بازار در تمدن اسلامی

[*~* مهسا *~*]

پیامبر اکرم (ص) امر نظارت بر بازارها را به مأموری خاص محول کرد, پس از فتح مکه سعد بن سعید بن العاس را بر بازار مکه گماشت و عمر بن خطاب را مأمور بازار مدینه فرمود (محمد بن محمد بن احمد الفراشی, 1976, ص36).
در مورد علی u آمده است که هر روز صبح زود در حالی که تازیانه اش بر دوشش بود در بازارهای کوفه یکی یکی می گردید و مردم را موعظه می کرد و وظایفشان را بدانها گوشزد می نمود؛ آنگاه باز میدگشت و برا ی رتق و فتق امور مردم می نشست.

[*~* مهسا *~*]

در بعضی منابع اضافه شده است که چون بازاریان او را می دیدند دست از کار کشیده, گوشها بدو سپرده, چشم بر او می دوختند تا سخنش تمام شود. وقتی کلام او پایان می یافت می گفتند: "شنیدیم و اطاعت می کنیم ای امیرمؤمنان."
بنابر روایتی "انه لما سأل u المرأة التی تخاصم ذلک التّمار عن شأنها, قالت: یا امیرالمؤمنین, اشتیب من هذا تمرا بدرهم و خرج أشفله ردیّا و لیس مثل الذی رأیت. قال: فقال: ردّ علیها. فأبی, حتی قالها ثالثاً, فعلا بالدّره حتی ردّ علیها و کان یکره أن یجلّل التمر" (اصول کافی, بی تا, ج5, ص151).

[*~* مهسا *~*]

ترجمه: هنگامی که آن حضرتu از زنی که با آن خرما فروش بحث می کرد قضیه را پرسید, او گفت:"ای امیر مؤمنان از این مرد خرمایی خریدم به یک درهم, قسمت زیرین نامرغوب بود و مانند قسمتی که دیده بودم, نبود. "امامu به فروشنده فرمود: خرما را پس بگیر"فروشنده نپذیرفت سه بار این دستور امام و استنکاف فروشنده تکرار شد آنگاه تازیانه را بر سرش بلند کرد تا اینکه فروشنده خرما را پس گرفت. آن حضرت از اینکه خرمای خوب رو, و خرمای نامرغوب زیر قرار داده شود, اکراه داشت.

[*~* مهسا *~*]

خلفای راشدین نیز به نظارت بر بازارها اهتمام داشتند خلیفه عمر بن خطاب در حالی که تازیانه ای بر دوش داشت در بازارها می گردید و به وضع بازاریان رسیدگی می کرد و بارها کسانی را که در بازارها کار می کردند ولی احکام آن را نمی دانستند تازیانه زد. از او روایت شده که مردی را دید که شیر را با آب در آمیخته است پس آن را بر سر و روی او ریخت (الحر العاملی, بی تا, ج12, ص419). همچنین به فروشنده ای که مویز در بازار می فروخت فرمان داد یا از نرخی که می فروشد باید بکاهد یا از بازار اخراج گردد. بدین ترتیب مشاهده می کنیم که عمر خود مستقیماً بر بازارها نظارت داشت, ولی مأمور ویژه ای نیز برای این امر منظور کرد: سائب بن یزید و نیز عبدالله بن عقبه را مأمور بر بازار مدینه کرد و سلیمان بن ابی حثمه را نیز که از برگزیدگان مسلمان مهاجر بود بر بازار گماشت (ابن تیمیه, 1318ه, ص43).

[*~* مهسا *~*]

محتسب

حرفه ها در جامعة عربی اسلامی قرون وسطی از آزادی مطلق برخوردار نبود, بلکه دولت نظارت بر امور آنها و ارشاد فعالیتهایشان را تصدی می کرد و آنها را زیر نظر داشت. می توان حسبه را برجسته ترین دستگاه رسمی دانست که با تشکیلات اصناف رابطة مستقیم داشته است. عقاید دربارة اصل حسبه متفاوت است, برخی آن را منصب یا سازمانی می دانند که برای اجرای قاعدة مشهور اسلامی, یعنی قاعدة «امر به معروف و نهی از منکر» در زمینة اخلاق و قانون پدید آمده است. برای تأیید اصل اسلامی حسبه, این منصب به پیامبر (ص) و خلفای راشدین نسبت داده شده, زیرا آنان خود عهده دار این وظیفه می گردیدند.

[*~* مهسا *~*]

اما برخی دیگر کوشیده اند تا اندیشة پدید آمدن حسبه را به عهده بیزانس نسبت دهند که امور بازار زیر نظر دولت بود و مأمورانی مخصوص برای نظارت بر صاحبان حرف و مشاغل تعیین شده بود. چنین تشکیلاتی در سراسر خاور نزدیک متداول بود و در طول دوران بیزانس تا زمان فتح اعراب همچنان ادامه داشت. هنگامی که اعراب آمدند آن را بدون تبدیل یا تغییری اقتباس کردند... ولی وجود این منصب در عهد بیزانس, ضرورتاً موجب نمی گردد که تشکیلات حسبة اسلامی به ریشه های بیزانس نسبت داده شود؛ و دلیل بر این نیست که اعراب آن را از بیزانس گرفته باشند. نهضت حیات اقتصادی در جامعة قرون وسطی, تقلبات و خیانتهایی که گروهی بدان دست می زدند و علاقة دولت به مبارزه با این تمایل ناپسندیده که منتهی به اخلال در مصالح عمومی می گردید, همه از عواملی بود که به ایجاد سازمان حسبه انجامید. ولی بشمار آوردن حسبه به عنوان سازمانی که به طور کامل از بیزانسیان اقتباس گردیده نظریه ای است که مستند بر دلایل قوی نیست, خصوصاً آنکه نظارت بر بازارها, پیش از ارتباط یافتن اعراب با میراث بیزانس, در میان آنان معمول بوده است؛ زیرا چنانکه گذشت, پیامبر(ص) و خلفای راشدین یا خود بدان می پرداختند یا کسانی را ره نیابت از طرف خود بدان می گماشتند, (الشیخلی, بی تا, ص117).

[*~* مهسا *~*]

نخستین اشارة آشکار به حسبه, به پایان نیمة اول قرون دوم هجری باز می گردد که عاصم بن سلیمان احول, در زمان ابوجعفر منصور, در کوفه عهده دار حسبه بر پیمانه ها و اوزان بوده است. همچنین منصور, ابازکریا بن عبدالله را در سال (157ه/773م) بر حسبة بغداد و بازارها گماشت (الشیخلی, بی تا, 117).

[*~* مهسا *~*]

وظایف محتسب

پطروشفسکی در کتاب "اسلام" در ایران

"در شهرهای قرون وسطایی اسلامی و به ویژه در بلاد ایران, به موازات محکمه شرع, مؤسسه دیگری وجود داشته تا احکام دین و اخلاق اسلامی از طرف اهالی نقض نشود و د راین باره مراقبت مبذول دارد. این مؤسسه "حسبه" بوده است. این اصطلاح حتی در زمان خلفا به معنی و مفهوم نظارت بر اخلاقیات و زندگی از نظرگاه احکام شریعت, بکار می رفته و چون در بلاد شرقی قرون وسطایی, زندگی اجتماعی در پیرامون بازارها متمرکز بوده, "حسبه" نیز به صورت نظارت بر اخلاقیات و بازارها در آمد. در هر شهری مأموری عالیرتبه و مخصوص به نام محتسب در رأس اداره حسبه قرار داشت وی از میان طبقه فقیهان معیین می شد. خدمت او وظیفه ای دینی محسوب می گشت... محتسب به اتفاق دستیاران خویش مرتباً به بازارها و آویهای پیشه وران سر می زد و نظارت میدکرد. او حق نداشت قیمت اجناس بازار را معین کند و یا اینکه بازرگانان را مجبور کند که کالاهای خویش را به بهای معینی بفروشند. ولی صحت اوزان و مقادیر را رسیدگی می کرد و مراقب بود که فروشندگان در کالاهای خود تقلب نکنند" (الشیخلی, بی تا, ص118).

[*~* مهسا *~*]

"ابن خلدون می گوید: "محتسب... حمالان و کشتی داران را از افراط در باربرداری منع کند و صاحبان بناهای شکسته را به ویرانی آن وادارد که عابران از سقوط ناگهانی آن زیان نبینند و نیز معلمان مکتب را که در زدن کودکان افراط کنند تنبیه کند. دخالت وی محتاج شکایت و جلب نظر نیست که هر چه از این قضایا بدو رسد درباره آن رسیدگی تواند ونیز تواند که کسانی را که در اداری حق سستی کنند به انصاف وادارد و همه رسیدگی هایی که ضمن آن استماع شاهد و اجرای حکم نیست, از وظایف اوست که این احکام آسان و ناچیز است و مقام قضا از رسیدگی آن بالاتر است و آنرا به دست محتسب داده اند تا خادم منصب قضا باشد. در بسیاری از دولتهای اسلام چون دولت عبیدیان مصر و مغرب و امویان اندلس احتساب وابسته به مقام قضا بود و قاضی هر که را می خواست محتسب می کرد (پطروشفسکی, 1354, ص192).

[*~* مهسا *~*]

محتسب مراقب بود که مردم مقررات شرع را رعایت کنند. بر بازار نیز نظارت داشت و از ایجاد دکانهایی که مانع عبور مردم می شد جلوگیری میدکرد. ضمناً مراقبت می کرد سنگ و پیمانه درست باشد و مطالبات مردم وصول شود. در دوران فاطمیان اهمیت این منصب بیشتر شد. محتسب نایبانی داشت که در بازارها می گشتند و دیگها و گشتها کار خوراک پزان را بازرسی می کردند و مراقب بودند که کسانی بر چهارپایان بیش از آنچه معمول بود بار نکنند. معلمان مکتب را از زدن اطفال مانع می شدند. در واقع محتسب عهده دار امر به معروف و نهی از منکر بود (حسن ابراهیم حسن, 1362, ج2, ص259).