◄*♥*► تکامل اجتماعي انسان ◄*♥*►

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

زيرا ذات‏ هدف نامتناهی است و هميشه برای انسان تازگی دارد و هيچگاه كهنگی ندارد
پس هر جهان بينی‏ای صلاحيت ندارد كه پايه و مايه و روح يك مكتب باشد كه هم " آرمان " آن مكتب باشد و هم " قوه محركه " چه از راه اينكه‏ غايت و هدف می‏دهد و چه از راه اينكه ايجاد مسؤوليت می‏كند ، و خلاصه هم " قوه محركه " باشد و هم " تعهد آور و مسؤوليت آور " ( البته به حسب خصلت ذاتی خود ) و هم " راهنما و هدايت كننده " كه راه وصول به هدفها را تعيين كند ، و هم خاصيت " نشاط بخشی " و " فداكار سازی " داشته باشد ، و هم مانند غذا خاصيت داشته باشد كه به همه‏ بدن برسد و همه اعضاء را زنده نگه دارد ، و هم نفوذی داشته باشد كه مانند اصل ، همه مسائل به آن تحليل شود . به عقيده ما تنها جهان بينی توحيدی‏ است كه چنين خواصی را همه و يكجا در بر دارد

124

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

جلسه چهارم ايمان و كمال انسان

تاريخ ايراد سخنرانی 51 / 6 / 26

125

بسم الله الرحمن الرحيم در ارتباط با بحثی كه درباره هدف و ايمان به هدف در اسلام داشتيم يك‏ مسئله اساسی اين است كه : آنچه به نام " ايمان " در اسلام مطرح است و در سراسر قرآن به چشم می‏خورد و محور همه مسائل است ، چيست ؟
البته ايمان در درجه اول ايمان به خدا و در درجه دوم ايمانهای ديگری‏ است كه در قرآن مطرح است مثل ايمان به ملائكه و كتب و رسل و يوم آخر
آيا ايمان اساسا خودش از نظر اسلام برای انسان هدف است يا وسيله ؟ يعنی اينكه انسان بايد مؤمن باشد و اسلام از انسانها ايمان می‏خواهد ، خود هدف است يا وسيله است برای هدفهای ديگر ؟ البته توجه داريد كه مقصود از هدف ، هدف برای انسان است . نمی‏خواهيم بگوئيم ايمان هدف خداوند است و يا وسيله‏ای است برای هدفهای خداوند .

127

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

هدفها يعنی كمالات و هدفهای انسانی

آيا ايمان خود كمال انسان است ؟ و اينكه دعوت به ايمان شده است از اين جهت است كه اصولا [ ايمان ] كمال انسانی است و نفس كمال انسان به‏ ايمان است ؟ يا از آن جهت دعوت به ايمان شده است كه ايمان يك سلسله‏ آثار دارد و آن آثار برای انسان خوب است ، پس ايمان چيزی است كه برای‏ انسان نافع است يعنی دارای آثار نيك است . اگر بخواهيم اين كلمه را به‏ اصطلاح فلاسفه ادا كنيم اينطور بايد بگوئيم : آيا ايمان برای انسان خير است و يا نافع است ؟ زيرا فرق است ميان‏ خير و نافع . خير آن چيزی است كه نفس و ذات خودش كمال و مطلوب است‏ . يعنی انسان آنرا بايد برای خودش بخواهد نه برای چيز ديگر . ولی نافع‏ آن چيزی است كه خوب است به خاطر اثری كه دارد ، و در واقع مقدمه خير است نه اينكه خودش فی حد ذاته خير باشد

اين مطلب قطعا بايد در شناخت اسلام به صورت يك مكتب و ايدئولوژی‏ روشن بشود كه از نظر اسلام آيا ايمان خود هدف و مطلوب و خير است برای‏ انسان ، و دعوت اسلام به ايمان از آن جهت است كه نفس ايمان خير است‏ برای انسان قطع نظر از هر اثری كه داشته باشد ولو برای ايمان هيچ اثری از آثاری كه می‏شناسيم وجود نداشته باشد ، و يا اينكه خير چيز ديگری است و انسان از آن جهت به ايمان دعوت شده است كه ايمان مقدمه خيرات است‏ چنانكه ما معمولا وقتی راجع به ايمان بحث می‏كنيم ، درباره فوائد و آثار ايمانبحث می‏كنيم و مثلا می‏گوئيم : انسان در صورت داشتن ايمان آرامش خاطر دارد و مصاحب او را از پا در نمی‏آورد .

128

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

اگر افراد جامعه ايمان داشته‏ باشند می‏توانند به يكديگر اعتماد كنند و خيرشان به يكديگر می‏رسد و شرشان‏ بهم نمی‏رسد

شك نيست كه ايمان چنين آثاری هم دارد ولی آيا ايمان از آن جهت خوب‏ است كه چنين آثار خوبی دارد يا نفس ايمان برای انسان كمال و خير و سعادت است و انسان كه بايد ايمان پيدا كند فقط برای خود ايمان است نه‏ اينكه اثر ديگری بر آن مترتب باشد
اينجا است كه اين بحث پيش می‏آيد كه اصولا كمال انسان به چيست ؟ ما برای فهميدن اينكه ايمان ، كمال و خير است يا مقدمه خير و كمال ، بايد ابتدا مسئله كمال انسان را مطرح كنيم و ببينيم كمال انسان به چيست ؟

كمال انسان در چيست ؟

تشخيص كمال انسان از كمال هر چيز ديگر دشوارتر و مشكلتر است . از جمله مجهولات انسان درباره انسان همين مسئله است كه كمال انسان به چيست‏ ؟ كمال ( 1 ) اكثر اشياء عالم را [ به آسانی ] می‏توانيم تشخيص دهيم

مثلا اگر به ما بگويند يك سيب كامل چگونه بايد باشد ؟ به آسانی می‏توانيم‏ بگوئيم ، يك سيب كامل را زود می‏شود شرح داد ، زيرا آنچه در سيب مطلوب‏ است و ما سيب را از آن جهت سيب می‏دانيم ، يكی مربوط به طعمش است و ديگر لطافت و رنگ‏ و بالاخره شكلش .

پاورقی : 1 - كمال كه نقطه مقابل آن نقص است ، احتياجی به تعريف ندارد و تقريبا مفهومی واضح و روشن است

129

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

اگر سيبی باشد كه از نظر شكل و رنگ زيبا باشد و از نظر طعم خوش طعم و شيرين و از نظر رائحه و بو خوشبو و از نظر لطافت ، لطيف‏ باشد و در مقابل دندان مقاوم نباشد آن را به عنوان يك شی‏ء مورد استفاده‏ سيب كامل می‏دانيم
يك خانه كامل را زود می‏شود تعريف كرد . يك اسب كامل را به آسانی‏ می‏توان تعريف كرد ، ولی انسان كامل تعريفش از هر چيز ديگر مشكلتر و دشوارتر است . و لهذا بايد نظريات مختلفی را كه درباره انسان كامل‏ گفته‏اند شرح داد تا معلوم شود كدام درست است و يا اگر اجتهادا نتوانيم‏ تشخيص دهيم ، لااقل ببينيم از نظر قرآن كداميك از آنها و تا چه حد تاييد شده است

نظريات مختلف درباره انسان كامل


1- انسان كامل يعنی انسان برخوردار - الف : برخوردار از طبيعت‏ اول چيزی كه [ در تعريف انسان كامل ] ممكن است گفته شود اين است كه‏ : انسان كامل يعنی انسان برخوردار . يا انسان تكامل يافته يعنی انسانی كه‏ حداكثر برخورداری را از طبيعت و محيط خارج خود دارد

رد اين نظريه

مسلم اين تعريف غلط است . كمال انسان با برخورداری حاصل نمی‏شود كه هر كه از اشياء خارج بيشتر استفاده كرد و بهرهبرد كاملتر است .

130

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

زيرا : اولا - ما هيچ چيز ديگر را اينطور تعريف نمی‏كنيم . ما هرگز يك اسب‏ كامل را اسب برخوردار نمی‏دانيم . اسب را در ارتباط با صفات خود و در وضع خاص خودش در نظر می‏گيريم كه چه صفاتی بايد داشته باشد . اسب كامل‏ آن نيست كه مثلا ديشب علف بيشتری خورده باشد . يا در سيب كامل‏ نمی‏گوئيم سيبی است كه برخورداری بيشتری از طبيعت : هوا ، نور و . .
داشته باشد

ثانيا - كدام وجدان اين مطلب را قبول می‏كند كه كاملترين انسان‏ برخوردارترين انسانها تعريف شود . چون لازمه‏اش اين است كه هر انسانی به‏ هر نسبت كه از طبيعت كمتر برخوردار باشد ناقصتر باشد . برخوردارتر ، كاملتر است و نابرخوردارتر ، ناقصتر . بنابراين اگر ما دو انسان داشته‏ باشيم ، يكی مانند معاويه باشد كه تمام همش استفاده از حداكثر نعمتهای‏ دنيا باشد با هر شرائطی كه هست ، كه می‏گويند خودش را در اواخر عمر گفت‏ ما در نعمت دنيا غلط خورديم ، و واقعا هم چنين بود زيرا از 80 سال عمرش‏ حدود 40 سالش را به حكومت شام گذراند و از اين 40 سال حدود 20 سال به‏ عنوان والی مقتدر بود و 20 سال ديگر خليفه مقتدر بود ، و ديگری مانند حضرت امير باشد كه برعكس در جهان زاهدانه زندگی كرده و در زهد خود هم‏ فلسفه‏ای داشته است ، حالا فلسفه‏اش اين بوده است كه می‏خواسته آزاد زندگی‏ كند ، يا ايثار كند ، يا همدردی با ديگران كند ، و يا اسير دنيا نشده‏ باشد و قلب خود را فارغ برای معنويت نگهداشته باشد ، هر چه باشد ، و بهره‏اش از دنيا فقط مثلا 17 من نان جو باشد ، اولی به كمال نزديكتر و دومی انسان ناقصی است كه در اين دنيا كم بهره‏گيری كرده‏ است ! اگر اين سخن را بگوئيم انسان را واقعا از حيوان هم پستتر كرده‏ايم چون‏ هيچ حيوانی را به مقياس برخورداری ارزيابی كمال نمی‏كنيم . و اگر درست‏ توجه كنيم بسياری از افراد اساسا جز درباره برخورداری برای انسان‏ نمی‏انديشند و هر چيزی را اگر مقدمه برخورداری انسان باشد خوب و گرنه بد می‏دانند . گويی كه غايت و كمال اصلی انسان را در برخورداری می‏دانند
اين مطلب البته درست نيست

131

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

ب : انسان كامل يعنی انسان برخوردار در آخرت در اينجا مطلب ديگری پيش می‏آيد كه دقيق است و آن اينكه هيچكس به‏ اين صراحت معتقد نيست كه كمال انسان در برخورداری بيشتر از طبيعت است‏ كه لازمه‏اش نفی هر گونه معنويت و عمل انسانی است و معنايش اين است كه‏ ايثار كردن كار غلطی است زيرا تنزل كردن است . ولی مطلب ديگری هست كه‏ در اذهان خيليها وجود دارد و آن اينكه برخورداری دنيا كمال انسان نيست‏ ولی برخورداری آخرت چطور ؟ يعنی بگوئيم كمال انسان در برخورداری است‏ ولی در برخورداری آخرت . به اين دليل نمی‏گوئيم در برخورداری دنيا كه اين‏ برخورداری سبب محروميت آخرت می‏شود ولی برخورداری آخرت مانعی ندارد كمال انسان در همان خوردن است و برخورداری از نعمتهای الهی منتها در دنيا حداكثر آن مسير نيست ، بلكه حداكثر آن در آخرت و در بهشت ميسر است . و لهذا زاهدهای عامی عبادت می‏كنند برای اينكه در آخرت بيشتر برخوردار باشند . 132

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

عبادت كردن برای بهشت مگر جز عبادت برای برخورداری بيشتر است ؟ عبادت مقدمه برخورداری است و طبعا هر ذی المقدمه‏ای بر مقدمه‏اش افضل و اشرف است . عبادت فقط وسيله‏ای‏ است برای آن برخورداری . بوعلی در نمط نهم اشارات می‏گويد : " العباده‏ عند غير العارف معامله ما كانه يعمل فی الدنيا لاجره ياخذها فی الاخره هی‏ الاجر و الصواب " . انسان غير عارف عبادت می‏كند آنچنانكه يك كارگر مزد بگير كار می‏كند . كارگر مزد بگير هدفش پولی است كه می‏گيرد . اگر پول نباشد هرگز حاضر نيست كار بكند . اين شخص هم عبادت می‏كند برای‏ برخورداری آخرت . بنابراين باز كمال انسان برگشت به برخورداری ، گر چه‏ نه در دنيا بلكه در آخرت

رد اين نظريه

از نظر منطق اسلام اين مطلب مسلم است كه عبادت برای برخورداری در آخرت عبادت بسيار ناقصی است . يعنی همينقدر عبادت است كه انسان از خدا چيزی را می‏خواهد و خدا را وسيله قرار داده است و همين مقدار توجه به‏ خدا دارد كه آخرت و بهشت را از خداوند می‏خواهد و عبادت می‏كند برای‏ اينكه امر خدا را اطاعت كرده باشد تا خدا در عوض به او آخرت را بدهد

عبادت است ولی عبادتی كه در آن خدا وسيله قرار گرفته است . در اين‏ باره در كلمات ائمه زياد داريم و در نهج البلاغه نيز هست : « قوم عبدوا الله طمعا و تلك عباده الاجراء ( عباده التجار ) » [ گروهی خدا را از روی طمع بندگی می‏كنند و اين عبادت مزد بگيران ( يا بازرگانان ) است ] . « و قوم عبدوا الله خوفا و تلك عباده العبيد » آنان كه از ترس عبادت می‏كنند كارشان از قبيل كار بردگان است كه از ترس ارباب كار می‏كنند .

133

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

« و قوم عبدوا الله شكرا » ( حباله ) كه‏ عبارات مختلف آمده است . [ « فتلك عباده الاحرار » ] ( 1 ) و قومی او را عبادت می‏كنند نه از روی ترس و نه به خاطر طمع ، بلكه از روی‏ سپاسگزاری كه او را شايسته سپاسگزاری می‏دانند . يعنی اگر نه ثوابی باشد و نه بهشتی و نه جهنمی باز هم خدا را عبادت می‏كنند [ و اين عبادت آزادگان‏ است ] . آن عبارت معروف ديگر از اميرالمؤمنين از همه اينها صريحتر است كه می‏فرمايد : " « الهی ما عبدتك خوفا من نارك و لا طمعا فی جنتك‏ بل وجدتك اهلا للعباده فعبدتك » " ( 2 )

پس اين يك نظريه درباره كمال انسان كه آنرا در برخورداری بدانيم ، كه‏ اگر در دنيا آنرا مستلزم نفی هر فضيلتی بشماريم و برخورداری را به آخرت‏ موكول كنيم باز هم مطلب درستی نيست وگرنه بايد اصولا كاملترين عبادت هم‏ برای برخورداری باشد و حال اينكه دانستيم ناقصترين عبادت آنست كه برای برخورداری است
پس نمی‏توان گفت كه كمال انسان در برخورداری بيشتر انسان از غير خود است
نظريات ديگری غير از اين هست كه بعضی روحانی است و برخی مادی
نظريات مادی آخر كار برمی‏گردد به همان نظريه برخورداری . اما نظريات‏ روحانی :

پاورقی : 1 - نهج البلاغه ، حكمت 229 ان قوما عبدوا الله رغبه فتلك عباده‏ التجار و ان قوما عبدوا الله رهبه فتلك عباده العبيد و ان قوما عبدوا الله شكرا فتلك عباده الاحرار » ( ترجمه : گروهی خدا را از روزی رغبت‏ بندگی می‏كنند و اين عبادت بازرگانان است و گروهی خدا را از روی ترس‏ بندگی می‏نمايند . و اين عبادت غلامان است و گروهی از روی سپاسگزاری خدا را بندگی می‏كنند و اين عبادت آزادگان است )

2- خدايا من تو را از ترس آتشت و به طمع بهشت عبادت نمی‏كنم بلكه‏ تو را شايسته عبادت يافته‏ام و عبادتت می‏كنم

134

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

2 - نظريه عرفا

اولين و شايد مهمترين اين نظريات كه شايسته است در اطرافش بحث شود نظريه عرفا است . اساسا مبحث " انسان كامل " را تحت همين عنوان عرفا مطرح كرده‏اند و شايد بتوان گفت بطور قطع عرفا اين نظر را از اديان‏ گرفته‏اند ، از مسئله انسان اول كه در اديان هست ( مسئله آدم ) و بطور كلی از مسئله " نبی " و " ولی " و انسان كامل آخر الزمان ( مهدی‏ موعود ) كه در همه اديان هست ، الهام گرفته‏اند . ما سينيون معروف كتابی‏ دارد تحت عنوان " انسان كامل در اسلام " كه عبدالرحمن بدوی آنرا به‏ عربی ترجمه كرده است ( 1 )

ماسينيون در آن كتاب می‏گويد : فرضيه انسان كامل ميراث هلنی نيست‏ يعنی ميراث يونانی نيست . فلسفه يونان درباره انسان كامل حرفی ندارد و بحثی نكرده است
در جهان اسلام بحث انسان كامل را عرفا مطرح كرده‏اند و مخصوصا در ميان عرفا محی الدين عربی خيلی در اين زمينه بحث كرده است .

پاورقی : 1 - ترجمه اين كتاب به فارسی از اصل فرانسه آن از نظر اثر علمی كار مفيدی خواهد بود

135