اقتصاد بازار و توزیع درآمد (1)

[*~* مهسا *~*]

منابع مقاله:
فصلنامه اقتصاد اسلامی، شماره 1، توکلی، احمد(2)؛


1- مقدمه

اقتصاد اثباتی ⁽³⁾ دستیابی به کارایی اقتصادی را وظیفه خویش می شمارد . هدف، تخصیص منابع به نحوی است که با امکانات موجود بیش ترین

مطلوبیت فراهم آید . اما این که این مطلوبیت حداکثر شده، چگونه بین آحاد جامعه توزیع شود، به هنجارهای ⁽⁴⁾ مقبول جامعه بستگی دارد که قضاوت

درباره آن ها بیرون از مسئولیت اقتصاددان تلقی می شود . در مدل بهینه پارتو که دستیابی بدان هدف اصلی اقتصادهای رایج است، تمام تلاش،

یافتن منحنی سرحدی امکانات - مطلوبیت است که مکان هندسی نقاطی است که بهترین تخصیص منابع بین دو صنعتxوy، و بهترین توزیعxوy، بین

دو (گروه) مصرف کنندهaوbرا نشان می دهد . مقصود از بهترین توزیع آن نوع توزیعی نیست که جامعه عادلانه می داند; بلکه بدون ارزش گذاری

عدالتخواهانه، تنها آن نوع توزیعی را در نظر دارد که جمع مطلوبیت دو فرد یا دو گروه را بیشینه می سازد . یعنی از نظر اقتصاددان اثبات گرا، اگرu uدر

شکل 1 منحنی سرحدی امکانات - مطلوبیت جامعه باشد، توزیع درآمد (مطلوبیت) ناشی از نقطهmبینaوbهمانقدر بهینه است که نتایج توزیعی

نقطه .nحتی در حالت حدی، نقطهuهم که تمامی مطلوبیت حاصله را نصیبaمی سازد وbرا کاملا بی بهره می گذارد، می تواند بهترین توزیع باشد .

همین طور نقطهuکه توزیع درآمدی صد در صد مقابل حالت قبل را ارائه می کند . ⁽⁵⁾

[*~* مهسا *~*]

البته اگر برای هر جامعه ای با توجه به هنجارهای ارزشی اش توابع رفاه اجتماعی در دست باشد، می توان از حیث نظری به نقطه بهینه ای از نظر مدل

پارتو دست یافت که درآمد (مطلوبیت) را به شکل خاصی توزیع می کند . شبیه نقطهtدر شکل یاد شده . روشن است که تعیین هنجارهای اجتماعی

خارج از وظیفه اقتصاددان است و پیامبران، فلاسفه، سیاستمداران و مصلحان اجتماعی در ارائه آن ها نقش دارند . گرچه اقتصاددان خود نیز در این باره


قضاوتی دارد، ولی این وجه شخصیت او ربطی به موقعیت علمی اش ندارد .

[*~* مهسا *~*]

اقتصاددان در ارتباط با توزیع درآمد وظائف ذیل را برعهده می گیرد (258: 2000، (Sloman
(؟)
حدود نابرابری را تعیین و تغییرات آن را در طول زمان تبیین می کند .

علت وقوع سطح خاصی از توزیع درآمد را توضیح می دهد، و عوامل رشد یا کاهش نابرابری را روشن می سازد .

ارتباط بین برابری و سایر اهداف اقتصادی مثل کارایی را می آزماید .

سیاست های متفاوتی مشخص می کند که دولت برای مقابله با فقر و نابرابری برمی گزیند .

آثار این سیاست ها را بر خود نابرابری، هم چنین سایر متغیرها، مانند کارایی، تورم و یا بیکاری، ارزیابی می کند

[*~* مهسا *~*]

گرچه اقتصاددانان در قضاوت نسبت به این که نقطه مطلوب توزیع درآمدی کجاست، با دیگران فرقی ندارند; ولی نباید فراموش کرد که آن ها چهارچوب ها و ابزاری در اختیار دارند

که آثار سیاست ها را می توانند بهتر ارزیابی کنند . قضاوت با کسانی خواهد بود که به ملاک های ترجیحی فرااقتصادی بیش تر واقف اند . ولی اقتصاددانان یاران و مشاوران

خوبی خواهند بود .

[*~* مهسا *~*]

البته اقتصاد اثباتی نظریه توزیع درآمد بر اساس بهره وری عوامل تولید را تبلیغ می کند (نظریه ای که جلوتر بررسی خواهد .)

این، خود قضاوتی ارزشی در ترجیح بازار آزاد و دفاع از نتایج توزیع درآمدی آن است .

در واقع بازار کارا است در حداکثر ساختن تولید آن چه در بازار مورد تقاضا است . اما سؤال از این که تقاضای حاکم بر تولید کارا را چه کسانی

می سازند، در اقتصاد اثباتی بی جواب می ماند . در حالی که این تولید به قدرت خرید توزیع شده بین افراد و گروه ها بستگی دارد .

یعنی به این که آراء ریالی که جهت و مقدار تولید را مشخص می کند، در دست چه کسانی باشد .

بنابراین وقتی توزیع آن چه تولید می شود، عادلانه تلقی نگردد، دلیلی وجود ندارد که کارکرد بازار رقابتی منطقا مورد حمایت قرار گیرد .

[*~* مهسا *~*]

در واقع اگر هدف کارایی، تنها هدف اجتماع تلقی شود، و از بقیه اهداف غفلت گردد، آنوقت می توان با پروفسور حیدرنقوی هم رای شد که گفته است

"اگر بهینه پارتو هدف اجتماعی نهایی تلقی شود (که قسمت اعظم اقتصاد رفاه بر پایه چنین فرض غریبی استوار است)،

آن گاه باید گفت که آن جامعه بی نوای در حال سقوط،برای مردمش، به ویژه قشر فقیر ان، مهمانی ای آلوده به خست و امساک ترتیب داده است .

چرا که اقتصاد در حال بهینه پارتو می تواند با وجدان آرام به راه خود ادامه دهد، حتی اگر آن هایید که از نیازهای ضروری زندگی مثل غذا، محروم شده اند،

نتوانند بدون محروم کردن اندک ثروتمندان از ثروتی که به سختی به دست آورده اند، در وضعیت بهتری قرارگیرند" (حیدرنقوی، 1993 : 123 .)

[*~* مهسا *~*]

دو دهه پایانی قرن بیستم، دوران رونق اقتصادهای سرمایه داری مبتنی بر بازار آزاد در غرب، به ویژه ایالات متحده آمریکا است .

اما توزیع درآمد مرتبا نابرابرتر شده است . نیکلاس بار از منابع مختلف نقل می کند که تعداد فقیران در انگلستان، در این دوره به شدت افزایش یافته است .

تعداد فقرا از 4/4 میلیون نفر در سال 1979، به 4/10 میلیون نفر در ده سال بعد افزایش یافته است . یعنی 5/2 برابر شده است .

تعداد اخیر، 19 درصد جمعیت کشور و 22 درصد کودکانش را در بر می گیرد . در اغلب موارد نیز فقر پدیده ای پایدار است . بدین معنا که نیمی از فقیران،

از والدین فقیر زاده شده اند . در آمریکا نیز وضع، شبیه انگلستان است . نرخ فقر (جمعیتی که زیر خط فقر قرار دارند) .

از 1/11 درصد سال 1973 به 5/14 درصد در

نیمه دهه 1990 بالا رفت . این جا هم فقر در میان سالمندان و کودکان افزایش یافته است (142: 1998 .) ،Barrاسمیدینگ نشان می دهد

که فقر در کشورهای OECDبه ضرر زنان رشد کرده است

[*~* مهسا *~*]

یعنی تقریبا در تمامی این کشورها، زنان سالمند و خانواده های بدون سرپرست مرد ⁽⁶⁾ ، در اوائل دهه 1990 وضع بدتری نسبت به گذشته داشته اند

(جدول 1: 1997 . ، (Smeedingتحقیق علمی دیگری که در ژوئیه 2000 منتشر شده، نشان می دهد که به رغم رونق بی سابقه 9 ساله آمریکا،

سهم کارگران تمام وقت زیر خط فقر از 5/2 درصد در سال 1997، به 9/2 در سال 1998 افزایش یافت که شامل 5 میلیون نفر می شود .

لیندا بارینگتن، مسئول این مطالعه گفت: "به روشنی معلوم می شود که رشد بالای اقتصادی در آمریکا، همه قایق ها را به پیش نمی راند . . .

داشتن کاری ساده در تمام طول سال نیز - حتی در دوران رونق - کافی نیست تا فرد از فقر نجات یابد" بر اساس این مطالعه،

تعداد کارگران کم مهارت و کم مزد، امروز بیش از دو دهه گذشته آمریکا است . بین سال 1965 تا 1998، جمع سهم اشتغال بخش خرده فروشی و خدمات

(دو بخش کم مزدتر در آمریکا)، از 30 به 48 درصد افزایش یافته است

[*~* مهسا *~*]

شکل 2 تغییرات نسبت درآمد بیست درصد بالای درآمدی، به پایین ترین بیست درصد درآمد را طی دهه های قرن بیستم، برای آمریکا نشان می دهد . نمودار آشکار می سازد که، گرچه در اوائل قرن برای مدت کوتاهی این نابرابری کاهش یافت، ولی در اغلب دوران مرتبا رو به افزایش بوده است . سهم جمعیت فقیر آمریکا تا سال 1998 باز هم بالا رفته و به 5/16 درصد جمعیت کل آن کشور رسیده است . درحالی که اقتصاد پررونق و نرخ بیکاری پایین است، یک پنجم جمعیت آن کشور به لحاظ کار کردی بیسوادند و 13 درصد مردم آن امید زندگی بیش از 60 سال را ندارند ⁽⁸⁾ .

[*~* مهسا *~*]

گزارش توسعه انسانی 1998 برنامه عمران ملل متحد (undp) حاکی است ⁽⁹⁾ که 20 درصد ثروتمندترین مردم دنیا:
45 درصد پروتئین حیوانی را مصرف می کنند، سهم 20 درصد فقیرترین مردم از این ماده غذایی حیاتی تنها 5 درصد است .
58 درصد کل انرژی جهان را کار می زنند، 20 درصد فقیران کم تر از 4 درصد مصرف انرژی دارند .
74 درصد خطوط تلفن را در اختیار دارند، در حالی که فقیران تنها 5/1 درصد را .
84 درصد کل کاغذ جهان را مصرف می کنند، اما 20 درصد فقیرترین مردم جهان تنها 1/1 درصد .
87 درصد اتومبیل های شخصی را مالک هستند، ولی فقیران تنها کم تر از 1 درصد .
(؟)