(...◕✿◕◕✿◕ حقوق زن در عصر نبوی ◕✿◕◕✿◕...)

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

. جهاد

جهاد، عرصه سیاسی و اجتماعی دیگری است که نه تنها زنان در این عرصه حضور می یافتند، بلکه رشادت های بسیاری از شیر زنان صدر اسلام در این زمینه به ثبت رسیده است. فعالیت های زنان در جبهه های جهاد، در سه صحنه بود: قبل از جهاد، در صحنه نبرد و پس از جهاد. در حیطه اول شاهد کمک های نقدی زنان مسلمان به جبهه و رزمندگان هستیم که نمونه آن جمع آوری کمک های زنان در جنگ تبوک است.[60] فعالیت های زنان در صحنه نبرد، یا در پشت جبهه بود و یا در میدان مبارزه. در پشت جبهه نیز عهده دار مسئولیت هایی چون: تدارکات و پشتیبانی، تشویق مردان به قتال و رسیدگی به مجروحان بودند؛ چرا که وجود سازمان قوی و منظم برای تأمین نیازهای رزمندگان بسیار ضروری است و هنگامی که مردان مشغول رزم اند، زنان می توانند بدین مهم اقدام ورزند.[61] از این رو، زنان در عصر پیامبر(ص) در جنگ های مختلف به کارهای تدارکات و پشتیبانی می پرداختند. در جنگ خیبر شاهد حضور چهارده زن هستیم که از مدینه خوراکی آورده بودند و به جستجوی آب می رفتند.[62] در جنگ خندق آشپزی حضرت فاطمه(س) برای پیامبر را می بینیم.[63] همچنین ام عطیه، در هفت جنگ همراه رسول خدا(ص) حضور داشت و یکی از وظایفش تهیه غذا برای رزمندگان اسلام بود.[64] در جنگ خیبر، ام سنان اسلمی مسئولیت دیده بانی از بارها را برعهده گرفت.[65] زنان کارهای دیگری از قبیل: تهیه دارو، رساندن مهمات به رزمندگان، تعمیر تجهیزات آسیب دیده و انتقال پیکر شهدا را نیز انجام می دادند که در هر کدام از این اقدامات، نام زنانی چون: امّ سنان اسلمیه، امّ ابیه، امّ سلیط، هند دختر عمرو بن خزام و ... به چشم می خورد.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

از دیگر فعالیت های زنان در پشت جبهه، رسیدگی به مجروحان بود. حضور سیزده زن در جبهه احد برای مداوای مجروحان، شاهدی بر این مدعاست که با زخم بندی حمنه،[66] امّ سلیم و امّ عماره[67] مصداق علنی پیدا کرد. همچنین برخی از زنان به دلیل تبحری که در امر معالجه بیماران داشتند، خیمه ای مخصوص این کار برپا کرده بودند که از آن جمله می توان به خیمه رفیده در جنگ خندق اشاره کرد.[68]

تشویق مردان به قتال، از دیگر فعالیت های زنان در پشت جبهه های جهاد عصر نبوی است. آنان چه قبل از جنگ و چه در حین جنگ، به تشویق رزمندگان می پرداختند و با سخنان خود نیرویی دوباره به آنان می بخشیدند. یک نمونه آن ام عماره است که پسرش را در نبرد احد، پس از زخم بندی او، به ادامه جهاد ترغیب و تشویق می کرد.[69] زنان در هنگام فرار برخی از رزمندگان سست عنصر از میدان نبرد، با سخنان آتشین خود آنان را به مبارزه فرا می خواندند و باعث حیرت و تحسین همگان حتی رسول خدا می شدند. برخورد امّ حارث و امّ عماره با پسرش عبدالله پس از فرار او در احد،[70] برخورد امّ ایمن و صفیه با فراریان احد[71] و برخورد امّ حارث و امّ عماره با فراریان جنگ حنین،[72] همه موارد اندکی از این گونه رشادت های زنان است. آنچه بیان شد، فعالیت های مربوط به پشت جبهه بود، ولی زنان صدر اسلام گاه در خود میدان نبرد نیز شرکت می جستند و رشادت های بی نظیری از خود نشان می دادند؛ از آن جمله می توان به رشادت های امّ عماره در جنگ ها اشاره کرد. این شیرزن صدر اسلام، نه تنها در جنگ ها حضور می یافت، بلکه در موقعیت های حساس جنگ هایی چون: احد، خیبر و حنین به جنگاوری و دفاع از پیامبر پرداخت. داستان دلیری های این بانوی فداکار در جبهه احد به حدی شگفت آور بود که پیامبر در حق او فرمود: «مقام نسیبه (امّ عماره) از مقام فلان و فلان برتر است».[73] امّ سلیم بانوی دیگری است که در نبرد حنین خنجری برای محافظت از خود به کمر بسته بود.[74] از زنان دیگری که نامش در نبرد حنین به چشم می خورد، امّ حارث است که پس از فرار جنگجویان، پیش روی پیامبر قرار گرفت و سپر ایشان شد.[75] داستان رشادت صفیه در غزوه خندق و کشتن مرد یهودی به وسیله او، نمونه دیگری از رشادت این زنان است.[76]

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

پس از جهاد و جنگ نیز زنان نقش سازنده ای بر عهده داشتند. آنان چنان دارای روحیه قوی و نیرومندی بودند که نه تنها کوچک ترین ضعفی در برابر شهادت عزیزانشان ابراز نمی کردند، بلکه با استقامت خود، دشمنان اسلام را مایوس می کردند و مسلمانان را برای دفاع و جنگ آماده می ساختند.[77] نمونه این برخورد زیبا را می توان در رفتار امّ حارث پس از مطلع شدن از خبر شهادت پسرش جستجو کرد. این بانوی صبور پس از اطلاع از شهادت فرزندش، منتظر پیامبر شد و چون از جایگاه پسرش در بهشت اطمینان یافت، گفت: «هرگز بر او گریه نخواهم کرد».[78]

سمیرا، هند و کبشه، زنان دیگری هستند که هر کدام در جبهه احد، شاهد شهادت چند تن از عزیزانشان بودند، ولی پس از اطلاع از سلامتی پیامبر، هر مصیبتی را در قبال آن اندک شمردند.[79] صبر صفیه پس از اطلاع از مثله شدن حمزه (برادرش)، نمونه دیگری از نقش سازنده زنان عصر نبوی است.[80]
البته لازم است ذکر شود که در کنار صبر و استقامت این بزرگ زنان عصر نبوی، برخورد پیامبر(ص) نیز باعث دلگرمی بیشتر آنان می شد. بر این اساس، آن حضرت پس از اتمام جنگ به دیدار خانواده های شهدا می رفت و آنان را دلداری می داد و از جایگاه رفیع شهیدان در بهشت برای آنان سخن می گفت. برخورد پیامبر با کبشه مادر سعد بن معاذ،[81] آگاه کردن مادر و خواهر حارثة بن سراقه از مقام شهیدشان،[82] دعا برای حمنه که سه تن از عزیزانش را در نبرد احد از دست داده بود،[83] برخورد مهربان آن حضرت با بازماندگان جعفر[84] و ده ها نمونه دیگر، مواردی از این رفتار زیبای پیامبر(ص) است که تأثیر شگرفی در روحیه زنان داشت.
آنچه بیان شد، اشاره مختصری به مقام و منزلت زن در عصر نبی اکرم بود. امید است که همه بانوان مسلمان با بازنگری در موقعیت زن در عصر نبی اکرم، به شأن و منزلت والای خود پی ببرند و نقش آفرین تمام صحنه های سازندگی و بالندگی جهان اسلام باشند.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

پی نوشت ها

[1] . وافی، فیض کاشانی، ج23، ص996، اصفهان، مکتبه الامام امیرالمؤمنین علی(ع)، 1365ش.

[2] . مجادله / 1 و2. [3] . بقره / 226 و 227. [4] . نور / 4. [5] . نساء / 19. [6] . همان / 35 [7] . طلاق یا فاجعه انحلال خانواده، حسین حقانی زنجانی، ص62، چاپ دوم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1366ش. [8] . همان، 79. [9] . تشکیل خانواده در اسلام، علی قائمی، ص281. [10] . بقره / 229. [11] . همان / 228. [12] . نقش دین در خانواده، صادق احسانبخش، ج2، ص392، بی جا، مؤلف، بهار74. [13] . نظام حیات خانواده در اسلام، علی قائمی، ص137. [14] . وسائل الشیعه، محمد بن حسن حر عاملی، ج21، ص451؛ بحارالانوار، محمد باقر مجلسی، ج101، ص106؛ مستدرک سفینة البحار، شیخ علی نمازی شاهرودی، ج2، ص425، قم، مؤسسة النشر الاسلامی بجماعة المدرسین بقم المشرفه، بی تا. [15] . نساء / 36. [16] . میزان الحکمه، محمد محمدی ری شهری، ج14، ص7096؛ کنزالعمال، علاء الدین علی المتقی بن حسام الدین هندی برهان، ج5، ص862؛ جامع الاصول من احادیث الرسول، ابن اثیر جزری، ج1، ص339، چاپ چهارم، بیروت، لبنان، دار احیاء التراث العربی،1404ق. [17] . معانی الاخبار، شیخ صدوق، ص292، انتشارات اسلامی، 1361ش.، بی جا؛ مسند احمد، احمد بن حنبل، ج3، ص468، بیروت، دارصادر، بی تا؛ الخلاف، شیخ طوسی، ج6، ص175، قم، موسسة النشر الاسلامی، 1417ق. [18] . وسائل الشیعه، ج21، ص242. [19] . نهایة الارب فی فنون الادب، شهاب الدین احمد نویری، ج3، ص184. [20] . رهنمای انسانیت، مرتضی فرید تنکابنی، ح1031، ص349، تهران ـ قم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1384ش. [21] . تاریخ طبری، محمد بن جریر طبری، ج3، ص1190؛ مغازی، محمد بن عمر واقدی، ج2، ص650. [22] . تاریخ طبری، ج3، ص1190. [23] . طبقات الکبیر، محمد ابن سعد، ج2، ص37. [24] . مغازی، ج3، ص853. [25] . نساء / 33. [26] . طبقات الکبیر فی النساء، ج8، ص76، طهران منشورات مؤسسة النصر، بی تا. [27] . اسدالغابه، عزالدین ابی حسن علی بن محمد بن عبدالکریم جزیری، ج5، ص451. [28] . وسائل الشیعه، ج29، ص205. [29] . مغازی، ج2، ص524؛ البدایه و النهایه، ابن کثیر دمشقی، ج4، ص205، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بی تا. [30] . طبقات الکبیر، محمد بن جریر طبری، ج2، ص133؛ تاریخ طبری، ج3، ص1154؛ تاریخ کامل، عز الدین ابن اثیر، ج3، ص74؛ البدایه و النهایه، ج4، ص203. [31] . تاریخ حبیب السیر، خواند میر، ج1، ص381، چاپ سوم، بی تا، انتشارات کتابفروشی خیام، 1362ش. [32] . تاریخ پیامبر اسلام، محمد ابراهیم ایتی، ص144، تهران، دانشگاه تهران، موسسه انتشارات و چاپ،1378ش. [33] . اسدالغابه، ج5، ص506. [34] . نهایه الارب فی فنون الادب، ج1، ص304؛ بحارالانوار، ج19، ص24؛ دلائل النبوه، ابوبکر احمد بن حسین بیهقی، ج2، ص140. [35] . گستره مشارکت زنان در تاریخ اسلام، محمد علی احمدیان، فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان، ش2، ص51. [36] . اعلام النساء المؤمنات، محمد حسون ـ امّ علی مشکور، ص264 ، 403 و 733، چاپ دوم، ایران، دارالاسوه للطباعه و النشر، 1421ق. [37] .. سفینة البحار، شیخ عباسی قمی، ج1، ص437، بی جا، دارالاسوة للطباعة و النشر، 1414؛ وسائل الشیعه، ج20، ص211. [38] . جایگاه بانوان در اسلام، حسین نوری همدانی، ص195، بی جا، انتشارات مهدی موعود، 1382ش. [39] . نهایة الارب فی فنون الادب، ج1، ص222؛ تاریخ طبری، ج3، ص873؛ تاریخ حبیب السیر، ج1، ص311. [40] . نهایة الارب فی فنون الادب، ج1، ص232؛ طبقات، ج1، ص204. [41] . نهایة الارب فی فنون الادب، ج1، ص232 و 234. [42] . تاریخ اسلام عرصه دگراندیشی و گفتگو، عبدالمجید معادیخواه، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص142؛ سیره آموزی، امام محمد غزالی، علی اصغر احمدی، ص181، دفتر نشر اسلامی، 1378ش. [43] . موسوعه تاریخ اسلامی، محمد هادی غروی، ج1، ص748. [44] . اعلام النساء المؤمنات، ص262. [45] . طبقات، ج3، ص37؛ تفسیرالمیزان، ج16، ص488؛ بحارالانوار، ج20، ص339. [46] . مغازی، ج2، ص479؛ سیرت رسول الله، ابن هشام، ج2، ص819. [47] . زن، دین، سیاست، زهرا ایت اللهی، ص32. [48] . تاریخ کامل، ج3، ص966؛ تاریخ طبری، ج3، ص987؛ طبقات، ج2، ص107؛ تاریخ یعقوبی، ج1، ص433؛ مغازی، ج2، ص418. [49] . طبقات، ج2، ص178؛ تاریخ کامل، ج3، ص419؛ خاتم پیامبران، محمد ابوزهره، ج3، ص291. [50] . تاریخ طبری، ج3، ص1188؛ تاریخ کامل، ج3، ص1103. [51] . مغازی، ج2، ص435. [52] . تاریخ اسلام، جعفر سبحانی، ص 250 ـ 245، چاپ چهارم، امام عصر، 1380ش. [53] . اخبار مکه، ابوالولید ازرقی، ترجمه: محمود مهدوی دامغانی، ج2، ص469، نشر بنیاد، 1368ش. [54] . تاریخ اسلام، ص330. [55] . التنبیه و الاشراف، ابوالحسن علی بن الحسین مسعودی، ص254؛ تاریخ یعقوبی، ج1، ص502؛ تاریخ حبیب السیر، ج1، ص409؛ طبقات، ج2، ص212؛ مغازی، ج3، ص835. [56] . تاریخ حبیب السیر، ج1، ص409؛ التنبیه و الاشراف، ص254. [57] . همگام با پیامبر در حجة الوداع، حسین واثقی، ص124، قم، نشر دانش حوزه، 1383ش. [58] . بحارالانوار، ج20، ص353؛ مغازی، ج2، ص466؛ تاریخ طبری، ج3، ص1125؛ نهایه الارب فی فنون الادب، ج2، ص207؛ خاتم پیامبران، ج3، ص29؛ شرف النبی، نجم الدین محمود راوندی خرگوشی، ص366، انتشارات بابک، 1361ش. [59] . مغازی، ج2، ص606. [60] . همان، ج3، ص755. [61] . داستان زنان قهرمان، گروه تاریخ اسلام، ص10، چاپ چهارم، انتشارات پیام آزادی، 1373ش. [62] . شرح نهج البلاغه ، ابن ابی الحدید، ج6، ص272. [63] . بحارالانوار، ج20، ص245. [64] . الطبقات الکبیر فی النساء، ج8، ص334. [65] . ریاحین الشریعه، شیخ ذبیح الله محلاتی، ج3، ص410. [66] . شرح نهج البلاغه، ج6، ص272. [67] . تاریخ اسلام، عرصه دگراندیشی و گفتگو، ص216 و 217. [68] . تاریخ طبری، ج3، ص1078. [69] . طبقات، ج8، ص414. [70] . بحارالانوار، ج20، ص53. [71] . مغازی، ج1، ص200. [72] . همان، ج3، ص689 و 690. [73] . بحارالانوار، ج20 ، ص53؛ مغازی، ج1، ص196. [74] . مغازی، ج3 ، ص690؛ تاریخ طبری، ج3، ص1203؛ نهایه الارب فی فنون الادب، ج2، ص294. [75] . ریاحین الشریعه، ج3، ص360. [76] . سیرت رسول الله، ج2، ص742؛ تاریخ طبری، ج2، ص1078؛ تاریخ کامل، ج3، ص1021؛ خاتم پیامبران، ج2، ص650؛ مغازی، ج1، ص207؛ تاریخ یعقوبی، ج1، ص407. [77] . داستان زنان قهرمان، ص81. [78] . مغازی، ج1، ص70. [79] . مغازی، ج1، ص 192، 211 و 227؛ شرح نهج البلاغه، ج1، ص225 و 273. [80] . البدایه و النهایه، ج4، ص42؛ سیرت رسول الله، ج2، ص683؛ تاریخ طبری، ج3، ص1037؛ تاریخ کامل، ج3، ص996؛ منهاج الدموع، علی قرنی گلپایگانی، ص64، چاپ سوم، انتشارات دارالفکر، 1369ش. [81] . مغازی، ج2، ص400. [82] . شرح نهج البلاغه، ج6، ص118. [83] . مغازی، ج1، ص210؛ تاریخ کامل، ج3، ص998. [84] . مغازی، ج1، ص210.