ذو القرنين در قرآن

[درج]

سفر به كوه هاى ياجوج و ماجوج

ذو القرنين بعد از مسافرت به منتهى اليه مشرق دوباره حركت كرد، سرزمين ها را در نورديد تا به تنگه اى در ميان يك سد طبيعى طولانى رسيد. اين سد طبيعى، احتمالا كوه هايى بوده كه همچون يك ديوار عظيم بين دو منطقه فاصله انداخته بودند و تنها راه ارتباطى بين آن دو منطقه، تنگه اى بيش نبوده است; تنگه اى كه آن رشته كوه هاى طولانى را به دو نيم كرده و تبديل به دو ديوار مى كرده است و ظاهرا كلمه سدين دو سد در قرآن به همين معناست:
ثم اتبع سببا حتى اذا بلغ بين السدين وجد من دونهما قوما همچنان راه خود را ادامه داد تا به ميان دو كوه رسيد و در كنار آن دو كوه مردمى را يافت... . نزديك آن تنگه، گروهى از مردم زندگى مى كردند و اين همان تنگه اى است كه به درخواست مردم ساكن آن منطقه، سد ذو القرنين بر آن ساخته شد.
مردمى كه نزديك آن تنگه زندگى مى كردند اين مردم، از نظر فهم افراد بسيار ساده اى بودند. مرحوم علامه طباطبايى در توضيح آيه كريمه وجد من دونهما قوما لا يكادون يفقهون قولا در نزديكى آن دو كوه مردمى را ديد كه هيچ سخنى را نمى فهميدند، چنين فرموده است: اين جمله كنايه از سادگى و بساطت فهم آن مردم است (18) .
اما در عين حال كه در اين حد از فهم و سادگى بودند، با ديدن ذو القرنين و شناخت توانايى هاى او، از وى درخواست ساختن سدى كردند و از پيشنهاد پرداخت دستمزد به ذو القرنين معلوم مى شود كه هم داراى فهم اقتصادى بوده اند و هم امكانات اقتصادى داشته اند.
همچنين از نظر نيروى كار، شناخت آهن و فلزها و توانايى و امكان بهره بردارى از آن، در حد قابل قبولى بوده اند كه جزئيات آن در ضمن داستان سدسازى معلوم خواهد شد.

[درج]

پيشنهاد و درخواست ساختن سد

مردمى كه نزديك آن تنگه زندگى مى كردند، از هجوم و غارت اقوام ياجوج و ماجوج در زحمت و شكنجه بودند. اقوام ياجوج و ماجوج طوايفى جنگ طلب و غارتگر بودند كه در جايى پشت آن تنگه و كوه ها زندگى مى كردند و هر از گاهى از طريق آن تنگه به اين مردم حمله كرده و آن ها را قتل و غارت مى كردند. لذا اين تنگه، محل نفوذ يا موضعى سوق الجيشى براى برترى نظامى آن اقوام غارتگر بوده است.
اين مردم مظلوم وقتى قدرت و توانايى ذو القرنين را ديدند، مقدم او را غنيمت شمرده و دست به دامن او زدند:
قالوا يا ذا القرنين ان ياجوج و ماجوج مفسدون فى الارض گفتند: اى ذو القرنين، اقوام ياجوج و ماجوج در اين زمين فساد و ظلم مى كنند. و از او تقاضاى ساختن مانعى در مقابل حمله آن طايفه ستمگر كردند و تاكيد نمودند كه در مقابل ساختن اين سد، اموالى را نيز به عنوان دستمزد پرداخت خواهند كرد: فهل نجعل لك خرجا على ان تجعل بيننا و بينهم سدا آيا حاضرى پولى از ما بگيرى و ميان ما و آن ها سدى ايجاد كنى؟ ذو القرنين پيشنهاد اجرت آن ها را نپذيرفت و گفت: من به اموال شما احتياجى ندارم و از شما اجر و مزدى نمى خواهم:
قال ما مكنى فيه ربى خير ذو القرنين در جواب ايشان پاسخ داد: اموال و امكاناتى كه پروردگارم در اختيارم گذاشته، از مالى كه شما به من وعده مى دهيد بهتر است. با اين حال گفت: اگر مى خواهيد چنين مانعى بسازم، بايد مرا با كارگران خود كمك كنيد و مصالح ساختمانى بياوريد:
فاعينونى بقوة اجعل بينكم و بينهم ردما اجر و مزد نمى خواهم، فقط مرا با نيروى انسانى كمك كنيد تا ميان شما و آن ها سد محكمى ايجاد كنم!
بالاخره قرار شد سدى با نيروى انسانى مردم و طراحى، مديريت و اجراى ذو القرنين ساخته شود و بدين ترتيب، كار سدسازى شروع شد.

[درج]

سدسازى

ابتدا ذو القرنين دستور داد تا قطعات بزرگى از آهن بياورند و آن ها را درون تنگه روى هم بچينند:
اتونى زبر الحديد قطعات بزرگ آهن برايم بياوريد و آن ها را روى هم بچينيد. مردم آهن زيادى آوردند و بر روى هم چيدند تا بالاخره تنگه ميان دو كوه پر شد: حتى اذا ساوى بين الصدفين آنگاه گفت: هيزم و مواد آتش زا بياوريد و در اطراف سد آتش روشن كنيد و با نصب دم هاى آهنگرى (و وسايلى از اين قبيل) در اطراف سد، در آتش بدميد تا قطعات آهن سرخ و گداخته شود.
قال انفخوا حتى اذا جعله نارا گفت: در آتش بدميد. آنان چنين كردند، تا حدى كه آتش قطعات آهن را كاملا سرخ و گداخته كرد. در مرحله آخر مجموعه آن سد آهنين را با لايه اى از مس پوشانيد تا آن را از نفوذ هوا و پوسيدن حفظ كند: قال اتونى افرغ عليه قطرا گفت:اكنون مس مذاب برايم بياوريد تا روى اين سد بريزيم.
در حقيقت او مى خواست آهن آلات را با حرارت به يكديگر پيوند داده و با ريختن مس مذاب روى آن ها سد يكپارچه و غيرقابل نفوذى به وجود آورد. گويا در دانش امروز اثبات شده است كه اگر مقدارى مس به آهن اضافه كنند، مقاومت آن را بسيار زيادتر مى كند. و ذو القرنين اقدام به چنين كارى كرد.
سرانجام سد آهنين و مرتفع ذو القرنين ساخته شد و به صورت مانعى مستحكم بر سر راه اقوام ياجوج و ماجوج قرار گرفت. آن چنان مرتفع كه نمى توانستند از روى آن عبور كنند، و به قدرى مستحكم كه نمى توانستند در آن حفره يا راه نفوذى ايجاد كنند:
فما اسطاعوا ان يظهروه وما استطاعوا له نقبا پس از آن، ديگر آن گروه مفسد قادر نبودند از روى آن عبور كرده يا راه نفوذ و حفره اى در آن ايجاد كنند. در اينجا ذو القرنين از فرصت استفاده كرده و مردم را به ياد خداوند، نعمات او و قيامت مى اندازد و توجه مى دهد كه اين امنيت، نتيجه مرحمت و لطف خداوند است و بايد بدانند كه دنيا و آنچه در آن است، فقط مدت زمان معينى خواهد ماند و آن هنگام كه خداوند بخواهد، در آستانه قيامت، همه چيز ويران خواهد شد:
قال هذا رحمة من ربى گفت: اين سد خود نعمتى از سوى پروردگار من است. يعنى اين خداوند بود كه از رحمت خود اراده كرد تا سد و سپرى براى شما مردم در مقابل اقوام ياجوج و ماجوج ايجاد كنيم، اما بدانيد:
فاذا جاء وعد ربى جعله دكاء وكان وعد ربى حقا هنگامى كه وعده پروردگارم (قيامت) فرا رسد،آن را در هم مى كوبد و وعده پروردگارم حق است و مطمئنا تحقق خواهد يافت.

[درج]

فصل چهارم


نكات جالب و پندآموز

يكى از مهم ترين قسمت هاى نقل هر داستان، طرح نكات جالب و آموزنده آن است.در اين فصل به پيروى از كتاب ارزنده تفسير نمونه و با بهره گيرى از آن، دوازده نكته جالب و پندآموز از داستان ذو القرنين را بازنويسى كرده و تقديم مى نماييم:
1- نخستين درسى كه از اين داستان مى آموزيم، آن است كه در اين جهان هيچ كارى بدون توسل به اسباب آن انجام نمى گيرد. به همين جهت، خداوند براى پيشرفت كار ذو القرنين اسباب پيشرفت و پيروزى را به او داد: واتيناه من كل شى ء سببا و وسايل دستيابى به هر چيزى را در اختيارش گذارديم و او هم از اين اسباب به خوبى بهره گرفت: فاتبع سببا. بنابراين آن ها كه انتظار دارند بدون تهيه اسباب و وسايل لازم و بدون استفاده از آن ها به پيروزى برسند، به جايى نخواهند رسيد، حتى اگر ذو القرنين باشند!
2- يك مديريت فراگير، نمى تواند نسبت به تفاوت و تنوع مجموعه تحت اداره اش و شرايط مختلف آن ها بى اعتنا باشد، به همين دليل ذو القرنين كه صاحب يك حكومت الهى بود، به هنگام برخورد با اقوام گوناگون كه هركدام زندگى مخصوص به خود داشتند، متناسب با آن ها رفتار كرد و همه را زير بال و پر خويش گرفت.
3- تكليف شاق هرگز مناسب يك حكومت عدل نيست. به همين دليل ذو القرنين بعد از آن كه تصريح كرد: من ظالمان را مجازات خواهم كرد و صالحان را پاداش نيكو خواهم داد، اضافه نمود: وسنقول له من امرنا يسرا; يعنى ما براى مردم صالح اين سرزمين قوانين و برنامه هاى آسانى وضع خواهيم كرد تا توانايى انجام آن را از روى ميل و رغبت و شوق داشته باشند.
4- از نكات جالب اين داستان وجود سه نوع متفاوت از مردم به طور همزمان در مناطق مختلف مى باشد، مردمى گرفتار ظالمين داخلى و تا حدى متمدن، به طورى كه گويا ذو القرنين بعد از برقرارى نظم و مجازات ظالمين، براى آنان قوانينى هم وضع كرد;
مردمى از جهت تمدن در حد صفر، به طورى كه حتى سايبانى هم براى خود نساخته بودند; و مردمى ديگر از جهت صنعت و اقتصاد در حدى مطلوب، ولى گرفتار ناامنى و غارتگران خارجى.

[درج]

- ذو القرنين حتى جمعيتى را كه به گفته قرآن سخنى نمى فهميدند و ساده لوح بودند، از نظر دور نداشت و به درددل آن ها گوش فراداد و نيازشان را برطرف ساخت و ميان آن ها و دشمنشان سد محكمى برپا كرد; با اينكه مى توانست چنين مردمى را با وعده و وعيد قانع كند و زحمتى براى آنان متحمل نشود، ولى بدون هيچگونه چشمداشتى به سازندگى در آن منطقه همت گماشت.6- امنيت، نخستين و مهم ترين شرط يك زندگى سالم و اجتماعى است. به همين جهت ذو القرنين براى تامين امنيت قومى كه مورد تهديد و غارت بودند، پرزحمت ترين كارها را برعهده گرفت و براى جلوگيرى از يورش مفسدان، نيرومندترين سدها را ساخت.
اصولا تا وقتى كه جلو مفسدان با قاطعيت و با نيرومندترين مانع گرفته نشود، جامعه روى سعادت را نخواهد ديد. به همين دليل حضرت ابراهيم عليه السلام هنگام بناى كعبه نخستين چيزى كه از خداوند سبحان براى آن سرزمين تقاضا كرد ، نعمت امنيت بود: رب اجعل هذا البلد امنا واجنبنى وبنى ان نعبد الاصنام (19) پروردگارا! اين شهر (مكه) را شهر امنى قرار ده! و فرزندانم را از پرستش بت ها دور نگاه دار. نيز به همين دليل در نظام قضايى اسلام سخت ترين مجازات ها براى كسانى است كه امنيت جامعه را به خطر مى اندازند:
انما جزاء الذين يحاربون الله و رسوله و يسعون فى الارض فسادا ان يقتلوا او يصلبوا او تقطع ايديهم و ارجلهم من خلاف او ينفوا من الارض ذلك لهم خزى فى الدنيا ولهم فى الاخرة عذاب عظيم الا الذين تابوا من قبل ان تقدروا عليهم فاعلموا ان الله غفور رحيم مجازات آنان كه با خدا و پيامبرش به جنگ برمى خيزند و اقدام به فساد در روى زمين مى كنند و با تهديد اسلحه، به جان و مال و ناموس مردم حمله مى برند، فقط اين است كه اعدام شوند يا به دار آويخته گردند يا چهار انگشت (از) دست (راست) و پاى (چپ) آن ها، به عكس يكديگر بريده شود و يا از سرزمين خود تبعيد شوند. اين رسوايى آن ها در دنياست و در آخرت، مجازات عظيمى دارند مگر آن ها كه پيش از دست يافتن شما بر آنان توبه كنند. پس بدانيد (خدا توبه آن ها را مى پذيرد) و خداوند آمرزنده و مهربان است. (20) 7- درس ديگرى كه از اين ماجراى تاريخى مى توان آموخت، اين است كه صاحبان اصلى درد بايد در انجام كار خود شريك باشند. به همين خاطر ذو القرنين به گروهى كه از هجوم اقوام ياجوج و ماجوج شكايت داشتند، گفت: فاعينونى بقوة اجعل بينكم و بينهم ردما مرا با نيروى انسانى كمك كنيد تا ميان شما و آن ها سد محكمى ايجاد كنم!ودرتمام مراحل سدسازى از نيروى كار آنان بهره جست.

[درج]

اساسا چيزى كه با همكارى استفاده كنندگان آن ساخته شود، هم بهتر و زودترساخته مى شود و هم نتيجه حاصل از آن مورد ارج و قدردانى مناسبى قرار مى گيرد; چرا كه استفاده كنندگان خود رنج تهيه آن را چشيده اند و به ارزش آن واقفند.
8- هر شخص يا گروهى كه خواستار انجام كارى است، خود بايد حاضر به هرگونه همكارى و تلاش در راه انجام آن باشد. در نتيجه اين آمادگى و تلاش همه جانبه (به اضافه مديريت صحيح و امين) است كه انسان دست به انجام هر كار مهم و بزرگى بزند، در آن موفق مى شود; چنان كه آن مردم توانستند آن چنان سد مهم و محير العقولى بسازند.
9- يك رهبر الهى بايد بى اعتنا به مال و ماديات باشد و به آنچه خدا در اختيارش گذارده، قناعت كند. لذا مى بينيم كه ذو القرنين برخلاف سلاطين ديگر كه حرص و ولع عجيبى به اندوختن اموال دارند، هنگامى كه پيشنهاد مال و اموال به او مى شود نمى پذيرد و مى گويد: ما مكنى فيه ربى خير آنچه پروردگارم در اختيارم گذاشته از مالى كه شما پيشنهاد مى كنيد،بهتراست.بنابراين من از شما اجر و مزد نمى خواهم.
در قرآن مجيد به طور مكرر در داستان انبياء مى خوانيم كه يكى از اساسى ترين سخن هاى ايشان اين بوده: وما اسئلكم عليه من اجر ان اجرى الا على رب العالمين حضرت نوح عليه السلام بعد از اعلام رسالت خويش به قوم خود گفت: و من براى اين دعوت هيچ مزدى از شما نمى طلبم، پاداش من تنها بر پروردگار عالميان است. (21) شبيه اين سخن را قرآن در چندين مورد از زبان انبياى پيشين (22) و پيامبر اسلام (23) نقل كرده است. بنابراين عمل ابلاغ رسالت همه پيامبران با خلوص كامل و بدون هيچ گونه چشمداشتى به اموال مردم يا منافع دنيايى، تقديم بارگاه الهى شده است. در عوض اين زحمت و خلوص، ثواب و رضوان الهى متناسب با جود و كرم خداوند سبحان نصيب آنان مى گردد.
10- درس ديگر اين داستان محكم كارى است. ذو القرنين در بناى اين سد از قطعات بزرگ آهن استفاده كرد و براى اينكه اين قطعات به هم جوش بخورند، آن ها را در آتش گداخت و براى اينكه عمر سد طولانى شود و در برابر تاثيرات هوا و رطوبت باران مقاومت كند، آن را با لايه اى از مس پوشاند.

[درج]

- انسان هرقدر قوى، نيرومند و متمكن باشد و از عهده انجام كارهاى بزرگ برآيد، هرگز نبايد به خود ببالد و يا مغرور شود. اين درس ديگر اين داستان است. ذو القرنين در همه جا به قدرت پروردگار تكيه مى كرد. به هنگام پيشنهاد كمك مالى گفت: ما مكنى فيه ربى خير آنچه پروردگارم در اختيارم گذارده بهتر است. و بعد از اتمام كار سد گفت: هذا رحمة من ربى اين سد نعمت و رحمتى از پروردگار من است.12- همه چيز زايل شدنى است و محكم ترين بناهاى اين جهان سرانجام خلل خواهد يافت; هرچند از آهن و پولاد يكپارچه باشد. اين نيز درسى است براى انسان ها كه دنيا را جاودانه ندانند و در جمع مال و كسب مقام، بى قيد و شرط و حريصانه نكوشند و بدانند كه تمام آنچه در دنياست - سد ذو القرنين كه سهل است خورشيد با آن عظمتش - خاموش و فانى مى شود. كوه ها با تمام صلابتشان متلاشى مى شوند و نيز انسان كه در اين ميان از همه آسيب پذيرتر است: كل من عليها فان و يبقى وجه ربك ذو الجلال و الاكرام همه كسانى كه روى زمين هستند فانى مى شوند. تنها ذات شكوهمند و گرامى پروردگار تو است كه باقى مى ماند. (24) آيا انديشه در اين واقعيت كافى نيست تا جلو خودگامگى هاى انسان را بگيرد؟ طالب اين فصل، عموما از تفسير شريف نمونه انتخاب شده كه بعضى با همان عبارات و بعضى ديگر به همراه بازنويسى در اينجا آورده شده است و البته برخى مطالب نيز اضافات نويسنده است. ايد دانست كه نكات پندآموز اين داستان محدود به اين دوازده نكته نيست و شما نيز مى توانيد با تعمق در جوانب داستان نكات بيشترى به دست آوريد.

[درج]

فصل پنجم

- بحثهاى تاريخى - سد ذو القرنين و ياجوج و ماجوج از نظر تاريخ - سد ذو القرنين و ياجوج و ماجوج از نظر مفسرين و مورخين - ياجوج و ماجوج كيانند؟
بحث هاى تاريخى

به لطف خداوند، تاكنون آنچه را با فهم قاصر ما در مورد بخش هاى مختلف داستان ذو القرنين از قرآن كريم به دست مى آمد بيان كرديم، اما راجع به اينكه ذو القرنين كدام شخصيت تاريخى است؟ سدش كجاست؟ آيا سدذو القرنين تا عصر حاضر موجود است يا از بين رفته؟و اينكه اقوام ياجوج و ماجوج مشخصا كدام قوم هستند؟ و آيا فعلا موجودند يا منقرض شده اند؟ از قرآن و مجموع روايات، شواهد محكم و قابل استنادى درباره آن به دست نمى آيد. ولى باتوجه به نظريات تاريخى مى توان دراين باره احتمالاتى رامطرح كرد،واينك به حول و قوه الهى اين بخش راتحت عنوان بحثهاى تاريخى در سه قسمت بررسى و تقديم مى كنيم:

[درج]

سد ذو القرنين و ياجوج و ماجوج از نظر تاريخ

همان طور كه مى دانيد، در تاريخ پيشينيان، درباره پادشاهان، سلاطين، بزرگان و امت هاى قبل از تاريخ وقايعى نگاشته شده است، اما درباره پادشاهى كه در دوران حكومتش به نام ذو القرنين يا نامى شبيه آن خوانده مى شده، چيزى گفته نشده است.
همچنين درباره ياجوج و ماجوج و اقوامى به اين نام و سدى كه ذو القرنين ساخته، هيچ سختى به ميان نيامده است. فقط اشعارى را به يكى از پادشاهان يمن نسبت مى دهند كه براى افتخار به نسب خويش سروده و يكى از پدران خود را كه قبلا سمت پادشاهى يمن داشته، ذو القرنين ناميده است. در همان شعر آمده است كه او به مغرب و مشرق عالم سفر كرد و سد ياجوج و ماجوج را ساخت.
همچنين در بعضى از فرازهاى كتب عهد عتيق (25) نام ياجوج و ماجوج ذكر شده است كه علامه طباطبايى چند فراز از آن را عينا نقل فرموده است. (26) ز عبارات كتب عهد عتيق چنين استفاده مى شود كه ماجوج يا جوج و ماجوج امت يا امت هايى عظيم بوده اند كه در سمت بالاى شمال آسيا زندگى مى كرده اند و مردمانى جنگجو، جنگ طلب و غارتگر بوده اند.
ايشان اضافه كرده است:
اينجاست كه ذهن آدمى حدس قريبى مى زند و آن اين است كه ذو القرنين يكى از ملوك بزرگى باشد كه راه اين امت هاى مفسد را سد كرده و سدى كه او زده فاصل ميانه دو منطقه شمالى و جنوبى آسيا باشد; مانند ديوار چين، سد باب الابواب، سد داريال يا غير اينها. (27)

[درج]

اقوامى شبيه ياجوج و ماجوج در تاريخ

علامه طباطبايى رحمه الله بعد به بررسى تاريخ گذشتگان پرداخته و مى گويد:
تاريخ امت هاى آن روز جهان اتفاق دارد بر اينكه ناحيه شمال شرقى آسيا يعنى بلندى هاى شمال چين، محل زندگى امتى بسيار بزرگ و وحشى بوده كه جمعيت آن دائما در حال افزايش بوده است. اين مردم همواره بر امت هاى مجاور خود مانند چين حمله مى بردند و چه بسا در همان جا زاد و ولد كرده و به سوى مناطق خاورميانه و خاور نزديك سرازير مى شدند. آنها به شمال اروپا نيز رخنه كردند. عده اى از آنان در همان سرزمين هايى كه غارت كردند، سكنى گزيده، تمدنى به وجود آوردند و به زراعت و صنعت مشغول شدند چنان كه اغلب سكنه اروپاى شمالى از آن هايند; عده اى ديگر هم برگشته و به همان غارتگرى خود ادامه دادند.
يكى از مورخين گفته است كه ياجوج و ماجوج امت هايى هستند كه در قسمت شمالى آسيا از تبت و چين گرفته تا اقيانوس منجمد شمالى و ناحيه غرب تا بلاد تركستان زندگى مى كنند. و اين نظريه را از كتاب فاكهة الخلفاء و تهذيب الاخلاق ابن مسكويه و رسائل اخوان الصفا نقل كرده است. (28)