تئوری مدیریت از دیدگاه امام علی (ع)

[*~* مهسا *~*]

چنانکه امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: اطع العاقل تغنم ⁽⁹⁴⁾ ; «از انسان دانا اطاعت کن تا بهره مند شوی .»
مشورت، فواید زیادی برای مدیر دارد که از آن جمله به موارد ذیل می توان اشاره نمود ⁽⁹⁵⁾ :
1- باعث رشد استعداد زیردستان می شود .
2- مشورت از خطاهای انسان می کاهد .
3- اگر نتیجه شکست باشد، ملامت کمتری برای مدیر بدنبال دارد .
4- بر اعتماد، دوستی و علاقه افراد به مدیر می افزاید .

[*~* مهسا *~*]

د - قاطعیت: قاطعیت به معنی فیصله دادن به امور و حل مشکلات است . این امر با لجبازی و یکدندگی تفاوت دارد . برخی 0قاطعیت » را پافشاری بیش از حد و «عدم انعطاف پذیری » و برخی دیگر آن را سختگیری می دانند . امیرالمؤمنین علیه السلام در این خصوص می فرماید: العسر لؤم ⁽⁹⁶⁾ ; «فشار و سختگیری پستی است .» قاطعیت دارای دو نمود مهم است: یکی یافتن تصمیمی کارساز و کامل، دیگری ابراز تصمیم قاطع و بدور از شک و تردید

[*~* مهسا *~*]

یقینا تردید، دودلی، ترس، هوسهای زودگذر و انتظار نزدیکان فرد، استهزا و حرف مردم همه از موانع قاطعیت هستند . امیرالمؤمنین علیه السلام در این باره می فرماید:
- رو تحزم فاذا استوضحت فاجزم ⁽⁹⁷⁾ ; «در کارها فکر کن، به محکم کاری دست خواهی یافت . پس هنگامی که امور برایت روشن شد، تصمیم بگیر .» و نیز می فرماید: قدر ثم اقطع و فکر ثم انطق و تبین ثم اعمل; «اندازه بگیر سپس قطع کن، فکر کن و سپس سخن بگو، واضح کن و سپس عمل کن .» ⁽⁹⁸⁾

[*~* مهسا *~*]

علل ترس و واهمه مدیران در تصمیم گیری و قاطعیت معمولا عبارت است از:
1- مسؤولان مافوق
کنترل
اقدامات اصلاحی
اهداف
برنامه ریزی سازماندهی
هدایت و سرپرستی
نمودار و فرایند مدیریت کنترل برنامه ریزی
«نمودار شماره 4»
2- برکناری از ریاست
3- اخراج
4- بی آبرویی
5- افراد توانای موجود در مجموعه
6- قدرتهای مافوق خارج از مجموعه
و یقینا انسانی که خدا ترس باشد از هیچ یک از این عوامل نمی ترسد و برای خدا کار می کند . ترسهای بی مورد زاییده ایمان ضعیف است; الا ان اولیاء الله لا خوف علیهم و لا هم یحزنون ⁽⁹⁹⁾ ; «آگاه باشید اولیای خدا نه ترسی دارند و نه غمگین می شوند .»

[*~* مهسا *~*]

کنترل
کنترل عبارت از توجه به نتایج کار و پیگیری آن برای مقایسه فعالیتهای انجام شده و اعمال اصلاحات مقتضی بر مبنای اهداف تبیین شده است . کنترل دارای ارکانی است; مانند نظارت، ارزیابی و پیگیری . 1- نظارت و ارزیابی
نظارت و ارزیابی در برخی موارد آشکار و بیرونی است . با بکارگیری ماموران تجسس و پیگیری می توان امور را کنترل و ارزیابی نمود . گاهی با یک نظارت درونی می توان افراد را معتقد به وظایف خود نمود که با نفس لوامه خود امور خود را به بررسی و ارزیابی بکشند . ناظران بیرونی گاهی آشکارا و گاهی پنهانی کار خود را انجام می دهند .

[*~* مهسا *~*]

طبق فرموده امیرالمؤمنین علیه السلام خدمتگزاران توده مردم هستند و بر کنترل دائمی همه کسانی که به هر نحوی به کاری گماشته شده اند، سفارش مؤکد شده است . بویژه امام توصیه فرموده است که علاوه بر آنکه مدیر خود باید ناظر اعمال آنان باشد، کار آنها را کنترل و مواظبت کند تا با سوء استفاده از قدرتی که وی به آنها داده است به رعیت ستم نکنند گروهی را نیز بایستی برای بازرسی همیشگی آنها بگمارد تا همواره او را در جریان شیوه عملکرد آنها قرار دهند

[*~* مهسا *~*]

. امام در قسمتی از سخنان گهربار خود خصوصیات لازم را جهت انتخاب این بازرسان، برای مالک اشتر می فرماید: و ابعث العیون من اهل الصدق و الوفاء علیهم; «برآنها بازرسان و کنترل کنندگانی بگمار که به تو وفادار و راستگو باشند» ⁽¹⁰⁰⁾ . کلمه «عیون » به معنی بازرسان و چشمهای ناظر بر اعمال می باشد . جهت یک ارزیابی و کنترل صحیح باید به موارد ذیل توجه کرد:
- تعیین نتایج مورد انتظار
- تعیین استاندارد مطلوب
- تعیین شاخصها برای سنجش نتایج مورد انتظار
- تعیین نحوه و روش جمع آوری اطلاعات و آمار مورد نظر (طراحی شبکه اطلاعاتی)
- تعیین مقایسه اطلاعات جمع آوری شده و نتیجه گیری
«نمودار شماره 4»

[*~* مهسا *~*]

(؟) 2- پیگیری
رکن دوم کنترل، پیگیری امور ارزیابی شده، است . یقینا اگر پیگیری نباشد نقاط قوت و ضعف بررسی نمی گردد . پس از ارزیابی و رعایت شاخصهای آن بایستی افراد شایسته مورد شناسایی و تشویق قرار بگیرند; زیرا عدم تشویق، میل و انگیزه کار را از نیروهای فعال و شایسته می گیرد . تشویق باعث تنبیه خاطیان است; همانطور که امام علی علیه السلام تشویق نکردن نیکوکاران را به منزله تشویق خطاکاران می شمارند و این امر را لازم می دانند .

[*~* مهسا *~*]

عن علی علیه السلام: و لا یکونن المحسن و المسی عندک بمنزلة سواء فان فی ذلک ترهیدا لاهل الاحسان فی الاحسان و تدریبا لاهل الاسائة علی الاسائة و الزم کلا منهم ما الزم نفسه; ⁽¹⁰¹⁾ «هرگز نباید افراد نیکوکار و بدکار در نظرت مساوی باشند ; زیرا این کار سبب می شود که افراد نیکوکار در کارهایشان بی رغبت شوند و بدکاران در عمل بدشان تشویق گردند و هرکدام از اینها را مطابق کارش پاداش بده .

[*~* مهسا *~*]

و در جای دیگر می فرمایند: ازجر المسی ء بثواب المحسن ; ⁽¹⁰²⁾ «خطا کار را به وسیله پاداش دادن به نیکوکار تنبیه کن .» شایسته سالاری و صفات مدیران موفق
یکی از اصول اساسی در گزینش شایسته سالاری است . برخورداری از خصال و فضایل برجسته فردی بتنهایی محور گزینش یست بلکه باید توان کاری هم در کنار آن باشد . تعهد و تخصص همراه با عشق و علاقه معیار اصلی گزینش است .