رابطه دین و عرفان از دیدگاه استاد مطهری

[عهد آسمانى]

مایه های اصلی و سرچشمه های اوّلیه عرفان اسلامی

از دیدگاه استاد مطهری، «اسلام» و فرهنگ اسلامی است كه در تفسیر عالم وجود و هستی شناسی های اسلامی متجلّی شده و چون روابط چهارگانه 1. رابطه انسان با خدا، 2.رابطه انسان با خود، 3. رابطه انسان با جامعه، 4. رابطه انسان با جهان از حیث نظری و عملی در مكتب و فرهنگ اسلامی به خوبی و با حساسیّت و جامعیتی خاص تبیین شده است، لایه هایی از نگرش ها و گرایش های اسلامی وفرهنگ اسلامی، لایه های باطنی و عرفانی است كه عارفان از آموزه های اسلامی و متون و بطون معارف اسلامی استخراج و نظام مند ساخته اند؛ اگرچه استاد شهید، سه نظریه را در نسبت شناسی اسلام با عرفان مطرح و تفسیر می كند كه عبارتند از:

الف. نظریه گروهی از محدّثان و فقیهان اسلامی در عدم پایبندی عارفان به اسلام و عوام فریبی آن ها در استناد سازی عرفان به كتاب وسنّت، یعنی از دید این گروه، عرفان هیچ نسبت و ربطی به اسلام ندارد.
ب. نظریه گروهی از متجدّدان معاصر كه معتقدند: عرفان و تصوّف، نهضتی از سوی ملل غیر عرب ضدّ اسلام و عرب، زیر پوششی ازمعنویت بوده است؛ یعنی معتقدند: عرفان، نهضتی وارداتی و بیگانه برای ضدّیت با اسلام و مسلمانان بوده است و به تعبیر استاد شهیدمطهری، گروه اوّل، با تكیه بر اسلام و توده های مسلمان با «عارفان» و «عرفان» ستیز و مبارزه می كنند و گروه دوم با تكیه برشخصیت برخی عارفان با اسلام مبارزه می كنند و به ستیز با اندیشه های عمیق و ظریف اسلامی برخاستند.
ج. نظریه معتدل یا گروه بی طرف كه بر نقد برخی نظریات عرفانی به ویژه عرفان عملی كه به تصوّف و فرقه بازی و بدعت ها و انحراف هاانجامیده است پرداخته اند؛ امّا معتقدند كه عارفان مانند سایر طبقات فرهنگی اسلام و مانند غالب فرقه های اسلامی به اسلام، نهایت خلوص را داشته و هیچ سوء نیت نداشته اند.استاد مطهری، نظریه سوم را كه در واقع دو بخش دارد، پذیرفته است:

1. بخشی كه به معارف باطنی و عمق فرهنگ اسلامی مربوط می شود كه به عرفان موسوم شده است.

2. بخشی كه به نظریات عرفانی برخی عارفان و كاركرد و عملكرد برخی فرقه های عرفانی یا صوفیه مربوط است.وی معتقد است:عرفان، ساحتّی از ساحت های فرهنگ و معارف اسلامی است كه نباید از آن غافل شد و لایه های باطنی دین مقدّس اسلام در عرفان اصیل و خالص اسلامی به ظهور رسیده است؛ اگرچه عملكرد عارفان و كاركردعرفان و تصوّف نقدپذیر است: در سنجش و ارزیابی انطباق نظرهای عارفان با كتاب و سنّت و فرهنگ اصیل اسلامی و نوع كاركرد عرفان و تصوّف باید كارشناسان و متخصّصان مربوطه بررسی و اظهارنظر كنند ؛نتیجه آن كه استاد شهید معتقد است:عرفان اسلامی، مایه ها و مادّه های اصلی خود را از اسلام گرفته است .و عارفان برای آن ها ضوابط و اصول كشف كرده اند و به تدریج در فرهنگ اسلامی رشد و تكامل یافته است؛ اگرچه در تفسیر و كشف اصول و توسعه عرفان نظری و عملی تحت تأثیر جریانات خارج به ویژه اندیشه های كلامی، فلسفی بالاخص اندیشه های فلسفی اشراقی قرار گرفته اند و پس از طرح نظریه برخی فقیهان در نقد و نفی نظریات عرفانی عارفان می نویسند: حقیقت این است كه نظریه این گروه، به هیچ وجه قابل تأیید نیست.

مایه های اوّلی اسلامی بسی غنی تر است از آن چه این گروه به جهل و یا به عمد فرض كرده اند. نه توحید اسلامی به آن سادگی و بی محتوایی است كه این ها فرض كرده اند و نه معنویت انسان در اسلام منحصر به زهد خشك است و نه نیكان صحابه رسول اكرم آن چنان بوده اند كه توصیف شد و نه آداب اسلامی محدود است به اعمال جوارح واعضا.... تعلیمات اسلامی توانسته است الهام بخش یك سلسله معارف عمیق، در مورد عرفان نظری و عملی بوده است .در این موضوع لازم است برای فهم «نسبت دین و عرفان» و امكان ناپذیر بودن عرفان منهای مذهب و امتیازاتی كه عرفان اسلامی بر برخی عرفان های دیگر دارد، چند نكته محوری را از افق اندیشه و بینش استاد مطهری بیاوریم:

[عهد آسمانى]

نكته اوّل: عرفان متعالی و برین در قرآن

استاد شهید پس از ذكر آیاتی از قرآن «115 بقره، 3 حدید» می نویسد:بدیهی است كه این گونه آیات، افكار و اندیشه ها را به سوی توحیدی برتر و عالی تر از توحید عوام می خوانده است؛ لهذا در حدیث كافی آمده است كه خداوند می دانست كه در آخر الزمان مردمانی متعمّق در توحید ظهور می كنند؛ به همین جهت آیات اوّل سوره الحدید و سوره «قل هواللَّه احد» را نازل فرمود. در مورد سیر و سلوك و طیّ مراحل قرب حق تا آخرین منازل كافی است كه برخی آیات مربوط به«لقاءاللَّه» و آیات مربوط به «رضوان اللَّه» و آیات مربوط به وحی و الهام و مكالمه ملائكه با غیر پیغمبران مثلاً حضرت مریم ومخصوصاً آیات معراج رسول اكرم را مورد نظر قرار دهیم. در قرآن سخن از نفس امّاره، نفس لوّامه، نفس مطمئنه آمده است. سخن از علم افاضی و لدنی و هدایت های محصول مجاهده آمده است: «وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا» در قرآن، از تزكیه نفس به عنوان یگانه موجب فلاح و رستگاری یاد شده است: «قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا * وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا». در قرآن، مكرّر سخن از حبّ الاهی مافوق همه محبّت ها و علقه های انسانی یاد شده است. قرآن ازتسبیح و تحمید تمام ذرّات جهان سخن گفته است و با تعبیری از آن یاد كرده كه مفهومش این است كه اگر شما انسان ها «تفقه» خود راكامل كنید، آن تسبیح ها و تحمیدها را درك می كنید. به علاوه، قرآن در مورد سرشت انسان مسأله نفخه الاهی را طرح كرده است... سخن دروجود چنین سرمایه عظیمی است كه می توانسته الهام بخش خوبی در جهان اسلام باشد.

[عهد آسمانى]

نكته دوم: كلمات پیامبر اكرم(ص) و احادیث و روایات، الهام بخش عرفان اصیل اسلامی

كلمات رسول اكرم (ص) از جمله گفت وگوی او پس از ادای نماز صبح با یكی از اصحابش درباره یقین و نشانه هایش و نقش عبادت الاهی در تنویر دل ها و رساندن انسان به مقام «احسان» و «شهود» و «مكاشفه» و همچنین آموزه های دیگر نبوی و معارف «علوی» و «ولوی» چنان سرچشمه های زلال بینش های الهی و گرایش های معنوی و هیجانات روحی و واردات قلبی و سوز و گدازها و عشق های آسمانی و معنوی شده است كه به واقع الهام بخش عرفان اصیل اسلامی و توحید ناب و تربیت موحَّد كامل شده، و كافی است به نهج البلاغه كه منشأ عرفان عمیق نظری و سرچشمه ژرف عرفان عملی به صورت گسترده شده است نگاهی بیفكنیم؛ به ویژه به خطبه های 220 در تفسیر آیه 27 نور و 218 در تبیین اوصاف عارفان و مواضع گونه گون دیگر كه در توحید علمی و عینی و عرفان اصولی و وصولی، دستمایه های شگرفت و شگفتی شده اند اندك توجّهی داشته باشیم و به ادعیه اسلامی كه قلّه های بلند عرفان و معنویت و سلوك و شهود را با چشم اندازی گسترده در معرض دید اصحاب عقل و دل نهاده اند، از جمله مناجات شعبانیه، دعای كمیل، دعاهای پانزده گانه امام سجاد علیه السلام دعای عرفه و... توجّه كنیم. به تعبیر استاد شهید مطهری، «آیا با وجود این همه منابع، جای این هست كه ما در جست وجوی یك منبع خارجی باشیم؟» .این منابع گسترده و متنوّع چنان وضوحی در آموزه های اخلاقی و عرفانی اسلام دارند كه افرادی مانند نیكلسن انگلیسی و ماسینیون فرانسوی «كه مطالعات وسیعی در عرفان اسلامی دارند و با اسلام بیگانه نیستند، صریحاً اعتراف دارند كه منبع اصلی عرفان اسلامی، قرآن و سنّت است.

[عهد آسمانى]

نكته سوم: محال و بی معنا بودن عرفان منهای مذهب
استاد شهید مطهری به ممتنع بودن و بی معنا بودن عرفان منهای مذهب اشاراتی دارد:اخیراً به عرفان توجّه پیدا كرده اند از باب این كه آن را فرهنگ انسانگرا می دانند كه اساس عرفان، خدا آگاهی و تسلیم به خدا است می خواهند عرفان را از خدا جدا كنند و عرفان هم باشند. خیلی عجیب است! من در نوشته های امروز ایرانی ها می بینم به عرفان گرایش پیدا كرده اند. عرفان منهای خدا و مذهب! این خیلی عجیب است! امكان ندارد. امام باقرعلیه السلام فرمود: «غَّرَبوا و شَرّقوا» به غرب عالم بروید، به شرق عالم بروید آخرش باید بیایید این جا. زانو بزنید تا حقیقت را بفهمید.

[عهد آسمانى]

نكته چهارم: منطق عرفانی قرآن

استاد پس از طرح و تفسیر آیه سوره نور و بحث از هدایت های عقلی، باطنی، وحیانی و حتّی هدایت های حسّی كه از مشكات و مصباح و زجاجه مستفاد می شود، به طرح سؤالی كه آن چراغ هدایت در چه خانه ای است، پرداخته و پاسخ داده: در خانه وجود انسان. هدایت وحی به ویژه در خانه اولیای خدا است: «فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَ یُذْكَرَ فِیهَا اسْمُهُ»؛ آن گاه به نقل مطلبی از مرحوم آقا سیّد مهدی قوام كه بالای منبر به تفسیرِ «وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ یُذْكَرَ فِیهَا اسْمُهُ» (بقره: 114) پرداخته، آن را تطبیق كرد بر این كه هر كس بدن و اندامش مسجدی برای روح اواست و مانع شدن از این كه این بدن، مسجدهای ذكر خدا باشد، به هر شكلی ستم است. یك شكل آن این است: «كشتن مؤمن، خراب كردن مسجد است» و بالاترینش كشتن اولیای خدا است» فرموده است: «خیلی خوشم آمد». سپس استاد در تفسیر آیه یاد شده سوره نور فرموده است:در این خانه ها، صبح و شام تسبیح خدا می شود. مفسّرین گفته اند: مقصود این است كه علی الدّوام تسبیح و ذكر خدا می شود، نه فقطصبح و شام و بقیّه اش به غفلت می گذرد. مسبّح چه كسانی هستند؟ تعبیر قرآن را ببینید: «رجال لا تلهیهم تجارة و لا بیع عن ذكراللَّه». مقصود از كلمه «رجال» همان طور كه مفسّرین گفته اند، این نیست كه یعنی «نه زن ها» بلكه به اصطلاح «الغاء خصوصیّت»می شود، و به علاوه، عنایت روی این است كه یعنی «با همتّانی» بزرگ همتانی كه تجارت و خرید و فروش، آن ها را از یاد حق بازنمی دارد؛ البتّه تجارت و بیع به عنوان مثال است؛ یعنی شغل و كار و تدریس و معلّمی و وعظ و خطابه و بنّایی و معماری و طبابت و غیره هم از همین قبیل است.

مردهایی كه كارشان آن ها را از یاد خدا باز نمی دارد. از این جا تفاوت منطق عرفانی قرآن با خیلی از عرفان ها روشن می شود. قرآن نمی گوید مردانی كه از كار و تجارت و بیع و بنّانی و معماری و آهنگری و نجّاری و معلّمی و خلاصه «وظایف» دست برمی دارند و به ذكر خدا مشغول می شوند. می فرماید: آن ها كه در همان حالی كه اشتغال به كارشان دارند، خدا را فراموش نمی كنند. یگانه چیزی كه هیچ وقت او را فراموش نمی كنند، خدا است. یك چنین آدمی واقعاً بدن او مسجد است؛ چون همیشه در این بدن، یاد خدا و ذكرخدا و تسبیح خدا است. همه كارهای درستی كه دیگران می كنند، او هم می كند؛... امّا تفاوت در این است كه او در عین اشتغال به كارش یك لحظه از خدا غافل نیست.

[عهد آسمانى]

نكته پنجم: اساس عرفان اسلامی

اساس عرفان اسلامی بر دو محور «خودشناسی» و «خودسازی» یا «خودآگاهی و خداآگاهی» قرار داردكه فرهنگ اسلامی مملّو از مباحث معرفتی و آموزه های عمیق و دقیقی در ساحت خودشناسی و تهذیب نفس وخودسازی است و بر محور خودآگاهی، به ویژه «خودآگاهی عرفانی» تكیه مؤكّد دارد. استاد شهید مطهری درمواضع گوناگون از جمله انسان در قرآن (ج 2، ص 25 ـ 28)، سیری در نهج البلاغه (ص 276 ـ 305) به آن پرداخته و از خود فراموشی، خدافراموشی، خود زیانی، خودباختگی، با خودبیگانگی و... بر حذرداشته و این عوامل را آفات خودآگاهی و خودیابی دانسته است و از عوامل رشد؛ فلاح، سعادت و كمال نیز یاد خدا،عبادت و پرستش الاهی، خدمت به محرومان، توكّل، صبر، شرح صدر و تقوا را نام برده است (و ص 210 ـ 254).

پــــــــــــــــــــــــ ــــــــــایـــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ــان
منبع