(¯*~•~* .. آموزش ذکر و دعا به کودکان .. *~• ~*¯)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

دعا و ذکر و مناجات با خدا بيش از همه شامل حمد و ثنا و ستايش او و درخواست کمک از اوست. کسي مي تواند بهتر از ديگران خداوند را حمد و ثنا گويد و بستايد که خدا را بهتر از ديگران شناخته باشد و کسي مي تواند بهترين خواسته ها را از خداوند بخواهد که انسان را به خوبي شناخته باشد: از ضعف هاي انسان، نيازمندي هاي انسان، و موانع موجود بر سر راه سير کمالي انسان به خوبي آگاه باشد. بديهي است معصومان (عليهم السلام) در اين زمينه دست بالا را دارند و بيش از هر کس خدا و انسان و نيازمندي هاي آدمي را مي شناسند؛ از اين رو بهتر از هر کس مي توانند پاسخ اين پرسش ها را به دست دهند. دعاهايي نيز که از ايشان باقي مانده و به دست شيعيان رسيده بهترين دعاهاست و نظير آنها - اگر نگوييم در آموزه هاي هيچ ديني يافت نمي شود - در کمتر ديني يافت مي شود. بدين سبب، شيعيان از روزگاران قديم براي دست يافتن به بهترين دعاها و مناجات ها و ذکرها به آنان مراجعه کرده، آموزه هاي آنان را مکتوب در اختيار نسل هاي پس از خود قرار داده اند. سيره هاي متعددي از معصومان (عليهم السلام) در دست است که نشان مي دهد آنان ابتدائاً يا پس از درخواست اصحاب، دعاها و اذکاري را به آنان آموخته يا املا کرده اند.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

براي نمونه مي توان از دعاي کميل نام برد. کميل از ياران خاص اميرمؤمنان علي (عليه السلام) مي گويد:

با اميرمؤمنان (عليه السلام) در مسجد بصره نشسته بودم و گروهي از ياران ايشان نيز حضور داشتند و سخن از دعاي خضر به ميان آمد. هنگامي که ايشان از مسجد رفتند و پاسي از شب گذشته بود، خدمت ايشان رسيدم و ايشان فرمود: چه کارم داري؟ عرض کردم دعاي خضر را مي خواهم. فرمود: کميل، بنشين. هرگاه اين دعا را حفظ کردي هر شب جمعه يا در هر ماه يا در هر سال يا در عمرت يک بار با اين دعا خدا را بخوان... کميل، دوستي طولاني من با شما اقتضا مي کند خواسته ات را به خوبي برآورده کنم. سپس فرمود: بنويس.... (7)

سپس امام (عليه السلام) همين دعاي معروف کميل را به وي املا کردند و کميل آن را نوشت.
همچنين امامان (عليهم السلام) ذکرهايي را نيز به ياران خود آموزش داده اند. کميل مي گويد: اميرمؤمنان علي (عليه السلام) به وي فرمود:

کميل، در هر سخني بگو: «لا حول و لا قوه إلا بالله العلي العظيم»، تا خداوند آن را برطرف کند و هرگاه نعمتي به تو رسيد بگو: «الحمدلله» تا خدا آن را فراوان کند. (8)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

2-2. آموزش آداب دعا

اگر کسي خواسته اي از مقامي بلند پايه داشته باشد، سعي مي کند آن را در قالب بهترين کلمات و زيباترين جملات ادا کند تا خواسته اش برآورده گردد. دعا و خواندن خداوند متعال هم که آفريننده ي آسمان و زمين و موجودات جهان هستي و پروردگار و اراده کننده و روزي دهنده آنهاست و هيچ قدرت و مقامي برتر و والاتر از او نيست، آدابي دارد. اما از آنجا که بسياري از مسلمانان با اين آداب آشنا نبودند، معصومان (عليهم السلام) به آموزش آداب دعا اهميت مي دادند. امام صادق (عليه السلام) مي فرمايد:

مردي وارد مسجد شد و قبل از حمد و ثناي خداوند و درود بر پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) به بيان خواسته هاي خود از خداوند پرداخت. پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) فرمود: آن بنده در بيان درخواستش از خداوند عجله کرد. سپس مرد ديگري وارد شد و حمد و ثناي خداوند عزوجل را گفت و بر پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) درود فرستاد. پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) به او فرمود: از خدا بخواه که عطا مي کند. (9)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

در روايت ديگري آمده است که
يکي از ياران امام صادق (عليه السلام) به امام عرض کرد که در کتاب خداوند عزوجل دو آيه است که من آنها را مي جويم ولي نمي يابم. امام (عليه السلام) فرمود: کدام دو آيه؟ گفت: «ادعوني أستجب لکم». ما خدا را مي خوانيم. و پاسخي نمي بينيم. امام (عليه السلام) فرمود: به نظر شما خداوند خلفت وعده کرده است؟ گفتم: نه. فرمود: پس به چه سبب دعاي تو مستجاب نمي شود؟ گفتم: نمي دانم. فرمود: اما من مي گويم. کسي که دستورهاي خداوند عزوجل را اطاعت کند؛ سپس او را چنان که بايد، بخواند و دعا کند، جوابش مي دهد. گفتم: «چنان که بايد» چگونه است؟ فرمود: نخست خداوند را ستايش مي کني و نعمت هايي را که به تو ارزاني داشته يادآور مي شوي، بعد او را سپاس مي گويي و بر پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) درود مي فرستي و گناهانت را يادآوري و به آنها اقرار مي کني و از آنها به خداوند پناه مي بري. «چنان که باد» اين است. (10)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

بر پايه ي اين دو سيره، برخي مسلمانان نمي دانستند که دعا کردن و از خدا خواستن آدابي دارد که اگر رعايت نشود، خداوند به دعا کننده توجهي نمي کند. از اين رو، از امام (عليه السلام) درباره ي علت مستجاب نشدن دعاي خود مي پرسد که امام (عليه السلام) علت را بيان و آداب دعا را به وي گوشزد مي کند.
مطابق رواياتي که از اهل بيت (عليهم السلام) به دست ما رسيده است مهم ترين آداب دعا به شرح ذيل است:

1. حمد و ثناي خداوند: در روايات متعددي حمد و ثناي خدا را اولين ادب از آداب دعا به شمار آورده اند. در روايتي از امام صادق (عليه السلام) مي خوانيم: «هرگاه يکي از شما حاجتي از خدا مي خواهد، بايد او را ثنا گويد و بستايد. چنان که هرگاه مردي از پادشاهي خواسته اي داشته باشد، بهترين سخناني را که در توان اوست، براي بيان خواسته ي خود آماده مي کند. پس هرگاه از خدا خواسته اي داشتيد، خداوند عزيز و جبار را تمجيد کنيد و مدح بگوييد و بستاييد و بگوييد: اي بخشنده ترين عطا کنندگان و اي بهترين کسي که از او چيزي مي طلبند و...» (کليني، 1365، ج 2، ص 485).

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

2. درود بر پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) و اهل بيت (عليهم السلام): يکي ديگر از آداب دعا که در بسياري از روايات به آن تصريح شده درود فرستادن بر پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) و اهل بيت (عليهم السلام) است. در روايتي از امام صادق (عليه السلام) آمده است: «دعا پيوسته در پرده است [و بالا نمي رود] تا اينکه بر محمد (صلي الله عليه و آله و سلم) و آل او (عليهم السلام) درود بفرستد» (همان، ج 2، ص 491).

3. يادآوري گناهان، اقرار به آنها و استغفار: سومين ادب دعا اين است که انسان گناهان خود را به ياد آورد و به آنها اقرار کند و از خدا بخشش آنها را بخواهد. امام باقر (عليه السلام) فرمود: به خدا سوگند، کسي از گناه رهايي نمي يابد، مگر آنکه به آن اقرار کند.» (همان، ص 426).

4. بيان خواسته: بيان خواسته ها يکي ديگر از آداب دعا است. امام صادق (عليه السلام) فرمود: «هنگامي که بنده اي دعا مي کند، خداوند مي داند بنده اش از او چه مي خواهد. اما دوست دارد بندگانش حاجت هاي خود را نزد او ببرند. پس هرگاه دعا کردي، حاجتت را بگو» (همان، ص 476).

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

البته، بايد توجه داشت که دعا افزون بر آداب، شروطي هم دارد که بدون رعايت آنها دعا بي پاسخ مي ماند. مهم ترين شروط دعا عبارت اند از:

1. همراه بودن با عمل: کسي که از خدا خواسته اي بخواهد ولي براي دست يافتن به آن فعاليتي نکند، دعايش مستجاب نمي شود. پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) در سفارش هايش به ابوذر مي فرمايد: «اي ابوذر، حکايت دعا کننده ي بدون عمل، حکايت تيرانداز بي کمان است» (شيخ طوسي، 1414، ص 533). با وجود اين، عمل بي دعا نيز هميشه قرين موفقيت نخواهد بود. پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) فرمود: «دو نفر که هر دو يک شغل دارند، وارد بهشت مي شوند و مي بينند مقام يکي بالاتر از ديگري است. کسي که مقامش پايين تر است مي گويد: خدايا، چرا به او مقام بالاتري عطا کردي، با اينکه کار و بار ما هر دو يکي بود؟ خداوند متعال مي فرمايد: او دعا مي کرد و از من مي خواست و تو دعا نمي کردي» (ابن فهد حلي، 1407، ص 42).

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

2. مخالف نبودن دعا با سنت هاي الهي: علم و آگاهي انسان اندک و کاسه ي صبرش کم گنجايش است و به همين سبب ممکن است چيزي را از خداوند بخواهد که هم مخالف سنت خداوند و هم به زيان خود اوست: «و يدع الإنسان بالشر دعآءه بالخير و کان الإنسن عجولا» (اسراء، 11)؛ از اين رو، اميرمؤمنان علي (عليه السلام) به دعا کننده سفارش مي کند: «اي دعا کننده، چيزي را که شدني نيست و چيزي را که حلال نيست از خدا مخواه» (حراني، 1404، ص 122).

3. توبه و دوري از گناهان: در روايتي از امام باقر (عليه السلام) آمده است: «همانا بنده از خداوند متعالي حاجتي را مي خواهد که شأن آن اين است که خداوند آن را در آينده اي دور يا نزديک برآورده سازد. ولي بنده گناهي مرتکب مي شود و خداوند به فرشته مي فرمايد: حاجت او را برآورده نکن و محرومش کن که او متعرض غضب من شده و سزاوار محروميت است» (کليني، 1365، ج 2، ص 268).

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

البته، در برخي موارد ممکن است کسي همه ي آداب و شروط دعا را رعايت کند، ولي دعاي او مستجاب نشود. امام صادق (عليه السلام) مي فرمايد: «بنده اي دعا مي کند و خداوند عزوجل به دو ملک مي گويد: دعايش مستجاب است ولي آن را برآورده نکنيد. چرا که دوست دارم صداي او را بشنوم» (کليني، 1365، ج 2، ص 489). همچنين در سفارش اميرمؤمنان علي (عليه السلام) به امام حسن (عليه السلام) آمده است: «دير اجابت شدن دعايت، تو را از رحمت خداوند نوميد نکند... چه بسا اجابت دعايت به تأخير بيفتد تا پاداش دعا کننده بيشتر شود و عطاي اميد دارنده به رحمت الهي افزون تر گردد و بسا چيزي را بخواهي و به تو داده نشود، اما در آينده ي دور يا نزديک بهتر از آن به تو عطا شود» (نهج البلاغه، ص 397). بنابراين، در چنين مواردي يا دعا مستجاب شده، ولي بنا به دلائلي به تأخير افتاده است، يا بدين سبب که برآوردن خواسته، به مصلحت وي نبوده، خداوند چيز ديگري به او عطا کرده است. به هر حال، اگر به هر دليلي خواسته ي دعا کننده برآورده نشود، خداوند «به اندازه ي دعايش گناهانش را مي آمرزد» (مجلسي، 1404، ج 90، ص 378).

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

خلاصه مبحث


در متون و روايات اسلامي بر دعا و ذکر خدا تأکيد فراوان شده است. از آنجا که دعوت با عمل و رفتار بيش از دعوت با زبان و گفتار مؤثر است، پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) و اهل بيت (عليهم السلام)، ديگران را با عمل به ذکر و دعا فرا مي خواندند. همچنين ديگران را به ذکر و دعا توصيه مي کردند؛ دعا کنندگان و ذاکران را تشويق و ترغيب مي نمودند و با دستور به تمرين و تکرار، متربيان را با ذکر و دعا مأنوس مي کردند و با توجه به اشرافي که به ضعف ها، موانع و نيازمندي هاي انسان داشتند، متن دعاها و ذکرها را به مردم مي آموختند و از آنجا که بسياري از مسلمانان با آداب و شروط دعا و ذکر آشنا نبودند، ‌آنان به آموزش آداب ذکر و دعا اهميت مي دادند. از مهم ترين آداب دعا مي توان به حمد و ثناي خدا، درود بر پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) و اهل بيت (عليهم السلام)، يادآوري گناهان و اقرار به آنها و استغفار، بيان خواسته، همراه بودن با عمل، مخالف نبودن دعا با سنت هاي الهي، توبه و دوري از گناهان اشاره نمود.