اخلاق و کارایی در بازار سهام از دیدگاه اسلام

[*~* مهسا *~*]

منابع مقاله:
مجله اقتصاد اسلامی، شماره 18، نجفی، مهدی؛


چکیده

در بازار سهام اسلامی، اخلاق و ارزش های اسلامی در مقایسه با کارایی در اولویت قرار دارد؛ از این رو این نگرانی میان سیاستگذاران و قانونگذاران پدید می آید که فرایند اسلامی کردن ممکن است کارایی بازار را کاهش دهد. در این مقاله، بیان می شود بین ارزش های اسلامی و کارایی بازار نه تنها هیچ رابطه معکوسی وجود ندارد، بلکه رابطه ای مستقیم برقرار است. تلاش برای حاکم کردن اخلاق اسلامی در بازار، سرانجام به افزایش کارایی می انجامد. هنجارهای اخلاقی اسلامی از قبیل آزادی از ربا، غرر، غبن، جهالت، احتکار و ... با نظریات کارایی قابل شناسایی اند.
واژگان کلیدی: کارایی، اخلاق اسلامی، اخلاق در بازار سهام، سیستم نظارت، بازار سهام کارا

[*~* مهسا *~*]

1. مقدمه

فلسفه وجود بازار مالی این است که وجوه را از واحدهایی که وجه مازاد دارند، به واحدهایی انتقال دهد که به وجه نقد نیازمندند. این واحدها نیز وجوه اخذشده را در امر تولید سرمایه گذاری می کنند؛ بنابراین، بر ثروت جامعه افزوده می شود. افزایش کارایی بازار مالی هدف اولیه سیاستگذاران و قانونگذاران بازار است (Lev Barrch, 1998: p 20). هدف دیگر آنان حاکم کردن اخلاق (Ethics) و عدالت در بازار سهام است. مشکلی که هم در مورد کارایی و هم در مورد اخلاق وجود دارد، این است که دارای ابعاد گوناگونی هستند و برای هر یک از آن ها تعاریف متعددی در ادبیات گستردة بازار مالی شکل گرفته است. قوانین بازار سهام باید هم کارایی و هم اخلاق را بهبود بخشد؛

[*~* مهسا *~*]

امّا به هرحال در برخی موارد بین اخلاق و کارایی تضاد پدید می آید. در این موارد از بین اخلاق و کارایی یکی انتخاب می شود و این انتخاب به طور معمول به نفع کارایی صورت می گیرد؛ امّا در بازار سهام اسلامی، هنجارهای اخلاقی در مقایسه با کارایی در اولویت قرار دارند و به هر نحو باید تحقق یابند؛ البته این به معنای عدم وجود کارایی در بازار سهام اسلامی نیست؛ زیرا التزام به اخلاق مالی اسلامی باعث تحقق کارایی نیز می شود

[*~* مهسا *~*]

2. کارایی بازار سهام

در ادبیات مالی، معیارهای مشخصی جهت اندازه گیری کارایی بازار تعریف شده است. بازار سهام افزون بر تأمین نقدینگی برای سهام صادر شده شرکت ها، وظیفه مهم تری نیز برعهده دارد و آن ارزیابی مداوم شرکت ها و تخصیص وجوه بین آن ها است (Man, Z, 1993: p20). قیمت های بازار سهام در حقیقت، راهنما برای جریان یافتن وجوه به داخل شرکت ها است؛ به این صورت که وجوه بیشتر، به سمت شرکت هایی که سوددهی بیشتر و ریسک کمتری دارند، جریان می یابد (نظریه کارایی تخصیصی، Allocatinal Efficiency). لازمة این کار این است که قیمت ها ارزش ذاتی سهم را منعکس کنند؛ بنابراین، کارایی قیمت گذاری (Pricing Efficiency) یعنی برابری قیمت سهام با ارزش ذاتی آن شرط لازم برای کارایی تخصیصی به شمار می آید.

[*~* مهسا *~*]

تساوی بین قیمت سهام و ارزش ذاتی آن نیز هنگامی پدید می آید که کارایی اطلاعاتی (Informational Efficiency) وجود داشته باشد (Obaidullah, 2002)؛ برای مثال، در بازار ثانویه انتشار اطلاعات جدید در مورد سود یا ریسک شرکت ممکن است باعث تغییر ارزش ذاتی سهم شود.

[*~* مهسا *~*]

این تغییر ارزش، تعدیل قیمت را به همراه دارد. حال اگر بازار از لحاظ اطلاعاتی کارا باشد، این تعدیل قیمت بسیار سریع و دقیق خواهد بود. کارایی اطلاعاتی بدین معنا است که هیچ وقفه ای در انتشار و دستیابی به اطلاعات وجود نداشته باشد و یکی از شرایط لازم جهت کارایی قیمت گذاری شمرده می شود. نظریة کارایی اطلاعاتی قوی بیان می کند که قیمت ها باید همه اطلاعات مربوط به شرکت را منعکس کنند؛ بنابراین، حتی داشتن اطلاعات نهانی شرکت نیز باعث به دست آوردن هیچ گونه بازده اضافی نخواهد شد (Saunders & cornet, 2001: p249).

[*~* مهسا *~*]

کارایی عملیاتی (Operational Efficiency)، شرط دیگر کارایی قیمت گذاری به شمار می آید. طبق نظریه کارایی عملیاتی، معاملات باید با کمترین هزینه ممکن انجام شود. هزینه بالای معاملات مانع از تعدیل سریع و دقیق قیمت می شود؛

[*~* مهسا *~*]

بنابراین، هرگونه اقدامی که هزینه معاملات را کاهش داده (کارایی عملیاتی)، سرعت انتشار و دقت اطلاعات را افزایش دهد (کارایی اطلاعاتی) یا فرایند پردازش اطلاعات به وسیلة سهامداران را بهبود بخشد (کارایی قیمت گذاری)، گامی در جهت بهبود کارایی تخصیصی بازار به شمار می آید.
بازار کارا، بازاری پایدار است که در تسلط سهامداران منطقی قرار دارد و احتمال نوسانات شدید قیمت در آن بسیار کم است

[*~* مهسا *~*]

1-2. ویژگی های بازار کارا

به طور کلی ویژگی های بازار کارا را می توان در موارد ذیل خلاصه کرد:
1-1-2. تعداد فراوان عرضه کننده و تقاضاکننده در بازار و آزادبودن ورود و خروج به بازار برای همه از شرایط مهم کارابودن بازار است؛ یعنی بازار هنگامی کارا می شود که تعداد افرادی که به خرید و فروش اقدام می کنند، فراوان باشد.
2-1-2. اطلاعات باید با سرعت و فوریت و با حداقل هزینه به اطلاع دست اندرکاران بازار برسد.

[*~* مهسا *~*]

3-1-2. کسی که در این بازار خرید و فروش می کند، باید احساس امنیت کند و اطمینان یابد که آنچه بابت معامله اوراق بهادار دریافت یا پرداخت می کند، به ارزش ذاتی آن نزدیک است؛ یعنی قیمت عادلانه ای برای کالای خود دریافت یا پرداخت می کند.
4-1-2. معامله در بازار کارا نباید پرهزینه باشد. مخارج معامله باید بسیار پایین، و کم و بیش نزدیک صفر باشد. هزینة بالای معاملات مانع از تعدیل سریع و دقیق قیمت ها می شود.
5-1-2. هیچ معامله کننده ای نباید چنان قدرت داشته باشد که بازار را زیر نفوذ خود بگیرد و تأثیر مهمی بر آن بگذارد