ذو القرنين در قرآن

[درج]

نتيجه گيرى

از مطالب اين بخش مى بينيد كه عبارات كتب عهد عتيق و نظريات تاريخى، اين احتمال كه سد ذو القرنين يكى از سدهاى واقع در مناطق شمالى آسيا و جداكننده جنوب و شمال باشد و همچنين اين احتمال كه اقوام ياجوج و ماجوج همان اقوامى باشند كه سابقا در شمال شرقى آسيا زندگى مى كردند را تقويت مى كند.

[درج]

ذو القرنين و سد ياجوج و ماجوج از نظر مفسرين و مورخين

مفسرين درباره اينكه ذو القرنين كدام شخصيت تاريخى است و سدش در كجاست، اختلاف نظر دارند. علامه طباطبايى رحمه الله در اين باره هفت نظريه را به طور كامل نقل كرده و بعد آن ها را نقد نموده است كه خواننده محترم مى تواند براى اطلاع از نظريات مختلف و بررسى آن ها به تفسير الميزان، جلد 13 مراجعه نمايد.
در اينجا چهار نظريه مهم تر را به اختصار بيان مى كنيم:
- امپراتور چين شين هوانگ تى بعضى مورخين چنين گفته اند كه ذو القرنين، امپراتور شين هوانگ تى يكى از پادشاهان چين باستان است و سد او همان ديوار چين مى باشد. ما بايد دانست كه ديوار چين با اوصاف سد ذو القرنين مطابقت ندارد، اولا: سد ذو القرنين در تنگه اى ميان دو كوه ساخته شده است، در صورتى كه ديوار چين حدود سه هزار كيلومتر طول داشته و از كوه و دشت مى گذرد; ثانيا: در ساخت سد ذو القرنين از آهن و مس مذاب استفاده شده است; در حاليكه ديوار چين با سنگ و مصالح معمولى ساخته شده است. بنابراين، اين نظريه قابل قبول نيست.
- اسكندر مقدونى نظريه دومى كه در اينجا مى خواهيم ذكر كنيم اين است كه ذو القرنين همان اسكندر مقدونى معروف است كه سد او همانند يك مثل بر سر زبان هاست. اين نظريه نيز همچون نظريه اول پذيرفتنى نيست، بلكه اشكال هاى بيشترى بر آن وارد است. در كلمات علامه طباطبايى رحمه الله هنگام نقد اين نظريه چنين آمده است:
اوصافى كه قرآن براى ذو القرنين شمرده را، تاريخ براى اسكندر مسلم نمى داند، بلكه آنها را انكار مى كند; قرآن ذو القرنين را مردى مؤمن به خدا و روز جزا مى شمارد، در حالى كه اسكندر مردى وثنى مذهب و ستاره پرست بوده و قربانى كردنش براى ستاره مشترى معروف است. (29) نيز قرآن كريم فرموده ذو القرنين يكى از بندگان صالح خدا بوده كه به عدل و رفق مدارا مى كرده است، حال آنكه تاريخ براى اسكندر خلاف اين را نوشته است. علاوه بر اين، در هيچ يك از تواريخ نيامده كه اسكندر مقدونى سدى به آن صورتى كه قرآن ذكر كرده ساخته باشد. (30) - پادشاهى از يمن عده اى نيز معتقدند كه ذو القرنين يكى از پادشاهان حميرى است كه مركز حكومتش در يمن بوده است. اما بايد گفت كه تاريخ، ساخت چنين سدى با آن اوصاف و در چنان مكانى را براى هيچ يك از پادشاهان يمن نقل نكرده است. يمنى ها اگر چه در سدسازى ماهر بوده اند، ولى سدهايشان با مصالح معمولى و به منظور ذخيره آب ساخته مى شده است.

[درج]

- كوروش هخامنشى جديدترين نظريه درباره ذو القرنين آن است كه او كوروش هخامنشى، پادشاه ايران باستان بوده و سد او سد داريال واقع در مناطق كوهستانى قفقاز و بين شهرهاى تفليس و ولادى كيوكز مى باشد.
از آنجا كه سه نظريه اول قابل قبول نبوده و نظريه چهارم نيز تا حدودى مورد تاييد تاريخ و شواهد موجود مى باشد، ما آن را بيشتر و مفصل تر از نظريات قبل توضيح مى دهيم. اين نظريه سراحمدخان هندى است و دانشمند معروف مسلمان مولانا ابو الكلام آزاد كه روزى وزير فرهنگ كشور هند بوده آن را در كتاب محققانه اى كه در همين زمينه نگاشته است به طور مفصل و مستدل بيان كرده است. (31) مولانا ابو الكلام اين نظريه را از چند جهت بررسى و اثبات كرده است كه ما در اينجا چهار بخش اصلى آن را به طور خلاصه مى آوريم:
يك: شخصيت ذو القرنين طبق نظريه قرآن، ذو القرنين مردمى مؤمن به خدا و معاد بوده است، كوروش نيز طبق نظر تاريخ و كتب عهد عتيق چنين بوده است. ذو القرنين پادشاهى عادل و رعيت پرور و داراى رافت و احسان بوده; كوروش هم طبق تاريخ، كتب عهد عتيق و نظر مورخين قديم مانند هردوت و ديگران پادشاهى با مروت، فتوت، سخاوت و كرم بوده است; چنان كه از تاريخ زندگى او و برخوردش با ياغيان و جبارانى كه با او مى جنگيدند يا او با ايشان جنگيده است، معلوم مى شود. ذو القرنين از طرف خداوند داراى توانايى ها و امكانات فراوانى مانند عقل، تدبير، فضايل اخلاقى، ثروت و شوكت ظاهرى بوده و كوروش نيز همه اين ها را داشته است.
دو: مسافرت هاى ذو القرنين همان طور كه قرآن درباره ذو القرنين فرموده، كوروش نيز سفرهايى به مغرب و مشرق داشته است و جريان سفر به مغرب او چنين است كه پادشاه سرزمين ليديا، بدون هيچ مجوز و عذرى به طرف كوروش لشكركشى كرد. كوروش نيز به طرف ايشان حركت كرده و با آنان جنگيد.
پايتخت ليديا را فتح كرد و بر آنان پيروز شد و بعد احسان كرده و آنان را عفو نمود. همچنين او سفرى به مشرق داشته و تا بكريا (بلخ) پيش رفته است تا به غائله قبايل وحشى و صحرانشين آنجا پايان دهد.

[درج]

سه: سدسازى ذو القرنين همان طور كه ذو القرنين سدى آهنين براى جلوگيرى از حملات اقوام ياجوج و ماجوج بنا كرد، كوروش نيز طبق نظر مورخين، سفرى به طرف شمال ايران براى خاموش كردن فتنه اى در آن نواحى انجام داده است و گويا در همين سفر سد موجود در تنگه داريال را به درخواست اهالى آن مرز و بوم ساخته است . اين سد تنها سدى است كه در ساخت آن از آهن استفاده شده است و هم اكنون هم موجود است. به زبان محلى آن را دمير قاپو يعنى دروازه آهنى مى نامند. تنگه داريال واقع در سلسله جبال قفقاز است كه از درياى خزر شروع شده و تا درياى سياه ادامه دارد.اين سلسله جبال به ضميمه درياى خزر و درياى سياه مانعى طبيعى به طول هزارها كيلومتر بين شمال و جنوب آسيا بوده است و تنها راه بين شمال و جنوب همان تنگه داريال بوده كه با سد دميرقاپو بسته شده است.
چهار: نام ذو القرنين و تناسب آن با كوروش عده اى از مورخين گفته اند: ذو القرنين را از آن جهت ذو القرنين (صاحب دو قرن (32) ) مى نامند كه داراى تاج يا كلاهخودى با دو شاخك بوده است. در اين باره بايد گفت اخيرا مجسمه اى سنگى در مشهد مرغاب در جنوب ايران از كوروش كشف شده كه تاجى بر سر دارد و دو شاخ مانند شاخ هاى قوچ بر آن ديده مى شود.
در كتاب دانيال (33) هم، خوابى كه وى براى كوروش نقل كرده او را به صورت قوچى كه دو شاخ دارد، ديده است. (34) طبق اين نظريه، ياجوج و ماجوج همان مغول مى باشند و براى اين نيز تفصيلات و شواهد تاريخى اى گفته شده كه ما در دو بخش بعدى اين فصل به آن مى پردازيم.
علامه طباطبايى رحمه الله بعد از نقل جوانب اين نظريه چنين گفته است: هر چند بعضى از جوانب اين نظريه خالى از اعتراضاتى نيست، ليكن از هر گفتار ديگرى انطباقش با آيات قرآنى روشن تر و قابل قبول تر است. (35) مى بينيد كه علامه طباطبايى رحمه الله اين نظريه را بهتر از نظريات ديگر مى داند، ولى آن را به طور قطعى نپذيرفته و داراى اشكالاتى مى داند. بنابراين آنچه بعضى از مؤلفين و محققين علوم قرآنى گفته اند كه مرحوم طباطبايى رحمه الله در الميزان با اين راى موافق است، (36) صحيح نيست.
به هر حال هنوز شخصيت تاريخى ذو القرنين به طور قطعى كشف نشده است; اگرچه ممكن است در آينده و با كشف آثار باستانى و... مشخص شود. آخرين كلامى كه در اين باره مى گوئيم اين است كه اگرچه هنوز شخص ذو القرنين و زمان زندگى اش به طور مسلم و مشخص براى ما معلوم نيست، اصل وجود او واقعيت بوده و افسانه نيست; زيرا در قرآن كريم به عنوان يك واقعيت تاريخى بيان شده است، نه به عنوان يك مثل يا چيزى شبيه آن.

[درج]

ياجوج و ماجوج كيانند؟

در دو سوره قرآن كريم، از ياجوج و ماجوج سخن به ميان آمده است; يكى آيات مورد بحث و ديگرى آيه 96 سوره انبياء كه در بحث آينده به مطالب اين آيه مى پردازيم.
آنچه تاكنون مشخص شده اين است كه ياجوج و ماجوج اقوامى مفسد و خونخوار از انسان ها بوده اند كه همواره براى ساكنان اطراف محل سكونت خويش مزاحمت و ناامنى ايجاد مى كرده اند. اكنون مى گوئيم كه اكثر مؤلفين و اهل تفسير، ياجوج و ماجوج را طوايفى از مغول دانسته اند كه در مناطق شمالى آسيا مى زيسته اند. البته بايد دانست قبول اين نكته كه ياجوج و ماجوج اقوامى از مغول هستند، غير از نظريه اى است كه ذو القرنين را كوروش مى داند; يعنى ممكن است كسى قبول نكند كه ذو القرنين كوروش است; ولى در عين حال ياجوج و ماجوج را مغول بداند.
به همين جهت، بسيارى از كسانى كه ذو القرنين را كوروش نمى دانند، ياجوج و ماجوج را طوايفى از مغول مى دانند. علاوه بر آن، تحليل تاريخى اى كه علامه طباطبايى رحمه الله انجام داده و ما خلاصه آن را در صفحات پيش آورديم، اين نظريه را تقويت مى كند.

[درج]

آيا ياجوج و ماجوج دوباره حمله مى كنند؟

قرآن كريم در آيه 96 و 97 سوره انبياء چنين فرموده است:
حتى اذا فتحت ياجوج و ماجوج و هم من كل حدب ينسلون و اقترب الوعد الحق تا آن زمان كه ياجوج و ماجوج گشوده شوند، آن ها از هر محل مرتفعى به سرعت عبور مى كنند و وعده حق (قيامت) نزديك مى شود.
اين آيه پيش بينى كرده است كه در آخرالزمان، ياجوج و ماجوج دوباره از كوه ها سرازير شوند و... . اكثر مورخين و اهل تفسير گفته اند كه اين پيش بينى قرآن با حمله تاتار در نيمه اول قرن هفتم هجرى تحقق يافته است. مغولان - كه همان تاتار هستند - در اين هجوم به مناطق غربى آسيا حمله آورده و در خونريزى، نسل كشى، ويرانى و غارتگرى از هيچ كارى فروگذار نكردند.
چين و تركستان و ايران و عراق و شام و قفقاز را تا آسياى صغير تاختند و هر شهر و ديارى كه در مقابل ايشان مقاومت كرد، ويران نمودند و اهالى آن را از دم تيغ گذراندند. آن ها بعد از استيلا بر اين مناطق و مدتى حكومت بر آن ها، به شهرهاى خود برگشتند و حمله دوباره اى به اهالى روسيه، مجار و روم انجام دادند و روميه را وادار به پرداخت جزيه كردند.
در اينجا يك سؤال مطرح مى شود كه اگر هجوم دوباره ياجوج و ماجوج همان حمله مغول است، چطور سد ذو القرنين جلوى آن ها را نگرفته است؟ مگر آيه قرآن نفرموده است:
فما اسطاعوا ان يظهروه و ما استطاعوا له نقبا پس از آن ديگر آن گروه مفسد قادر نبودند از روى آن عبور كرده يا راه نفوذ و حفره اى در آن ايجاد كنند. در جواب آن عرض مى كنيم: با توجه به اينكه ياجوج و ماجوج اقوامى از انسان ها بوده اند و سد ذو القرنين نيز يك مانع طبيعى محكم و مرتفع بوده است، اين سد تا زمانى مانع ياجوج و ماجوج بوده كه تمدن بشرى پيشرفت نكرده بوده و انسان ها توان عبور از مكان هاى مرتفع و دور زدن آنها را نداشتند.
آيه قرآن هم منحصرا منظورش اين نيست كه ياجوج و ماجوج هرگز و الى الابد نمى توانند از آن عبور كنند، بلكه اگر در مدتى بسيار طولانى - مثلا مدت زندگى يك يا چند نسل - توانايى عبور از آن را نداشته باشند، باز اين استعمال صحيح است.
بنابراين، تصور اينكه هنوز ياجوج و ماجوج در پشت آن سد قرار گرفته اند، تصور صحيحى نيست. اگرچه ممكن است ما نظريه تاريخى تطبيق هجوم دوباره اقوام ياجوج و ماجوج را با حمله مغول نپذيريم و بگوئيم هنوز حمله ياجوج و ماجوج كه در آيه 96 سوره انبيا پيش بينى شده اتفاق نيفتاده است و بگوئيم ياجوج و ماجوج يكى از اقوام فعلى جهان اند، ولى همان طور كه در زمان ذو القرنين به وسيله سد از حمله و غارتگرى آنان جلوگيرى شد، الآن نيز خداوند با وسايل (37) ديگرى از هجوم آنان جلوگيرى كرده است، ولى در آينده و در زمان مشخص دوباره به غارتگرى خواهند پرداخت.

[درج]

خاتمه

در پايان از خداوند متعال مسالت مى كنيم كه ما را در فهم و بيان مطالب قرآنى موفق گرداند و چنانچه در جريان تحرير اين كتاب كوتاهى، جهالت و يا گناهى از اين حقير سر زده، به لطف و كرم خويش و به حق محمد و آل محمد ببخشايد.
والحمد لله رب العالمين
كتابنامه

1- قرآن كريم، ترجمه هاى آيت الله مكارم شيرازى، استاد محمد مهدى فولادوند و استاد بهاء الدين خرمشاهى.
2- تفسير الميزان و ترجمه آن، علامه سيد محمد حسين طباطبائى، ترجمه استاد سيد محمد باقر موسوى همدانى، جلد 13.
3- تفسير نمونه، آيت الله مكارم شيرازى و همكاران، جلد 12.
4- اهل البيت سماتهم و حقوقهم فى القرآن الكريم، آيت الله جعفر سبحانى، مؤسسه امام صادق عليه السلام، 1420 ه . ق.
5- تحقيقى درباره ذو القرنين، استاد حسين شريعتى ارموى.
10- كوروش و ذو القرنين از ديدگاه تاريخ و آئين، سيد موسى ميرمدرس.
11- ذو القرنين القاعد الفاتح و الحاكم الصالح، استاد محمد خير رمضان يوسف.
12- كلام مسيحى: توماس ميشل، ترجمه حسين توفيقى، مركز مطالعات و تحقيقات اديان و مذاهب، 1377.
14- ذو القرنين كيست؟ دكتر سيد حسن صفوى.
15- كوروش كبير (ذو القرنين)، ابو الكلام آزاد، ترجمه محمد ابراهيم باستانى پاريزى.
16- آيات ذو القرنين، عطاء الله شهاب پور.
17- تاملات فى شخصية ذى القرنين، امتياز على عرشى.
18- ذو القرنين ذلك ملك الصالح الطواف من يكون؟ عبد الرحمن يوسف العيد.