانست آن همه نامردمی و سختی را تحمل نماید و با آن همه مشکلات و کار شکنیها کنار بیاید و از پا ننشیند، راز موفقیتش صبر و تحمل بود که در سایه شرح صدر از خود نشان می­داد.

مشرکان مکه او را مسخره می­کردند، کودکان و غلامان را به آزار رساندن به آن حضرت تشویق و تحریک می­کردند تا حدی که وقتی آن حضرت به سجده می­رفت، شکنبه و سرگین حیوانات را بر سر و روی و شانه­ های آن حضرت می­ریختند تا جایی که در مقابل این اهانت قریش شکایت به ابوطالب عمویش برد، ایشان نیز به سراغ آنان رفته و ضمن تهدیدشان به غلامش دستور داد تا شکنبه و سرگین را بر یکایک آنان بمالد.

این صبر و تحمل و پافشاری پیامبر در دعوت حق در مقابل این همه آزار و اذیت، بسیاری از مشرکان را به حقیقت دعوت آن حضرت آگاه ساخته بود؛ ولی همان روحیه لجاجت جاهلی آنان مانع از پذیرفتن دعوت آن حضرت می­شد و این چنین آن حضرت برای به نتیجه رساندن رسالت الهی از پا نمی­نشست، چنانکه «با چنان جفا و انکار که از قوم خویش می­دید، پیوسته از نصیحت ایشان باز نمی­ایستاد و ایشان را به اسلام دعوت می­کرد و شرط شفقت ایشان را در دین و دنیا به جای آوردی»

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

منشأ شرح صدر

منشأ شرح صدر، سعه وجودی انسان است. هر کس سعه وجودی دارد بر اراده¬های قلبی خود چیره است و ناملایمات و سختیها و همچنین خوشیها و شادیها نمیتواند وی را تحت تأثیر قرار دهد. آنکه سعه وجود دارد، هیچ چیز از ظرف وجودش لبریز نمیشود.

نمونه¬هایی از شرح صدر رسول¬اکرم(ص)

آن حضرت در اداره امور بردباری و شکیبایی خاصی داشت، چنانکه در توصیف ایشان آمده است که «کان اوسع الناس صدراً». رفتار پیامبر در خانه و اجتماع حاکی از سعه صدر بسیار ایشان بود، چنانکه هیچ وقت به خاطر خودش خشمگین نمیشد و کسی را سرزنش نمی¬کرد و آرامش و وقار خود را از دست نمی¬¬داد. چنانکه انس بن مالک در مورد آن حضرت میگوید: «پیامبر هرگز در مورد کاری که کرده بودم نفرمود: چرا چنین کاری کردی یا در مورد آنچه ترک کرده بودم نفرمود چرا چنان کردی؟» همچنین «هرگز مرا دشنام نداد، تنبیه نکرد، سرزنشم ننمود، برایم چهره درهم نکشید، و در کاری که مرا فرمان داده بود و من کوتاهی کرده بودم، مؤاخذه ام نکرد و زمانی که یکی از اهل خانه مرا به سبب کاری مورد مؤاخذه قرار میداد، آن حضرت میفرمود: رهایش کن که اگر شدنی بود انجام گرفته بود».
این رفتارهای پیامبر همگی نشان از شرح صدر آن حضرت بود و بر اساس همین شرح صدر و بزرگواری بود که پس از غزوه حنین در سال هشتم هجری وقتی رسول¬خدا غنایم را تقسیم می¬کرد، مردی از بنی¬تمیم به نام «حرقوص بن زهیر» که از نحوه تقسیم غنایم ناراضی بود به آن حضرت توهین نموده و ایشان را غیر عادل خطاب کرد، و برخی از اصحاب قصد کشتن وی را داشتند، اصحابش را از کشتن وی نهی نمود.
یا وقتی در جریان غزوه «ذات الرقاع» در سال چهارم هجری فردی به نام «غورث بن حارث» با شمشیر آخته قصد کشتن آن حضرت را داشت؛ ولی وقتی حضرت بر وی غلبه یافت، از او گذشت و رهایش کردو این چنین با گذشت و سعه صدر خود باعث تألیف قلوب دوست و دشمن به خود میشد.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

نشانه های شرح صدر

آن حضرت در جواب اصحابش که نشانه های شرح صدر را میپرسیدند، فرمود: «التجافی عن دار الغرور و الانابة الی دار الخلود، و الاستعداد( الاعتداد) للموتِ قبلَ نزوله (الموت)».
[نشانه های شرح صدر] جدا شدن از سرای غرور و توجه به سرای جاوید و آماده شدن برای استقبال از مرگ پیش از نزول مرگ است. در واقع نشانه شرح صدر، آزادی از منشأ همه تباهیها، یعنی دوستی دنیا میباشد.

ثمرات شرح صدر

شرح صدر، ثمرات و نتایج بسیاری دارد که به چند نمونه آن اشاره میشود.

1- گشادگی چهره: زیرا بر اثر گشادگی قلب و دل انسان، همه اعضا و جوارح تابع آن هستند که بیشتر از همه در گشادگی چهره جلوه می¬یابد، چنانکه رسول¬خدا که مظهر تام شرح صدر بود، چنین توصیف شده است « متبسم¬ترین مردم و گشاده روترین و خوشروترین آنها بود».[14]

2-عطوفت و لطف: یکی دیگر از نتایج شرح صدر، عطوفت و مهربانی با دیگران است، زیرا آن کس که روحش بزرگ باشد، مهر و عطوفتش شامل دیگر افراد نیز میشود و پیامبر(ص) نمونه تمام عیار عطوفت و مهربانی بود، چنانکه گفته شده «کان رسول الله... من اشد الناس لطفاً بالناس» رسولخدا بیشترین نرمی و مهربانی و خوشرفتاری را نسبت به مردم داشت.
خصوصاً که حیطه مسئولیت و مدیریت آن حضرت بسیار زیاد بود، عطوفت و لطفش نیز زیاد بود؛ زیرا به وسیله همین لطف و مهربانی سبب جذب دلهای بسیاری میشد.

3- عیب پوشی: یکی از نشانه¬های اشخاصی که شرح صدر یافته باشند، این است که پرده دری نمی¬کنند، کسی را رسوا نمی-کنند و رفتار آنان را حمل بر صحت مینمایند، همانگونه که آن حضرت از اعمال منافقین باخبر بود؛ ولی آبروی آنان را نمی¬برد و به روی خود نمیآورد و این عیب پوشی حضرت به سبب شرح صدرش بود تا آنجا که میفرمود: «من ستر اخاه المسلم فی الدنیا، ستره الله فی الدنیا و آلاخره».

4-بردباری، شکیبایی و فرو خوردن خشم: بردباری و شکیبایی در برابر مصائب و مشکلات و سختی¬ها از دیگر نشانه¬های شرح صدر است و نمونه بارز آن پیامبر بود که در مقابل همه سختی¬ها و آزارهای دشمنانش، بیشترین صبر و شکیبایی را از خود نشان می¬داد، چنانکه خود آن حضرت می¬فرماید: «بعثت للحلم مرکزاً و للعلم معدناً و للصّبر مسکناً»

برانگیخته شده ام که مرکز بردباری و معدن دانش و مسکن شکیبایی باشم.
زیرا هر انسانی که سینه اش مالامال از نور علم و حکمت و دانش باشد، کانون بردباری و شکیبایی است. در مورد بردباری آن حضرت گفته¬اند: «کان رسول¬الله اصبر الناس علی اوزار (اقذار) الناس»رسولخدا از همه خلق بر گناهان(هرزگیهای) مردم شکیباتر بود.

5-انصاف: از دیگر نشانه های شرح صدر و یکی از لوازم اساسی مدیریت و رهبری داشتن انصاف و عدالت است. آن حضرت انصاف را حتی در نگاه کردن به اصحابش نیز رعایت میکرد. تا آنجا که گفته اند: «کان رسول الله یقسم لحظاته بین اصحابه فینظر الی ذا و ینظر الی ذا بالسویه». رسولخدا نگاههای خود را میان اصحابش تقسیم میکرد و به این و آن به طور مساوی مینگریست.

6-آرامش و وقار: از دیگر نشانه های شرح صدر آرامش و وقار است؛ زیرا قلبی که به نور حق و ایمان گشاده میشود، آرامش و وقار مییابد؛ زیرا به دلیل ایمان، دل و روحش از دنیا و غیر خدا آزاد میشود و هیچ دلبستگی به آن ندارد و همین باعث آرامش روحی و وقار میشود و پیامبر با وقارترین مردم در مجلس خویش بود «کان النبی أوقر الناس فی مجلسه»