✿✿✿ گستره اراده و صفات الهی ✿✿✿

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

فرق اراده و مشیت.


مشیت یکی از صفاتی است که به تواتر در قرآن کریم و روایات ائمه معصومین علیهم السّلام از آن سخن گفته شده اگرچه حکماء و متکلمان به طور مستقیم درباره‌ی آن کم‌تر بحث کردند.
اما در قرآن کریم بیش از دویست مورد به این مسئله و مشتقات آن اشاره شده و حتی بیش از لفظ اراده تکرار شده است. برخی متکلمان مشیت را اعم و برخی اراده را اعم و برخی آن دو را مترادف دانستند. این مسئله به سبب ارتباط نزدیکی است که این دو صفت با یکدیگر دارند، لکن با ملاحظه و تدبّر در آیات و روایاتی که از ائمه (علیهم السّلام) رسیده، می‌توان رابطه‌ی آن دو را درک کرد.

صدرالمتألهین در شرح اصول کافی ذیل روایت:

«سأل العالم علیه السلام کیف علم الله؟ قال عَلِمَ و شاءَ و أرادَ و... فبعلمه کانت المشیة و بمشیة کانت الارادة...
از عالم (علیه السلام) (منظور امام کاظم علیه السّلام) سؤال شد علم خدا چگونه است؟ فرمود: دانست و خواست و ارده کرد و... پس مشیت او از علمش و اراده‌ی او از مشیّتش نشأت گرفته است.
پس علم به مشیت تقدّم دارد و مشیت در مرتبه‌ی دوم و اراده در مرتبه‌ی سوم است.
پس به معلوم قبل از هستی آن علم دارد ومشیت او به منشائی قبل از عینیت خارجی و اراده‌ی او به مراد قبلاز قیامش تعلّق گرفته، و این‌ها قبل از وجود تفصیلیشان و ترکیب خارجیشان در زمانشان مقدّر شده‌اند.
پس خدای سبحان با علمش اشیاء را قبل هست شدنشان درخارج می‌داند و با مشیّتش صفات و حدود آن‌ها را انشای آن‌ها را قبل از ظهورشان در خارج می‌شناسد و با اراده‌ی حقیقت اشیاء را از رنگ‌ها و صفاتشان از هم جدا می‌سازد،به مشیت و اراده‌ی ازلی و ذاتی اشاره می‌کند.

از این روایت نتیجه می‌گیریم که:
اولاً: مشیت خدای سبحان در مرتبه‌ی ذات هم ثابت است.
ثانیاً: اراده و مشیت رابطه‌ی طولی دارند، چنان که در حدیث حضرت فرمود:
«المشیة ثانیة و الإرادة ثالثه» یعنی ابتدا مشیت خداوند به فعلی تعلق می‌گیرد، سپس خداوند اراده می‌کند. ثالثاً مشیت و اراده هر دو قبل از حدوث محدثات به آن‌ها تعلق گرفته است.

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

مراتب اراده‌ی الهی


1 ـ اراده تکوینی:
اراده‌ی تکوینی حق عبارت است از علم خداوند به مصلحتی که در فعل خود (آفرینش، رزق، اماته و...) وجود دارد که بر اساس آن عالم آفرینی کرده است. قرآن به این قسم اشاره دارد:
«إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»

2 ـ اراده‌ی تشریعی:
اراده‌ی تشریعی خداوند متعال عبارت است از علم خداوند به مصالحی که در افعال اختیاری بندگان وجود دارد و بر اساس آن امر و نهی می‌کند. قرآن به این علم خداوند نیز اشاره شده است:
«يُرِيدُ اللّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلاَ يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ»

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

صفت قادر بودن خداوند

بخش اول

اگر مفهوم قدرت روشن گردد، قدرت نامتناهي الهي نيز به آساني قابل شناخت خواهد بود، بر اساس يکي از مشهورترين تعاريف، قادر کسي است که اگر بخواهد، فعلي را انجام مي‌دهد و اگر بخواهد، آن را ترک مي‌کند .
طبق اين رويکرد، هنگامي گفته مي شود که فاعل خاصي بر انجام فعلي قادر است که انجام يا ترک آن فعل، تابع خواست و مشيت او باشد، بنابراين، در کليه مواردي که فاعل فاقد مشيت است و فعل او بدون آن که مسبوق به خواست و مشيت او باشد، محقق مي‌شود، فاعل مزبور در انجام آن فعل فاقد قدرت است، از اين رو مي‌توان گفت که آتش بر ايجاد حرارت و فعل سوزاندان قادر نيست، زيرا فعل آن از مشيت و خواست برنمي خيزد .
نمي توان گفت که اگر بخواهد، فعل سوزاندان را ترک مي کند. بر اساس اين تعريف مي‌توان به اصول زير دست يافت:

الف- قدرت داشتن بر انجام کاري، لزوما به معناي وقوع آن کار نيست، بلکه ممکن است فاعلي که برانجام کاري قادر است، آن را ترک کند . اين در صورتي است که مشيت او به جاي انجام فعل به ترک آن تعلق گرفته باشد.
ب- فاعل قادر، قبل از انجام فعل نيز به صفت قدرت متصف است.
ج- قدرت همواره به دو امر متقابل يعني انجام و ترک فعل تعلق مي‌پذيرد.

هر جا که سخن از قدرت فاعل به ميان آيد، مقصود از آن، توانايي انجام فعل است و هم توانايي ترک آن.
با توجه به اين نکته‌ها و تعريف ياد شده، درباره قدرت نامحدود خداوند بايد گفت:
پس از روشن شدن معناي قدرت، بايد ببينيم که قدرت خدا به چه معناست و آيا مي‌توان معناي عمومي قدرت را بي هيچ کم و کاستي به خداوند اطلاق کرد؟
با تامل در تعريف ياد شده چنين به نظر مي‌رسد که اطلاق اين مفهوم برخداوند، از آن رو که مشتمل بر نقصل و محدوديتي نيست، مانعي ندارد، بنابراين قادر بودن خدا بدين معناست که اگر مشيت او به انجام فعلي تعلق پذيرد، آن را انجام مي‌دهد و اگر مشيت او به ترک آن تعلق گيرد، آن را ترک مي‌کند.
البته اين نکته را نبايد از نظر دور داشت که وقتي ما در حقيقت قدرت خويش تامل کنيم، در مي يابيم که انجام يا ترک فعل از سوي ما، معمولا تابعي از انگيزش‌هاي بيروني است . بديهي است که اين معنا در مورد خداوند صادق نيست، زيرا مستلزم آن مي‌شود که حق تعالي از خارج از ذات خود تاثير پذيرد و در برابر غير خود منفعل گردد . اين معاني، با وجوب وجود و غناي مطلق خدا سازگار نيست، بر اساس راي صحيح، خداوند بر خلاف مخلوقات مختاري نظير انسان، هيچ فعلي را در اثر انگيزش‌هاي بيروني انجام نمي دهد، بلکه انگيزه خداوند در افعالش عين ذات اوست .
به مقتضاي مشيت ذاتي خود مبدا صدور افعال مي گردد.

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

صفت قادر بودن خداوند

بخش دوم

راي صحيح آن است که قدرت الهي، همچون ديگر اوصاف ذاتي خداوند، نامتناهي و بيکران است،
براي اثبات عقل اين راي علاوه بر ادله عمومي نامحدود بودن اوصاف الهي، مي‌توانيم به همان دليلي که براي اثبات اصل قدرت الهي ارائه کرديم، توسل جوييم، دليل فوق، افزون بر اثبات صفت قدرت مطلق بودن قدرت خداوند را نيز ثابت مي کند،
زيرا درباره هر فعل مفروضي اين مطلب صادق است که در صورت تعلق مشيت الهي به آن هيچ مانعي از تحقق آن وجود ندارد.
به هر تقدير، علاوه بر دليل نقلي عقل نيز به قدرت مطلق الهي اذعان دارد، مثلا محدوديت قدرت خدا به معناي نقص است، در حالي که خداوند از هر گونه نقص منزه است.
شبهه ياد شده جزء قديمي ترين شبهات است، در جاي خود اين گونه شبهات جواب کافي داده شده، از جمله در اين باره گفته شده:
امر ياد شده جزء محالات ذاتي است و يا از سنخ محال وقوعي، قدرت خداوند به چيز محال تعلق نمي‌گيرد، چون اين تحليل به تناقض باز مي‌گردد و تناقض امر محال است، عدم تعلق قدرت خداوند به محالات ذاتي و وقوعي، در واقع هيچ گونه محدوديتي براي قدرت الهي به شمار نمي آيد، زيرا اين امور اصولا قابليت ايجاد ندارد.
دون مرتبه‌اي قرار دارند که قدرت به آن تعلق مي‌پذيرد، به تعبير حکما، در اين جا فاعليت فاعل (يعني خداوند) تمام است، ليکن قابل (يعني محالات ذاتي و وقوعي) قابليت پذيرش فعل يعني ايجاد را ندارد.
براي نزديک شدن مطلب به ذهن استاد کوزه‌گري را در نظر بگيريم که مي‌تواند زيباترين کوزه‌ها را از گل بسازد، حال به جاي گل، مقداري آب در اختيار او قرار داده و از او بخواهيم که با آن کوزه‌اي بسازد، بديهي است که در اين شرايط او کوچک ترين توفيقي براي ساختن حتي يک کوزه ساده نخواهد يافت، واضح است که اين عدم توفيق را نمي‌توان به پاي ناتواني يا کم تجربه گي او گذاشت و مقام استادي او را مورد ترديد قرار داد، در بحث ما نيز قضيه‌اي شبيه به اين مثال برقرار است .
نقصان وکاستي به ناحيه قابل باز مي‌گردد، نه فاعل. بر اين اساس گفته شده است که اصولا مفهوم شيء بر محال عقلي صدق نمي‌کند تا آن مشمول تعابير اين که خدا بر همه چيز قدرت دارد بشود.
قابليت، تعلق قدرت به اين امور منتفي است . عدم تعلق نيز نقص و محدوديتي براي قدرت خداوند به شمار نمي‌آيد.

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

نتیجه

با توجه به مباحث گذشته، بدیهی است که اتصاف خداوند به اراده‌ای که عین ذات اوست متفاوت با اراده‌ی انسان است.
زیرا اراده‌ی انسان از صفات نفس است و این صفت برای حضرت باری تعالی جایز نیست بلکه اراده‌ی الهی صدور افعال حسن از جهت علم او به نظام احسن است به عبارتی افعالش را از روی علمی که نفس ذات علی‌ام و اتم علوم است، انجام می‌دهد.
پس حق تعالی فاعل همه‌ی اشیاء است، به اراده‌ای که مرجوع به علم و حبّ او به ذاتش است.

فهرست منابع و مآخذ

1. قرآن کریم.
2. شرح کشف المراد، علی محمدی، انتشارات دارالفکر، قم، چاپ دوم، 1388.
3. اصول عقائد، مصباح یزدی، محمدتقی، نشر بین الملل، چاپ 21، 1385.
4. طلب و اراده، خمینی، سید روح الله، ترجمه فهری، سیداحمد، نشر علمی و فرهنگی، چاپ 1362.
5. اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ترجمه احمد آرام، نشر دانشگاه تهران.
6. یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ، مکارم شیرازی، ناصر، دارالکتب السلامیه، چاپ سوم 1384،ش
7. اعتقادات، شیخ صدوق، نشر الموتر العالمی لشیخ مفید.
8. مجله کلام اسلامی، حسن بیگی، علی، شماره‌ی 50، تابستان 1383.
9. مدخل مسائل جدید در علم کلام، جعفر سبحانی، نشر امام صادق علیه السلام.
10. اثبات اراده‌ی الهی، محمد سعیدی مهر، نشر تبیان.
11. پیام قرآن، مکارم شیرازی، نشر دارالکتب الاسلامیهچاپ نهم،1386 ش.
12. اراده خدا، علی اله بداشتی، نشر بوستان کتاب، چاپ 1386.

[mahan10]

«اختیار همان اراده است . هر چند تنها وقتی بدین نام خوانده می‌شود که در فعلی بر فعل دیگر ترجیح داده شود»