روش شناسی اقتصاد

[*~* مهسا *~*]

پ - اخلاق و اقتصاد
یک زمینه مساعد دیگر ارتباط بین اخلاق و اقتصاد است. سه زمینه تحقیق در این مورد ذکر خواهد شد.
علی رغم اینکه اقتصاد دانان در زمینه اخلاق ارجاعات فراوانی داده اند، اما معمولا در مورد آنچه موضوع ارجاع است آگاه نیستند. وضعیت کنونی توسعه نظریه های اخلاقی و ورا اخلاقی چیست؟ ورا اخلاقی از این جهت ذکر می شود که مشکل قضاوت ادعاهای اخلاقی بطور مستقیم شبیه با مشکل قضاوت ادعاهای معرفتی و مربوط به دانش است (نکته ای که بایستی به مذاق کسانی که معرفت شناسی را به بحث اخلاقی تحویل می نمایند، خوش نیاید). چه رویکردهایی برای مشکل قضاوت ادعاهای اخلاقی صورت پذیرفته است و آیا هیچکدام از آنها امید بخش به نظر می رسند؟ با قبول علاقه مندی اقتصاد دانان به واقع گرایی، آیا رویکرد واقع گرایانه نسبت به اخلاق باید بیشتر مورد توجه باشد؟⁽³⁰⁾

[*~* مهسا *~*]

دومین سؤال که ارزش بررسی دارد ارتباط بین نظریه های متنوع اخلاقی و نظریه اقتصادی است. کدام یک از نظریه های اخلاقی شالوده اقتصاد را تشکیل می دهد؟ ارتباط آنها با دکترین هایی مثل لیبرالیسم، پارتوییسم یا قرارداد گرایانه چیست؟ در این زمینه کار قابل توجهی انجام شده است. «هاملین » یک خلاصه قابل دسترسی از ادبیات مربوطه ارائه داده است. و ارتباط بین نظریه های اخلاقی و نظریه های عقلانیت را نشان داده است (موضوعی که در کار «سن » نیز مهم بوده است).
در پایان، نقش سیستم اخلاقی در کارکرد اقتصاد چیست؟ «ارنست گلنر» در یک تحقیق می نویسد:
«سؤال درست این نیست که چرا این تمدن یا آن تمدن بد است؟ بلکه سؤال این است که شرایطی که حصول به یک نظم اجتماعی معقول را ممکن می سازد چیست؟ این شرایط بطور خیلی آشکار ثبات اقتصادی، ثبات سیاسی و فضای اخلاقی معینی را شامل می شود» ⁽³¹⁾

[*~* مهسا *~*]

بدیهی است که وجود دیدگاه معین اخلاقی شرط لازم برای کارکرد شایسته یک نظام اقتصادی می باشد. «داگلاس نورث » یک چارچوب برای تحلیل این موضوع ارائه کرده است. در چارچوب او یک سیستم اخلاقی ایجاد نهادها را از نظر قانونی توجیه می کند. و هر اندازه که این امر بطور موفقیت آمیزی انجام گیرد، هزینه های اجرایی کاسته می شود و کارآیی بالا می رود. از طرف دیگر، تخصص (و تقسیم کار) که همراه رشد اقتصادی است فرصتهایی را برای اعمال سواری مجانی و افزایش هزینه امور اخلاقی فراهم می آورد. مهمترین همه اینها این است که هنوز هیچ نظریه ای وجود ندارد تا توضیح دهد چرا (و پیش بینی کند چه زمانی) کارگزاران بگونه سواری مجانی عمل خواهند کرد و چه موقع چنین عمل نخواهند کرد. نورث نتیجه می گیرد که تدوین و تکامل چنین نظریه ای نه تنها برای اقتصاد دانان بلکه برای تمام دانشمندان علوم اجتماعی یک وظیفه اساسی است. به علاوه ایجاد و توسعه سیستم های اخلاقی بایستی مورد بحث قرار گیرند، بطوریکه [روشن شود] آیا سیستمهای اقتصادی متفاوت باعث ایجاد معیارهای اخلاقی مختلفی می شوند یا نیاز به معیار اخلاقی متفاوتی دارند. ⁽³²

[*~* مهسا *~*]

پی نوشتها:
1- بروس جی کالدول، (Bruce J. Caldwell) از صاحب نظران فعال در روش شناسی اقتصاد می باشد و در عین حال از منتقدان نوشته های مربوطه بحساب می آید. شاید بتوان وی را طرفدار نوعی تکثرگرایی در این زمینه قلمداد نمود. حتی برخی از متخصصان این رشته وی را التقاطی می نامند. به این دلیل که کاربرد بسیاری از روشها را مجاز می داند یا به عبارت دیگر روی روش خاصی تاکید و اصرار ندارد.
2- عضو هیات علمی گروه اقتصاد دانشگاه مفید.
3- دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه مفید.
4- توجه شود که یک دهه از این نگرش بدبینانه نسبت به روش شناسی اقتصاد گذشته است. و در حال حاضر علاقه و توجه بسیار جدی به این مقوله وجود دارد. برای اطلاع بیشتر می توان رجوع کرد به یداله دادگر «درآمدی بر تکامل متدولوژی اقتصاد» مجله برنامه و بودجه شماره 27، تیرماه 1377.
5- اواخر دهه 1960 و اوایل دهه 1970 اندیشه های اثبات گرایی و پوپری بر روش شناسی علوم سیطره قابل توجهی داشت. از آن به بعد اندیشه های «الگوی برتر» کوهن، تفکر برنامه تحقیق «لاکتوش و بویژه تفکر «ضد روش » فای رابند، با وسعت زیادی مطرح شدند. برای مطالعه بیشتر به منبع ذکر شده در پی نوشت قبل مراجعه شود.

[*~* مهسا *~*]

6- البته جدال روشها، (Methodenstreit) ابتدا توسط منگر (1921-1840) و اشمولر (1917-1838) مطرح شد و این زمینه ای قوی برای روش شناسی و معرفت شناسی محسوب می شود.
7- توماس کارلایل (1881-1795) زمانی اقتصاد را، بخاطر دشواری ها و مشکلات اجرایی آن در زندگی واقعی، «علم ملال آور» و بی فایده تلقی کرده بود.
8- مؤلف در اینجا خوانندگان را به نوشته های خود در سال 1982 و نوشته های «هندز» و «دی مارکی » ارجاع می دهد.
9- اینکه مؤلف فروپاشی تقریبا نهایی انواع اثبات گرایی را فرض کرد، قدری افراطی به نظر می رسد. البته نگرش اثبات گرایی منطقی در حال حاضر بطور اساسی زیر سؤال رفته است، اما برخی از نگرشهای اثباتی (حداقل از ناحیه بسیاری از اقتصاد دانان) قابل دفاع می باشد. برای اطلاع بیشتر مراجعه شود به ترجمه «ایدئولوژی و روش در علم اقتصاد» نشریه نامه مفید شماره های 2 تا 5.
10- معمولا آن دسته از دیدگاههای اقتصادی که به نقادی در مورد جریان اصلی اقتصاد نئوکلاسیک می پردازند، بدعت گزاران اقتصادی نامیده می شوند. شاید بتوان مارکسیست ها، نهادگرایان، طرفداران مکتب تاریخی المان و حتی برخی از طرفداران مکتب اطریش را در زمره آنان جا داد. برای اطلاع بیشتر نسبت به آنان و همچنین دیدگاه ارتدکس اقتصادی، مراجعه شود به منبع ذکر شده در پی نوشت قبل.

[*~* مهسا *~*]

11- به گفته برخی از صاحب نظران روش شناسی، بسیاری از اقتصاد دانان توجهی به روش شناسی رشته خود ندارند (نه اینکه عملا از آن استفاده نکنند).
12 ملاحظه می شود برخی از این بحث ها وارد مقوله معرفت شناسی شده است. به عبارت دیگر به عقیده ما این امر می رساند که انجام نوعی خط کشی واقعی بین بحث های روش شناسی و معرفت شناسی دشوار می باشد.
13- همانطور که اشاره شد، کالدول در مورد سقوط اثبات گرایی خوش بینی زیادی دارد. لذا عبارت «زوال اثبات گرایی » را بکار می برد.
14- اینکه ادبیات «روش شناسی انگلیسی » اشاره شده است به نظر می رسد در قبال نگرش های دیگر (از جمله نگرش روش شناسی فرانسوی و تا حدودی آلمانی) باشد. در دیدگاه روش شناسی فرانسوی بطور نمونه جهت گیری عرفت شناختی و نظام سازی پررنگ تر دیده می شود.
15- دی - دبلیو هندز» از صاحب نظرانی است که بویژه پیرامون روش شناسی ساختارگرایی تحقیق نسبتا جامعی به عمل آورده است. وی در سال 1985 مقاله ای تحت عنوان دیدگاه ساختارگرایی نظریه های اقتصادی منتشر ساخته است. در زمینه علم تفسیر متون (هرمنوتیک) اخیرا توسط «آی لاک من » و «دی لاوی » مطالبی مطرح شده است. «لاوی » نوشته ای با عنوان «اقتصاد و هرمنوتیک » منتشر ساخته است. در روش شناسی تفسیرگرایی در واقع متون مربوطه را با توجه به تحولات جدید مورد تفسیر و تاویل قرار می دهند. بطور کلی هرمنوتیک به معنای نظریه و یا تجربه تفسیر متون است

[*~* مهسا *~*]

16- پرفسور «سی، لوید» کتابی مفید با عنوان «توضیحی در تاریخ اجتماعی » در سال 1986 به رشته تحریر درآورده است. وی بحث های جالبی در مورد واقع گرایی طرح کرده است.
17- یوسکالی مکی » از صاحب نظران و علاقه مندان اقتصادی و فلسفی است که بویژه در پیوند دیدگاه فلسفی واقع گرایی با علم اقتصاد، بویژه در سالهای 1989، 1990 و 1992 تحقیقات قابل ملاحظه ای انجام داده است.
18- ای - لاوسون »، در سالهای 1989 و 1992 مقالاتی درباره واقع گرایی و اقتصاد (بویژه کاربرد آن در اقتصاد سنجی) نوشته است.
19- نگرش ابزارگرایی در اقتصاد بیشتر در ارتباط با اندیشه «فرید من » مطرح می باشد. بطور خلاصه در این رابطه می توان گفت که فرید من برای فروض و نظریه در اقتصاد، نوعی نقش «ابزار»قایل است که برای حصول به پیش بینی های
مناسب بکار می روند. به همین خاطر است که حتی فروض غیر واقعی بیشتر در صورت منجر شدن به پیش بینی خوب، مورد توجه فرید من هستند [به مجله برنامه و بودجه شماره 27، منبع ذکر شده مراجعه شود].
20- مؤلف مجددا بجای عبارت علم اقتصاد از عبارت علم ملال آور، بدفرجام و شوم، [dismal science] نام می برد.

[*~* مهسا *~*]

21- برای اطلاع کافی می توان مراجعه کرد به
.1981 Leijeonhufvod A.information and coordination, oxford university press
22- تلاشهای «کلندر»، «فری »، «کلامر» و «کتس » در این راستا می باشد. مراجعه شود به:
journal of economic prespectives 1 fall1987. , Colanderd and klamer A. the making of an economist
23 مؤلف در این رابطه خوانندگان را به نوشته های «لوید» و «مکی » ارجاع می دهد [به پاورقی های پیشین رجوع شود].
24- همانطور که قبلا نیز اشاره شد نگرش «مک لوسکی » قدری افراطی و قابل خدشه است. البته طرح این دیدگاه تحت عنوان «مبانی ضد فلسفی » قدری محل تامل است. زیرا خود ضد روش بودن نیز در هر صورت از یک مبنای فلسفی خاص نشات می گیرد.
25 برای کسب اطلاع بیشتر پیرامون فرض عقلانیت در شرایط مخاطره (ریسک) نویسنده درخواست می کند که خواننده ها به نوشته های «شوماخر» و «ماشینا» [دو تن از صاحب نظران و محققان درآن زمینه] مراجعه نمایند.

[*~* مهسا *~*]

.
26- فون میزز» یکی از صاحب نظران مشهور اقتصادی است که به نظر ما، به نوعی تئوری گرایی افراطی عقیده دارد. جالب توجه است که اگر یک تجربه ای با امور نظریه ای سازگار نباشد، وی تاکید می کند که ممکن است اشکال از تجربه باشد. برای اطلاع بیشتر در مورد وی ر.ک: یداله دادگر، ترجمه ایدئولوژی و روش، نشریه نامه مفید، شماره 2 تا 5.
27- بطور کلی کارگزار و یاعامل اقتصادی، (Economic agent) به هر فرد و یا بنگاهی اطلاق می شود که قدرت اتخاذ تصمیم در مورد محصولات تولیدی، سرمایه گذاری، قیمت ها و امثال آن را دارا می باشد. معمولا عامل اقتصادی یا واحد اقتصادی، گروهی از افراد همانند خانوار، بنگاه، سندیکای کارگری یا مؤسسه دولتی است که برای تحقق هدف اقتصادی معینی پیش می روند.
28- برای مطالعه بیشتر مراجعه شود به:
.291-263 Kahneman. D. andTversuy. A. "prospect theory" Econometrica 47, (1979), pp
29- در دروس مقدماتی اقتصاد برای بررسی تاثیر قیمت روی مقدار تقاضا شده فرض می شود که سایر چیزها (مثل درآمد و سلیقه مصرف کننده، قیمت سایر کالاها و انتظارات خانوارها) ثابت هستند.
30- نویسنده به تلاش «برینک » در بررسی رابطه اخلاق و تفکر رئالیسم اشاره می کند. برای اطلاع بیشتر می توان مراجعه کرد به:
D. Brink, Moral realism and the foundations of ethics, cambridge university press 1989.
31) مراجعه شود به:
.38-34 رر ش چت،1980 F. Gellner, up from imperialism: review of david prye - jones new repulic
32- اصولا این واقعیت که تاثیر و تاثر اقتصاد و اخلاق با سایر علوم اجتماعی توسط اندیشمندان رشته های یاد شده پذیرفته شده، موضوعی اساسی است. بنظر ما توسعه و تکامل نظریه هایی که ارتباط مذکور را تبیین کند، وظیفه علمای اخلاق و علمای دین نیز هست.