اقتصاد اثباتی، اقتصاد هنجاری و اقتصاد اسلامی

[*~* مهسا *~*]

این دسته از اقتصاددانان با این مطلب که علم در صدد یافتن جواب برای پرسشهایی است در رابطه با آنچه هست و یا بوده است و نه در صدد جواب برای پرسشهایی در مقوله بایدها اصولا موافق نیستند; زیرا به نظر آنان اگر این مطلب درست باشد یک شیمی دان نیز نباید اظهار نظر کند که اگر اکسیژن و هیدرژن در شرایط خاصی ترکیب شوند باید آب بوجود آید و یا این که در فیزیک باید نیروی c باشد.
اینان معتقدند که نه تنها احکام سیاست اقتصادی، بلکه تقریبا همه احکام اساسی علم اقتصاد، به گونه ای، تجویزی اند; یعنی می توان گفت اقتصاد مشخصا نه علمی اثباتی، یعنی توصیفی، که علمی است هنجاری، یعنی تجویزی

[*~* مهسا *~*]

زمانی که «آدام اسمیت » تقسیم کار را می ستود، منظورش «صریحا» این بود که اگر بالا رفتن رفاه مادی هدف عمومی مطلوبی باشد، تقسیم کار کمکی است برای رسیدن به این هدف. وقتی می گفت «هر انسان قانعی برای جامعه یک منبع خیر است »، منظورش این بود که اگر رشد اقتصادی هدف اجتماعی مهمی باشد صرفه جویی، از طریق انباشت سرمایه، دستیابی به این هدف را آسان می سازد. نظر به مزیت نسبی «ریکاردو» بدین معنی است که تجارت آزاد می خواهد، یا می تواند، بهزیستی مادی هر دو طرف تجارت را فزونی بخشد. یعنی اگر هدف این باشد، پس روش آن است.
«جان استوارت میل » موضوع علم اقتصاد را - «ثروت... طبیعت ثروت... شامل بکار انداختن تمام عللی که از طریق آنها شرایط زندگی انسان... به بهروزی نزدیک یا از آن دور می شود...» ⁽²³⁾ می داند. - در حالی که اقتصاددانان نئوکلاسیک، در گذشته و حال کلا دل مشغول تعیین شرایطی بوده اند که بتواند تخصیص کارای منابع را تضمین کند; یعنی شرایطی که در مجموع بیشترین رفاه مادی را از منابع محدود عاید گرداند، با این فرض که این هدف اجتماعی مطلوبی می باشد. همه اینها چه درست و چه نادرست نظریه هایی تجویزی اند

[*~* مهسا *~*]

⁾ نگاهی به مفهوم اقتصاد در متون اسلامی
اقتصاددان در زبان عربی از باب افتعال و مشتق از مصدر ثلاثی مجرد قصد است و مشتقاتی همچون قصد، قاصد، مقصد در زبان فارسی و عربی مورد استفاده قرار می گیرد. در فرهنگهای معتبر زبان عربی و فارسی عموما این اصطلاح با عباراتی همچون «رعایت اعتدال »، «اجتناب از افراط و تفریط »، «میانه روی در هر کار» و «حد وسط بین اسراف و اقتار» تعریف می شود.
در متون اسلامی عموما اقتصاد در نقطه مقابل اسراف قرار گرفته چنانکه از امام جعفر صادق علیه السلام نقل شده که فرمودند: «رعایت اقتصاد از جمله اموری است که خداوند آن را دوست دارد و همانا اسراف را خدا دشمن می دارد گرچه دورانداختن هسته خرمائی باشد.» ⁽²⁵⁾
از این تعبیر جالب می توان استفاده نمود که اقتصاد همان استفاده بهینه و عکس آن اسراف است. اسراف پدیده ای است مذموم حتی در مورد یک کالای بسیار بی ارزش و به ظاهر غیر قابل اعتنا، بطوری که اگر مورد استفاده و کاربرد فرض دیگری داشته و به دور انداخته شود، اسراف است. حضرت علی علیه السلام ضمن جمله ای کوتاه به بهترین نحو ممکن اسراف را تعریف نموده اند: «الا و ان اعطاء المال فی غیر حقه اسراف و تبذیر». یعنی صرف مال و امکانات در غیر موردی که شایسته آن است اسراف و تبذیر می باشد. با استفاده از کلام امام و در نظر گرفتن این نکته که اقتصاد نقطه مقابل اسراف است می توان نتیجه گرفت که اقتصاد یعنی استفاده بهینه از مال و امکانات.

[*~* مهسا *~*]

بدیهی است که برای انتخاب بهترین باید حالتهای متفاوت آن در نظر گرفته شود. بویژه که از همین امام معصوم داریم: «لا تنال العبد نعمة الا بفراق اخری » ⁽²⁶⁾ یعنی بنده به نعمتی نمی رسد مگر با صرف نظر کردن از یک نعمت دیگر.
این جمله پرمعنا، دقیقا معنا و مفهوم هزینه فرصت را تداعی می کند. بنابراین مفاهیم کمیابی، انتخاب، مدیریت منابع کمیاب که اساس تعاریف متداول اقتصاد است از این مفاهیم قابل استنباط می باشد. علم اقتصاد و مکتب اقتصادی
شهید صدر از جمله کسانی است که احتمالا برای اولین بار بین علمای اسلامی در صدد بیان تمایز بین این دو مفهوم برآمد و اظهار داشت که منظور از اقتصاد اسلامی مکتب اقتصادی و نه علم اقتصاد است. حال برای این که منظور ایشان از این تفکیک مشخص گردد به فرازهایی از مطالب عنوان شده در این رابطه استناد می کنیم. مکتب اقتصادی را «ایجاد روشی جهت تنظیم حیات اقتصادی و توام با مفاهیم هماهنگی از عدالت » ⁽²⁷⁾ می دانست. شهید صدر اعتقاد داشت که «روشن ساختن هویت اقتصاد اسلامی بر اساس شناخت و تمیز کامل میان مکتب اقتصادی، علم اقتصاد و اعتقاد به این که اقتصاد اسلامی مکتب است نه علم، ما را بر اثبات ادعای خویش که همانا اثبات وجود اقتصاد در اسلام است اعانت می کند». ⁽²⁸

[*~* مهسا *~*]

به نظر ایشان علم اقتصاد پدیده های اجتماعی یا طبیعی را که در حیات اقتصادی محقق می شوند، بررسی می کند و از علل و نتایج آن گفتگو می کند. حال آن که مکتب اقتصادی حیات اقتصادی را ارزیابی کرده و اساس و پایه آن را در چارچوب مبانی عقیدتی خود طبق تصورات و برداشتی که از مضامین عدالت دارد پی ریزی می کند. بطور خلاصه می توان گفت که خصیصه علم اکتشاف است و خصیصه مکتب ارزیابی و سنجش معیارها در چارچوب نظم ویژه خود». ⁽²⁹⁾
علم درباره آنچه که هست و علل و اسباب تکوین آن صحبت می کند و حال آنکه مکتب درباره آنچه که ضرورت وجود آن می رود و آنچه را که ضرورت وجود ندارد سخن می گوید». ⁽³⁰⁾ علم می گوید: «این همان چیزی است که در واقع جریان دارد و مکتب می گوید این همان چیزی است که بایستی در واقع امر جریان یابد.» ⁽³¹⁾

[*~* مهسا *~*]

علم اقتصاد و مکتب اقتصادی مانند تاریخ و اخلاق است. یعنی «تفاوتی را که میان علم اقتصاد و مکتب اقتصادی بیان داشتیم (تفاوت میان آنچه هست و آنچه که باید باشد) می توان نظیر آن را میان علم تاریخ و بحثهای اخلاقی یافت; زیرا علم تاریخ در مسیر علمی خود مانند علم اقتصاد است و کاوشهای اخلاقی در ارزیابی و سنجش مانند مکتب اقتصادی است ». ⁽³²⁾
با توجه به مطالب نقل شده بخصوص جمله اخیر که تفاوت بین علم اقتصاد و مکتب اقتصادی را تفاوت میان آنچه هست و آنچه باید باشد تعبیر می کنند دقیقا همان تمایز و تفکیک اقتصاد اثباتی و هنجاری تداعی می شود. ولی از این ادعا که اقتصاد اسلامی دارای مکتب اقتصادی است و نه علم اقتصاد هیچ مشکلی حل نخواهد شد و از آنجا که بر اساس توضیحات ارائه شده در مقاله و به اعتقاد بسیاری، علم اقتصاد بدون اتکا به یک سیستم ارزشی قابل تصور نیست. سیستم ارزشی اسلام می تواند و باید مبنا و زیر بنای علم اقتصاد اسلامی باشد. این وظیفه اقتصاددان مسلمان است که در بیان نظریات اقتصادی خود مبانی اسلام را ملحوظ دارد. نتیجه
در این مقاله پس از بررسی ترمینولوژی اقتصاد در زبانهای اروپایی، مختصری در چگونگی پیدایش اقتصاد سیاسی و تحول آن در علم اقتصاد بحث گردید. تاریخچه منازعات اثباتی و هنجاری نشان داد که دو دیدگاه کاملا متفاوت قابل شناسائی است. عده ای که اصرار بر اثباتی بودن و اثباتی شدن علم اقتصاد دارند بر این باورند که می توان با استفاده از ابزارهای کمی مخصوصا ریاضیات، آمار و اقتصاد سنجی به یک علم اقتصاد اثباتی همچون دیگر علوم مثبته دست یافت و عده دیگری این امر را نه تنها در مورد اقتصاد غیر ممکن بلکه در سایر علوم نیز مشکل می دانند. به نظر اینان قضاوتهای ارزشی اقتصاددانان که بر مبنای ایدئولوژی و تفکر آنان شکل گرفته است، در تمام اظهار نظرها و احکام صادره و تئوریهای ابداعی آنان نفوذ و رسوخ دارد. اقتصاد علم بی طرف نیست و اگر چنین ادعا شود خود نشان دهنده نوعی قضاوت ارزشی و اخلاقی است.

[*~* مهسا *~*]

با این دیدگاه و با عنایت به تعاریفی که از اقتصاد در متون اسلامی جستجو نمودیم می توان گفت مکتب اسلام می تواند علم اقتصاد و اقتصاددان مسلمان را هدایت نموده و جهت بدهد. هم چنانکه سایر مکاتب اقتصادی نیز چنین می کنند. تفاوت اقتصاد اسلامی و اقتصاد غیر اسلامی را باید در جهت گیری و هدف گیری آن جستجو نمود.
با این دیدگاه نه تنها اقتصاد بلکه علوم تجربی هم که در محیط اسلامی و در مکتب اسلامی رشد و نمو داشته باشند با علوم مشابه خود در محیط غیر اسلامی تفاوت خواهند داشت

[*~* مهسا *~*]

فهرست منابع منابع فارسی:
1- ژیدوریست (1347)، تاریخ عقاید اقتصادی، ترجمه کریم سنجابی، تهران، مؤسسه تحقیقات اقتصادی.
2- صدر، محمدباقر (1350)، اقتصاد ما، جلد اول، ترجمه: محمد کاظم موسوی، تهران، انتشارات برهان.
3- صدر، محمدباقر (بی تا)، اقتصاد برتر، ترجمه: علی اکبر سیبویه، تهران، انتشارات نیم.
4- همایون کاتوزیان، محمد علی، (1374)، ایدئولوژی و روش در اقتصاد، ترجمه: م قائد، تهران، نشر مرکز.
5- میردال گونار (1356)، طرحی برای مبارزه با فقر جهان، ترجمه: قهرمان قدرت نما، تهران، انتشارات امیرکبیر.
6- منان ام ا (1375)، چرا اقتصاد اسلامی مهم است، ترجمه: سعید کریمی زاده، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق(ع)، سال اول، شماره 3.
پی نوشت ها:
1) عضو هیات علمی و رئیس دانشکده علوم اداری و اقتصاد دانشگاه اصفهان.
2) Houehold Management
3) Politique
4) Groenewegen (1987)P.905
5) Verri
6) Thrift
7) Frugality
8) Public Administration
9) Economics
10) Robbins
11) Hum|s Guillotine
12) William Nassau Senior
13) An outline of the Science of Political Economy
14) ژیدوریست (1347)، ص 262.
15) ژیدوریست (1347)، ص 559.
16) Pwe economic science
17) Cairness (1875)p.20
18) Fisher (1965) p.23
19) Freedom from value
20) Katonzion Homa (1980)
21) میردال گونار، (1356)، ص 29.
22) Friedman M.(1963)
23) به نقل از کاتوزیان، (1374)، ص 148.
24) همان، ماخذ، ص 148.
25) سفینة البحار، ج 1، ص 615.
26) نهج البلاغه فیض الاسلام، ج 3و4، ص 1164.
27) صدر (بی تا)، ص 134.
28) همان، ماخذ، ص 144.
29) همان، ص 146.
30) همان، ص 146.
31) همان، ص 154.
32) همان، ص 154.