هدف قرآن از بیان قصص چیست؟ چه پیام هایی در آنها وجود دارد؟ و نقش داستان در زندگى انسانها چیست؟ »

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

هدف قرآن از بیان قصص چیست؟ چه پیام هایی در آنها وجود دارد؟ و نقش داستان در زندگى انسانها چیست؟ »

موارد زیر را می توان از هدف های قرآن در بیان داستان ها بر شمرد:
1. تفکر 2. عبرت گرفتن 3. جلوگیری از انحراف قصه ها 4. بر طرف کردن اختلافات 5. آگاه کردن مردم از سنت های الهی در مقابل کارهای نیک و بد.
»
با توجه به اين كه قسمت بسيار مهمى از قرآن به صورت سرگذشت اقوام پيشين و داستان هاى گذشتگان بيان شده است، اين سؤال براى بعضى پيش مى‏آيد كه چرا يك كتاب تربيتى و انسان ساز اين همه تاريخ و داستان دارد؟
اما توجه به چند نكته علت حقيقى اين موضوع را روشن مى‏سازد:
1- با توجه به این که تاريخ آزمايشگاه مسائل گوناگون زندگى بشر است، و آن چه را كه انسان در ذهن خود با دلائل عقلى ترسيم مى‏كند در صفحات تاريخ به صورت عينى باز مى‏يابد، نقش تاريخ را در نشان دادن واقعيات زندگى به خوبى مى‏توان درك كرد.
انسان با چشم خود در صفحات تاريخ، شكست مرگبارى را كه دامن يك قوم و ملت را بر اثر اختلاف و پراكندگى مى‏گيرد مى‏بيند، و همين گونه پيروزى درخشان قوم ديگر را که در سايه ی اتحاد و همبستگى بدست می آید. تاريخ با زبان بى‏زباني اش نتائج قطعى و غير قابل انكار مكتبها: روشها، و برنامه‏هاى هر قوم و گروهى را بازگو مى‏كند. داستانهاى پيشينيان مجموعه‏اى است از پرارزشترين تجربيات آنها، و مى‏دانيم كه محصول زندگى چيزى جز تجربه نيست. تاريخ آئينه‏اى است كه تمام قامت جوامع انسانى را در خود منعكس مى‏سازد، زشتيها، زيبائيها، كاميابيها، ناكاميها، پيروزيها و شكستها و عوامل هر يك از اين امور را بیان می کند. به همين دليل مطالعه تاريخ گذشتگان، عمر انسان را - درست به اندازه ی عمر آنها- طولانى مى‏كند! چرا كه مجموعه تجربيات دوران عمر آنها را در اختيار انسان مى‏گذارد.
على ع به فرزند برومندش چنين مى‏گويد: " فرزندم! من هر چند عمر پيشينيان را يك جا نداشته‏ام، ولى در اعمال آنها نظر افكندم، در اخبارشان انديشه نمودم، و در آثارشان به سير و سياحت پرداختم، آن چنان كه گويى همچون يكى از آنها شدم بلكه گويى من به خاطر آنچه از تجربيات تاريخ آنان دريافته‏ام با اولين و آخرين آنها عمر كرده‏ام"![1].
البته تاريخى كه خالى از خرافات و دروغ‏پردازيها و تملق‏ها و ثنا خوانيها و تحريفها و مسخها بوده باشد، ولى متاسفانه اين گونه تواريخ كم است، و نقش قرآن را در ارائه نمودن نمونه‏هايى از تاريخ اصيل نبايد از نظر دور داشت. تاريخى كه همچون آئينه صاف باشد، نه كژ نما!، تاريخى كه تنها به ذكر وقايع نپردازد، به سراغ ريشه‏ها و نتيجه‏ها نيز برود. با اين حال چرا قرآن كه يك كتاب عالى تربيت است در فصول و فرازهاى خود تكيه بر تاريخ نكند و از داستانهاى پيشينيان، مثال و شاهد نياورد.
2- از اين گذشته تاريخ و داستان جاذبه مخصوصى دارد، و انسان در تمام ادوار عمر خود از سن كودكى تا پيرى تحت تاثير اين جاذبه فوق العاده است. و به همين جهت قسمت مهمى از ادبيات جهان، و بخش بزرگى از آثار نويسندگان، را تاريخ و داستان تشكيل مى‏دهد. بهترين آثار شعرا و نويسندگان بزرگ اعم از فارسى زبان و غير آنها، داستانهاى آنها است، گلستان سعدى، شاهنامه فردوسى، خمسه نظامى و آثار جذاب نويسندگان معاصر، همچنين آثار هيجان‏آفرين ويكتور هوگوی فرانسوى، شكسپير انگليسى، و گوته آلمانى، همه در صورت داستان عرضه شده است.
داستان چه به صورت نظم باشد يا نثر و يا در شكل نمايشنامه و فيلم عرضه شود، اثرى در خواننده و بيننده مى‏گذارد كه استدلالات عقلى هرگز قادر به چنان تاثير نيست.
دليل اين موضوع شايد آن باشد كه معمول و اکثریت انسان ها قبل از آنكه، عقلى باشند حسى اند و بيش از آنچه به مسائل فكرى بیانديشند در مسائل حسى غوطه‏ور اند. مسائل مختلف زندگى هر اندازه برایشان از ميدان حس دور مى‏شوند و جنبه تجرد عقلانى به خود مى‏گيرند ثقيل تر و سنگين تر و دير هضم‏تر مى‏شوند.
و از اينرو مى‏بينيم هميشه براى جا افتادن استدلالات عقلى از مثالهاى حسى استمداد مى‏شود و گاهى ذكر يك مثال مناسب و بجا تاثير استدلال را چندين برابر مى‏كند. لذا دانشمندان موفق آنها هستند كه تسلط بيشترى بر انتخاب بهترين مثالها دارند. و چرا چنين نباشد در حالى كه استدلالهاى عقلى بالآخره برداشتهايى از مسائل حسى و عينى و تجربى است.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

3- داستان و تاريخ براى همه كس قابل فهم و درك است، بر خلاف استدلالات عقلى كه همه در آن يكسان نيستند! به همين دليل كتابى كه جنبه عمومى و همگانى دارد و از عرب بيابانى بيسواد نيمه وحشى گرفته تا فيلسوف بزرگ و متفكر همه بايد از آن استفاده كنند، حتما بايد روى تاريخ و داستانها و مثالها تكيه نمايد. مجموعه اين جهات نشان مى‏دهد كه قرآن بهترين راه (تاريخ و داستان) را از نظر تعليم و تربيت پيموده است.مخصوصا با توجه به اين نكته كه قرآن در هيچ مورد به ذكر وقايع تاريخى بطور برهنه و عريان نمى‏پردازد، بلكه در هر گام از آن نتيجه گيرى كرده، و بهره‏بردارى تربيتى مى‏كند.[2]
قبل از پرداختن به هدف های قرآن از قصص، جا دارد که اشاره کنیم؛ ماهیت داستان های قرآنی بیان واقعیاتی است که در جهان پدید آمد، نه خیال پردازی.
در هر صورت به صورت خلاصه می توان اهداف قرآن را از ذکر داستانها بدین قرار بیان کرد:
1. تفکر: «فاقصص القصص لعلهم یتفکرون»؛ داستان ها را بیان کن به آن امید که بیاندیشند.[3]


2. عبرت گرفتن[4].


3. جلوگیری از انحراف قصه ها: خداوند بعد از بیان داستان مباهله می فرماید: «ان هذا لهو القصص الحق» یعنی: حقیقت داستان این است.[5] و بعد از بیان گوشه ای از زندگی حضرت عیسی (ع) می فرماید: «الحق من ربک» یعنی: کلام درست از ناحیه پروردگار توست[6].


4. بر طرف کردن اختلافات: «ان هذا القرآن یقص علی بنی اسرائیل اکثر الذی هم فیه یختلفون» این قرآن داستان هایی می گوید که بیشتر بنی اسرائیل در آن مورد اختلاف دارند.[7]


5. آگاهی مردم از سنت های الهی در مقابل نیکوکاران و بدکاران. [8]
ذکر داستان گذشتگان تسلى خاطرى بود براى پيامبر و مؤمنان اندك نخستين، و براى مؤمنان در هر عصر و زمان كه از انبوه مخالفان و اكثريت قوم گمراه، وحشتى به خود راه ندهند، و به نتيجه كار خود صد در صد اميدوار باشند.
و نيز هشدار و انذارى است براى جباران و ستمگران و گمراهان در هر عصر و زمان كه مجازات الهى را از خود دور نبينند، عذابهايى همچون زمين لرزه، صاعقه، طوفان مرگبار، آتشفشان، شكافتنَ زمين، باران سيل‏آسا كه انسانهاى امروز در برابر آن به همان اندازه ناتوانند كه انسانهاى گذشته هستند.
اينها همه به خاطر آن است كه هدف از داستانهاى قرآن رشد و تكامل انسانها است، هدف نور و روشنايى در جانها است و كنترل هوسهاى سركش، بالآخره هدف مبارزه با ظلم و ستم و انحراف است.[9]

[1] نهج البلاغه نامه 31 به امام حسن مجتبى (ع) اى بنى انى و ان لم اكن عمرت عمر من كان قبلى فقد نظرت فى اعمالهم و فكرت فى اخبارهم و سرت فى آثار هم حتى عدت كاحدهم بل كانى بما انتهى الى من امور هم قد عمرت من اولهم الى آخرهم.
[2] تفسير نمونه، ج‏9، صص304 تا 306.
[3] اعراف، 7، 176.
[4] مجتبوی، سید جلال الدین، علم اخلاق اسلامی، ترجمۀ جامع السعادات، ج 3، ص 194.
[5] آل عمران، 62.
[6] آل عمران، 59
[7] نمل، 27، 76.
[8] فیض کاشانی، محسن، محجة البیضاء، ج 7، ص 85.
[9] تفسير نمونه، ج‏15، ص343.

[فاطر]

در مطالب قرآن بحث روي اين نيست كه داستان بيان بكند،اگر اينطور بود همه داستان را بيان ميكرد،ولي در جايي كه داستان مطلب مهم خودش را بيان ميكند قرآن همانجا داستان را تمام ميكند،

نكاتي چند در اين مورد از قرآن

1.براي رفع شبه

إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ(آل عمران/62)

اين همان سرگذشت واقعي (مسيح) است. (و ادعاهايي همچون الوهيت او، يا فرزند خدا بودنش، بي‌اساس است.) و هيچ معبودي، جز خداوند يگانه نيست؛ و خداوند توانا و حکيم است.

2. بيان نتيجه گناه ولجاجت
در مورد شهرها واباديها چنين مي فرمايد

تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيكَ مِنْ أَنْبَائِهَا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَينَاتِ فَمَا كَانُوا لِيؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ يطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ(الأعراف/101)

اينها، شهرها و آباديهايي است که قسمتي از اخبار آن را براي تو شرح مي‌دهيم؛ پيامبرانشان دلايل روشن براي آنان آوردند؛ (ولي آنها چنان لجوج بودند که) به آنچه قبلا تکذيب کرده بودند، ايمان نمي‌آوردند! اين‌گونه خداوند بر دلهاي کافران مهر مي‌نهد (و بر اثر لجاجت و ادامه گناه، حس تشخيصشان را سلب مي‌کند)!

3.براي آرامش بخشيدن و...

وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ(هود/120)
ما از هر يک از سرگذشتهاي انبيا براي تو بازگو کرديم، تا به وسيله آن، قلبت را آرامش بخشيم؛ و اراده‌ات قوي گردد. و در اين (اخبار و سرگذشتها،) براي تو حق، و براي مؤمنان موعظه و تذکر آمده است.

4.براي عبرت

لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ مَا كَانَ حَدِيثًا يفْتَرَى وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَينَ يدَيهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يؤْمِنُونَ(يوسف/111)
در سرگذشت آنها درس عبرتي براي صاحبان انديشه بود! اينها داستان دروغين نبود؛ بلکه (وحي آسماني است، و) هماهنگ است با آنچه پيش روي او (از کتب آسماني پيشين) قرار دارد؛ و شرح هر چيزي (که پايه سعادت انسان است)؛ و هدايت و رحمتي است براي گروهي که ايمان مي‌آورند!

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَينَا إِلَيكَ هَذَا الْقُرْآنَ وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ(يوسف/3)
ما بهترين سرگذشتها را از طريق اين قرآن -که به تو وحي کرديم- بر تو بازگو مي‌کنيم؛ و مسلما پيش از اين، از آن خبر نداشتي!

[فاطر]

با چه زاویه دیدی باید داستان های قرآنی را خواند که :

1. بهترین بهره ها را از آن برد و

2. منظور خداوند را از بیان این داستان، گرفت؟

نكاتي كه به ذهن بنده حقير ميرسه در اين مورد اين است كه
1.اين داستانها را به ديد قرآني خواند،قران هر كلمه اش هم براي انسان حرف دارد،هم هرايه اش،وهم هرسوره كامل ،وهم خود قرآن ،داستان قراني هم همين شكل است ،مثل در سوره كهف يه داستان داره مال دو مرد كه ...تعريف ميكند،وسط داستان اين جمله را دارد،

وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا(الکهف/35)

و در حالي که نسبت به خود ستمکار بود، در باغ خويش گام نهاد، و گفت: «من گمان نمي‌کنم هرگز اين باغ نابود شود!

از اين يه ايه ميشه برداشت كرد كه مثل همين باغ باشيد وظلم نكنيد،ولي اين مرد درحالي كه اين باغ هيچ كدوم به هم ظلم نميكنند اين مرد ظلم به خودش ميكندو...

2.يكي از اساتيد ميگفت اخرين كلمه ايه قران كليد هست،مثل لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ(البقرة/21) لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ(البقرة/52) لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ(البقرة/53)لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ(البقرة/219)لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ(آل عمران/200)اينها كليدهايي هستند راه گشا
3.جزئياتي كه در داستان مطرح ميكند بايد روي آنها هم زوم كرد،مثل امدن دختر شعيب پيش حضرت موسي

فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْياءٍ قَالَتْ إِنَّ أَبِي يدْعُوكَ لِيجْزِيكَ أَجْرَ مَا سَقَيتَ لَنَا فَلَمَّا جَاءَهُ وَقَصَّ عَلَيهِ الْقَصَصَ قَالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ(القصص/25)

ناگهان يکي از آن دو (زن) به سراغ او آمد در حالي که با نهايت حيا گام برمي‌داشت، گفت: «پدرم از تو دعوت مي‌کند تا مزد آب دادن (به گوسفندان) را که براي ما انجام دادي به تو بپردازد.» هنگامي که موسي نزد او [= شعيب‌] آمد و سرگذشت خود را شرح داد، گفت: «نترس، از قوم ظالم نجات يافتي!»