اهمیت و ارزش تحقیق در زمینه «مدیریت اسلامی »

[*~* مهسا *~*]

.

2- برای روشن تر شدن ارزش و اعتبار تحقیق درباره داده های دینی و استخراج دیدگاه اسلام در زمینه مدیریت، ممکن است از زاویه ای دیگر نیز مساله را مورد بررسی قرار دهیم; بدین ترتیب که ملاحظه شود معیاری که شرط ارزشمندی یک دانش شمرده می شود، آیا در داده های مذکور وجود خواهد داشت یا خیر؟ بر اساس این معیار، «ارزشمندی یک دانش با توجه به قدرت پیش بینی کنندگی آن و توان ارائه قوانین در عرصه اجتماعی » ارزیابی می گردد.

برای توضیح ملاک مزبور و نشان دادن چگونگی وجود آن در تحقیقات جامع با نگرش اسلامی در زمینه علوم انسانی از جمله نظریات اسلامی در زمینه مدیریت، دو دیدگاه متفاوت در این زمینه مطرح و سپس با یکدیگر مقایسه می گردد:

دیدگاه نخست⁽¹⁶⁾ بدین قرار است: «هنوز پس از ده ها سال تحقیق نتوانسته ایم با اطمینان، عوامل علمی خاصی را که تعیین کننده توفیق در کار مدیریت، در مکان و زمان خاصی باشد، شناسایی کنیم; زیرا شرایط زندگی واقعی، امری پویا است. شرایط زندگی انسان هم در حال تغییر است. این شرایط پیوسته در حال تغییر هستند و چه بسیار عوامل و متغیرهایی یافت می شوند که به گونه ای هم زمان در کنش متقابل می باشند. به همین علت، در علوم رفتاری بر خلاف علوم فیزیکی، سر و کار با احتمالات است. از این رو، هدف ما به جای ارائه قوانین، کمک کردن به افزایش احتمال در توفیق افراد است; زیرا در حیطه علوم رفتاری قانون وجود ندارد.»

[*~* مهسا *~*]

از این جملات استفاده می شود که به نظر صاحبان این دیدگاه، «مدیریت » علم نیست (بلکه فن یا هنر است) و علوم اجتماعی و مدیریت قدرت پیش بینی و نظارت بر امور عینی را ندارند; زیرا روشن است که اگر مجوعه قضایای مربوط به یک دانش، قانون مند نباشد، علمی نیز نبوده و قدرت هدایت، کنترل و پیش بینی را نخواهد داشت و در این صورت، گفته خواهد شد: با چنین فرضی، کمک به افزایش احتمال موفقیت در کار، گاه باعث تشتت و ابهام بیش تر نیز می گردد!

در مقابل این دیدگاه، دیدگاه دیگری وجود دارد که می گوید: راه حل مساله این نیست که موضوع را انکار کنیم; بلکه راه دیگری نیز وجود دارد و آن این که بگوییم: برای این که علوم اجتماعی و مدیریت از چنین قدرتی برخوردار باشند، احتمالات مذکور را با برگرداندن به مبانی خاص، روش مند و قانون مند می کنیم; کاری که در دیدگاه الهی کاملا ممکن است و به همین دلیل، ما طبق مبانی مکتبی خود، قایل هستیم که علوم اجتماعی قدرت نظارت و پیش بینی را دارند; زیرا این علوم در نظام الهی و اندیشه نظام مند اسلامی مطرح می شوند; نظامی که بر اساس محوریت ماده و تکثر و تنوع کمی وکیفی آن بنا نشده تا به نتایجی برسد که دیدگاه قبلی به آن منجر شده است، بلکه بر اساس اصول و مبانی خدا محورانه و قوانین تکوین و تشریع الهی استوار است که دستگاهی خاص با محورها، جهت ها، روش ها و قوانینی ویژه را می سازد و قدرت کنترل و پیش بینی خاص خود را نیز داراست. (بحث در این باره مجالی دیگر می طلبد.)

[*~* مهسا *~*]

3- دیدگاهی که در برخی مجامع علمی طرف دارانی دارد و جای تامل و بررسی فراوان در آن وجود دارد و نیز دیدگاه مقابل آن بدین قرار است: مشاهده می کنیم که گروهی از محققان پیوسته به دنبال نتایج عملی و راه حل های فوری و سریع می گردند و در جست وجوی پاسخ این پرسش اند که راه حل عملی فلان مشکل مدیریتی و اجتماعی چیست؟ صرف نظر از این که دلیل این موضع گیری از سوی اینان، حوصله کافی نداشتن برای بررسی موضوعات عمیق علمی و فلسفی یا دلیل دیگری است، اما باید به کمبودها و انجام نشدن تحقیقات کافی در این زمینه نیز به عنوان پاسخی صریح و روشن به این پرسش اشاره کرد و نیز بر این نکته تاکید نمود که برای رفع این کمبودها، جز ریشه یابی مسائل به طور عمیق، چاره ای نیست. توجه صرف به رهاوردهای عملی بدون بررسی ریشه آن ها، همانند ساختن ساختمانی بلند بر شالوده ای سست است که با کوچک ترین لرزه ای بر زمین می غلتد. «الم ترکیف ضرب الله مثلا کلمة طیبة کشجرة طیبة اصلها ثابت و فرعها فی السماء تؤتی اکلها کل حین باذن ربها... و مثل کلمة خبیثة کشجرة خبیثة اجتثت من فوق الارض ما لها من قرار.» (ابراهیم: 24 - 26) درختی که ریشه محکمی در زمین ندارد، بی دوام است. در مقابل، ریشه شجره طیبه مستحکم در زمین فرو رفته است. اگر ریشه در زمین محکم شد، شاخه های آن بالا می رود و به موقع ثمر می دهد، اما اگر درخت بی ریشه بود یا ریشه عمیقی نداشت، نمی توان انتظار دوام و برگ و ثمری از آن داشت.

[*~* مهسا *~*]

عبور سطحی از مباحث عمیق - مثلا، جمع آوری دسته ای از آیات یا روایات که نوعی ارتباط با مدیریت دارند - نیز کاری عمیق و ریشه دار و مبتنی بر شالوده قوی نیست و سرانجام روشن خواهد شد که این کار فایده چندانی ندارد. البته کارهای عمیق علمی نیز به زودی ثمر نمی دهد و از انقلابی نوپا و ملتی در آغاز راه و با انبوهی از مشکلات، چنین انتظاری هم نمی رود، بلکه این کار به زمان نیاز دارد و باید در این مسیر تلاش نمود، فکر و بحث کرد و به دور از شناخت های سطحی و التقاطی، پیام دین را درست شناخت و با صبر و حوصله و ریشه یابی مسائل، جای پا را محکم نمود و قدم به قدم جلو آمد تا به نتیجه مطلوب رسید. ⁽¹⁸⁾

هیچ کس در این واقعیت شکی ندارد که مسائل تا حد ممکن باید به طور عینی، عملی و کاربردی مطرح شود و درک و پذیرفتن مسائل ذهنی و نظری برای گروه زیادی از مردم واقعا مشکل و سخت است. اما در عین حال، در این نکته نیز هیچ شکی نداریم که برای بررسی بنیادین مسائل عملی، غیر از این راهی نیست. کسانی که می خواهند صادقانه، صمیمانه و صبورانه در این زمینه ها تحقیق کنند، باید دیدگان تیزبین خود را به افق دور دست بدوزند و از شتاب و عجله پرهیز کنند و در پی برداشت نتیجه عملی و فوری از این مباحث نباشند. اگر مسائل به صورت بنیادی حل نشود، این کاروان هیچ وقت به مقصد نخواهد رسید، باید ریشه ها را بررسی کرد و با تحقیق، به این واقعیت واقف شد که معارف و ارزش های اسلامی بسیار ریشه دار است⁽¹⁹⁾ و این خود ایجاب می کند که شیوه ورود به حوزه کشف این دانش ها و ارزش ها نیز اساسی و عمیق باشد.

[*~* مهسا *~*]

حال وقتی از چنین منظری به مسائل مدیریت و سازمان می نگریم - چنان که اشاره شد - پی می بریم که باید مباحث عمیق مدیریتی از دیدگاه اسلام را بر اساس طرح ویژه ای از مباحث «هستی شناسی »، «انسان شناسی » و «ارزش شناسی » مبتنی نمود; سه موضوعی که ریشه های اولیه تحقیقات اصیل اسلامی در زمینه علوم انسانی از جمله مدیریت اند و در واقع، پس از تبیین حلقه ارتباط این موضوعات سه گانه با مسائل مدیریت است که رابطه مدیریت و اسلام روشن خواهد شد و سرانجام کیفیت تاثیر نظام ارزشی اسلام در مدیریت قابل بررسی خواهد بود.

قابل ذکر است که بررسی اصول اولیه بحث از سه موضوع اساسی مذکور و نیز «شناخت شناسی » - که در مرتبه ای پیش از آن سه مطرح است - و ورود به همه این حوزه ها، فراتر از مجال تحقیقات ویژه مدیریتی است. از این رو، گفته می شود در حوزه تبیین دیدگاه های اسلام در زمینه مدیریت، باید به تناسب موارد، با مفروض دانستن مباحث در حوزه «شناخت شناسی » و «هستی شناسی » - که وجود مباحث و مطالعات عمیق و مبسوط در این زمینه در منابع معتبر اسلامی، پژوهش گر مدیریتی را بی نیاز از ورود به آن حوزه ها می سازد - به برخی مباحث مقدماتی از قبیل «تبیین رابطه اسلام و مدیریت » و نیز برخی ابعاد «انسان شناسی » به عنوان پیش نیازی ویژه برای مطالعه در زمینه مدیریت و رفتار سازمانی توجه شود; زیرا به هر حال، بررسی این مسائل برای تبیین نظام ارزشی اسلام و چگونگی تاثیر آن در مدیریت، اجتناب ناپذیر است.

[*~* مهسا *~*]

خلاصه

انجام هرگونه تحقیق کاربردی از دیدگاه اسلام - که برای پاسخ گویی به نیازها و حل مشکلات روزمره اجتماعی و سازمانی انجام می گیرد - باید مبتنی و متفرع بر نتایج تحقیقات بنیادی و تبیین مباحث نظری مربوط به آن، بر اساس مبانی بینشی و ارزشی اسلام باشد و بدون آن، انجام تحقیقات کاربردی مزبور برای چاره جویی و حل مشکلات، کاری اساسی نخواهد بود.

با توجه به آنچه در این مقاله آمده است، می توان گفت که انجام مطالعات انسان شناسانه، با تاکید بر ابعاد روحی، روانی و معنوی انسان، در راستای تبیین جامع مسائل مربوط به حوزه رفتار و عملکرد در حوزه مدیریت و رفتار سازمانی - از جمله مساله انگیزش و انگیزه های انسان - که به طور کلی باید در چارچوب نظام ارزشی اسلام مورد بررسی قرار گیرند، به منزله نخستین گام هایی محسوب می شود که در بدو ورود به حوزه مباحث نظری، در این زمینه باید برداشته شود. در صورت طی کردن چنین مسیری، می توان ادعا نمود که نتایج حاصله از این مطالعات نیز نقش اساسی در فراهم کردن زمینه برای تحقیقات بعدی و پژوهش های کاربردی با مبانی اصیل خواهد داشت. مسلما هنگامی که تحقیقات کاربردی در زمینه مدیریت و رفتار سازمانی را بر مبنای یافته های علمی که از نگرش ها، بینش ها و ارزش های اسلامی سرچشمه گرفته است، انجام دهیم دارای اصالت و اتقان بیش تری خواهند بود و نتایج به دست آمده نیز به نوبه خود، از اعتبار و قابلیت اعتماد بیش تری برخوردار بوده، می تواند در پاسخ گویی به نیازها و حل مشکلات علمی، فرهنگی، اجتماعی و سازمانی کنونی و آینده، اثر بخش باشد. روشن است که تلاش در این زمینه، هرچند با برداشتن گامی کوچک باشد، ارزشمند و مبارک خواهد بود.

[*~* مهسا *~*]

پی نوشت ها

1- «و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون.» (ذاریات: 56)

2- چنان که از دیدگاه اسلامی نیز ادعا می شود، اگر جایگاه کلیه مباحث علمی و معارف اسلامی، طبق طرح جامع اندیشه نظام مند اسلام - که شامل مجموعه ای از زیر مجموعه های گوناگون مثل نظام روان شناسی، نظام جامعه شناسی، نظام سیاسی، نظام اقتصادی، نظام هنری و نظام مدیریتی است - مشخص شود، به این نتیجه خواهیم رسید که «نظام مدیریتی » جایگاهی خاص دارد; یعنی: در عین این که یکی از اجزای نظام کلان اندیشه اسلامی است و با سایر نظام های این مجموعه ارتباط دارد، از ویژگی هایی نیز برخوردار است که موقعیتی متمایز به آن می بخشد. از همین رو، پرداختن به آن ویژگی ها و بحث و بررسی و پرورش دانش های مربوط به حوزه های گوناگون این نظام خاص، برای رشد و بالندگی آن ضروری شمرده می شود.

3- «انسان شناسی » (Anthropology) در اصطلاح امروزین آن، که در علوم رفتاری به کار می رود، عبارت از دانشی است که به طور عمده، با مطالعه جامعه های نانویسا (ابتدایی) سر و کار دارد. شاخه های مهم این علم عبارتند از: «باستان شناسی » (مطالعه آثار و بقایای مادی تمدن های پیشین)، «انسان شناسی جسمانی » (مطالعه تفاوت های کالبدشناختی آدمیان و ریشه های عمومی آن ها)، «انسان شناسی زبان شناختی »، «انسان شناسی جامعه شناختی » (مطالعه نهادها و رفتار اجتماعی). (به نقل از ریتا ل. اتکینسون، ریچارد س. اتکینسون و ارنست ر. هیلگارد، زمینه روان شناسی، ترجمه جمعی از مترجمان، ج 2، تهران، رشد، 1371، ص 487.)

[*~* مهسا *~*]

روشن است که «انسان شناسی طبق اصطلاح مذکور، تعریف ناقصی از انسان به دست می دهد; زیرا چنین دانشی بیش تر در قلمرو داده های تجربی سخن می گوید و جزءنگر است، بررسی جنبه های خاص، انسان های زمان معین یا مکان ویژه ای را مد نظر قرار می دهد و بیش تر به مباحث زیستی می پردازد و کم تر به مسائل روانی و جنبه های اصالی انسان توجه دارد.

از این رو، ضرورت دارد در حوزه «علوم انسانی » به «انسان شناسی » طبق اصطلاح دیگری نیز نگریسته شود و مبنای تحقیقات قرار گیرد; دیدگاهی از «انسان شناسی » که در واقع، «کل نگر» بوده و قلمرو آن را مجموعه مسائل کلی و کلان ناظر به انسان تشکیل می دهد و شامل مباحث انسان شناسی به معنای امروزین آن نمی شود. می توان گفت: این نوع انسان شناسی شامل «انسان شناسی فلسفی »، «انسان شناسی دینی » و نیز مباحثی از «روان شناسی علمی و دینی » می شود و مباحثی از این قبیل را در بر می گیرد: «بررسی و شناخت ویژگی های انسان »، «هدف از آفرینش او»، «کمال و هدف از تکامل وی » و «کیفیت تحلیل از هدف تکاملی » (محمدتقی مصباح، پیش نیازهای مدیریت اسلامی، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، 1376، ص 17، با اضافات)

«انسان شناسی » مورد نظر در این مقاله و در تحقیقات در زمینه علوم انسانی از دیدگاه اسلام، اصطلاح دوم آن است و در پی نوشت شماره 5 بیش تر توضیح داده خواهد شد.

[*~* مهسا *~*]

4- «روان شناسی » (psychology) در واقع، دانشی است که بعد روانی انسان را مورد مطالعه قرار می دهد. گرچه امروزه عمدتا «روان شناسی » به عنوان یک رشته دانشگاهی - بر خلاف آنچه از نامش پیداست - علمی است که به شیوه تجربی، با مطالعه رفتار و احیانا فرایندهای ذهنی سروکار دارد، ولی در بعضی از دانشگاه های دنیا، «روان شناسی غیر تجربی » نیز به عنوان یک رشته معتبر مطرح است. روان شناسی مورد نظر ما در این جا، همان «روان شناسی غیر تجربی » است که به عنوان شاخه ای از «انسان شناسی » طبق اصطلاح دوم - که در ارجاع قبلی ذکر شد - مطرح می باشد و اثبات ضرورت مطالعه درباره آن و اعتبار داده هایش، بحثی مستقل می طلبد.

5- در پی نوشت شماره 3، اصطلاح خاصی از «انسان شناسی » که در این جا و اصولا در انسان شناسی اسلامی مورد نظر است، بیان شد. اکنون برای این که روشن شود از حوزه های مختلفی که در این نوع انسان شناسی وجود دارد، کدام حوزه در زمینه های مربوط به علوم انسانی از دیدگاه اسلام، مورد تاکید است، گفته می شود: انسان از نظر اسلام، دارای سه نظام [فاعلی، غایی و داخلی] است که مکتب های غیر الهی وی را واجد آن سه نظام خاص نمی دانند. (عبدالله جوادی آملی، فلسفه و اهداف حکومت اسلامی، نگرشی بر مدیریت در اسلام، مجموعه مقالات، جمعی از علماء و دانشمندان، چ دوم، 1375، ص 4)

[*~* مهسا *~*]

منظور از «انسان شناسی » در این جا، مباحثی است که به طور مستقیم در دامنه مباحث مربوط به نظام داخلی انسان می گنجد که از اجزای تشکیل دهنده حقیقت انسان گفت وگو می کند; نظام داخلی خاصی که پروردگارش متناسب با هستی او به وی عطا فرموده و در آیات 71 و 72 سوره ص به طور صریح مطرح می نماید: «انی خالق بشرا من طین فاذا سویته و نفخت فیه من روحی فقعوا له ساجدین.» البته از آن جا که این حوزه انسان شناسی منفک از حوزه نظام فاعلی او - یعنی: علل پیدایش و حیاتش - و نیز جدای از حوزه نظام غایی وی - یعنی: ورودش به جهان آخرت - نیست، به مناسبت، به مباحث بنیادین «مبدا» و «معاد» نیز پرداخته می شود.

6- مقصود از «نظام ارزشی اسلام »، مجموعه ای هماهنگ و مرتبط از دستگاه های مختلف بینشی، گرایشی و عملی (از جمله نظام بایدها و نبایدها) است که تمامی آن ها هدف واحدی را تعقیب می کنند. نظام ارزشی اسلام «خدامحور» است; یعنی: محور تمامی ارزش ها، خدای متعال است و آن هدف واحد، «پرستش » وی و قرب به او می باشد. از این رو، بین تمامی اجزا و عناصر نظام ارزشی، ارتباطی مستحکم و جهت دار وجود دارد، بر خلاف مکاتبی از قبیل «پوزیتیویسم ». (مصباح، پیشین، ص 153، با اضافات)

7- امام خمینی(ره)، نگرشی موضوعی بر وصیت نامه سیاسی الهی امام خمینی(ره)،مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چ دوم، عروج، 1373، ص 18

8- امام خامنه ای، پیام نوروزی سال 1373

9-«ملازم رنگ الهی باشید،و چه رنگی نیکوتر از رنگ الهی است؟»(بقره: 138)