« ارکان و عناصر (آداب و شرایط) مراقبه »

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

« ارکان و عناصر (آداب و شرایط) مراقبه »

مراقبه به عنوان یک مقام و منزل و یا حال امری بسیط است و امر بسیط، جزء نمی پذیرد، به همین دلیل نمی توان برای آن اجزایی قائل شد، با این وجود در تعبیر عرفا از این امر می توان عناصری تشخیص داد و آن ها را مورد بحث قرار داد که این عناصر در مراقبه به تعبیر کلی نیز صادق است.

به علاوه مراقبه به تعبیر کلی چون بیشتر بیانگر ساختار بیرونی و ظاهری مراقبه است، دارای اجزای (آداب و شرایط) دیگری هم هست که عبارت از: وقت، ادب خلوت و عزلت، ذکر و فکر، ریاضت، اعداد و حروف، زمان و مکان... است.


قابل ذکر است که در بحث از روابط بین عناصر نیز نظر به عناصر مشترک مراقبه در این دو تعبیر است که عبارتند از:
1-التفات دل به سوی حق و ملاحظه ی دائمی او ـ که در توضیح حالت مراقبه از این تعبیر استفاده کرده اند ـ
2-محافظت و مواظبت در جوارح و جوانح و عنصر علم و آگاهی است.

به این ترتیب بعد از بررسی اجمالی نگاه عرفا به این اجزاء و زوایا، روابط بین آن ها مطرح می شود و سپس در بحث با اشاره به سایر عناصری (آداب و شرایط) که ساختار ظاهری مراقبه را تشکیل می دهد، هر یک از آن ها توضیح داده خواهد شد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

هر یک از عرفا به تناسب حال خود به مراقبه نظر داشته اند و هر کدام بر یکی از جلوه های آن تأمل و تأکید نموده اند. (1)


این جلوه ها و زاویه ها عبارتند از:

الف: مراقبه به عنوان یک حالت خاص:

بعضی از عارفان به مراقبه به عنوان حالت مراعات رقیب توسط دل، مشغول شدن دل به او و التفات دل به سوی او (2) توجه جدی تر مبذول داشته اند،

خواجه عبدا.. انصاری در تعریف مراقبه به«دوام ملاحظه مقصود» (3) اشاره کرده است.

امام محمد غزالی (4) و ابوسعیدابوالخیر و کسانی از این قبیل بیشتر به جلوه ی حالت بودن آن نظر دارند.

همچنین در بعضی آثار چون،«شرح تعرف» که در برگیرنده ی تصوف چهار قرن اول است، به مراقبه به عنوان حالت توجه زیادی مبذول شده است. چنانچه صاحب شرح تعرف در اثر خود درباره ی اقبال قلوب و این که سالک طرفه العینی دل از حق بر نمی گیرد، بسیار سخن می گوید. (5)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

ب: مراقبه به عنوان رکن محافظت و مواظبت:

گروهی دیگر از عرفا مانند جنید به اصل محافظت و مواظبت توجه زیادی دارند و بر محافظت اوقات بسیار تأکید می کنند. (6)

در متونی مثل کشف المحجوب نیز چنین تأکیدی مشاهده می شود. البته هجویری به مراقبه به عنوان حالت نیز تا اندازه ای توجه داشته است. (7)


ج: مراقبه به عنوان علم:

عده ای مانند قشیری مراقبه را تعریف به علم و آگاهی می کنند و آن را دانش بنده به اطلاع و آگاهی حق تعالی بر او و مداومت این دانش و علم در وی می دانند که چنین عملی را ـ در واقع مراقبه به عنوان علم ـ اصل همه چیز محسوب می کنند. (8)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

حارث محاسبی نیز که خود به اهل مراقبه بودن شهره است، به مراقبه به عنوان علم به حرکات قلوب توجه دارد. (9)


مراقبه گنجینه ای است که می توان از مجاری متعدد، که خود این مجاری نیز به هم مرتبطند وارد آن شد.

یک راه آن علم است،
راه دیگر اعمال جوارحی
راه سوم راه حالات است.

از حالات به حوزه ی مراقبه وارد شدن، طریق مجذوب سالک است. (10) در واقع مراقبه از رابطه ی مجموعه ای از عناصر با یکدیگر حاصل می شود (روابط مطرح شده در اصل به مقام مراقبه مربوط است ولی به تبع از آن، به مراقبه به تعبیر کلی هم صدق می کند).

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

در اینجا انواع روابط را به اختصار از نظر گاه عارفان مطرح می کنیم و به تبیین آن ها می پردازیم:

1 ـ نوعی علم، موجب ایجاد حالت مراقبه و آن حالت موجب اعمالی در جوارح و دل می شود.
2 ـ تصرف در جوارح و دل و شناخت، موجب حالت مراقبه می گردد. (11)
3 ـ محافظت از باطن و مراقبه ی خواطر، موجب محافظت از جوارح می شود و بالعکس.
4 ـ معرفت موجب شدت در عمل جوارحی است و بالعکس.

در نظر داشته باشیم که دسته بندی روابط در چهار گروه دلیل بر این نیست که انواع دیگری از این رابطه را در عرفان اسلامی نمی توان تعریف کرد.

در این رابطه ها که میان عناصر مراقبه وجود دارند، عارفان گاه برخی عناصر را بر برخی دیگر ترجیح داده اند.


مثلاً حارث محاسبی آگاهی اعمال دلی را بر عمل اعضا ترجیح می دهد و می گوید:

«العلم بحرکات القلوب افضل من العمل بحرکات الجوارح » (12) و هجویری در کشف المحجوب خاطر نشان می کند، تأثیر اعمال باطن تمامتر از تأثیر اعمال ظاهر است.

عین القضاه همدانی نیز اهمیت زیادی به قلب می دهد و می گوید: «نظر حق تعالی و محبت او هرگز بر قالب نمی افتد بلکه بر جان و دل می افتد.» ان ا... لا ینظر الی صورکم و لا الی اعمالکم و لسکن ینظر الی قلوبکم. (13)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

تبیین روابط


رابطه اول:

علمی که موجب ایجاد حالت مراقبه می شود، دانستن این مطلب است که خداوند بر ضمیرها و سرایر آگاه و مراقب اعمال بندگان است و به آنچه که نفس انسان اکتساب می کند، اطلاع تام دارد و دانستن این که درست همانگونه که ظاهر بر مردم آشکار است، حتی شدیدتر از آن سّر دل نزد او مکشوف است. وقتی این معرفت تبدیل به یقین می شود، بر دل مستولی می گردد و دل را به سوی مراعات رقیب می کشد و همت دل را سوی او می برد. آنان که به یقین در این علم رسیده اند، مقربان خداوندند. (14)


هجویری می گوید:

«خدا را با علم می توان شناخت، راه به عمل نمی توان یافت و اگر بدون علم و صرفاً با عمل به او راه می بود، می بایست راهبانان از شدت اجتهادشان در مشاهده می بودند. عمل صفت بنده و علم صنعت خداست.» (15)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

رابطه دوم:

حقیقت مراقبه، دیدن رقیب و ملاحظه ی او توسط دل و مشغول شدن دل به اوست. (16) و یکی از روابطی که بین اجزای آن مطرح شده، تصرف در جوارح و دل همراه با شناخت است که موجب حصول این حقیقت می شود.


در رابطه ی اول نوعی علم، علت ایجاد حقیقت مراقبه بود. در این رابطه، این تصرف در جوارح و دل است که همراه با شناختی خاص راه را به سوی این حقیقت می گشاید و شخص را به حقیقت مراقبه رهنمون می شود. در واقع عامل اصلی در این رابطه اعمال جوارحی و جوانحی است و شناختی هم که همراه این اعمال است با شناخت پیشین متفاوت است.

دلیل این که اعمال جوارح و جوانح موجب حصول حقیقت مراقبه که همان حالت مراقبه است، می گردند این قاعده ی مهم صوفیه است که«احوال مواریث اعمال و مجاهدات است.

«کلابادی» می گوید:

«علوم صوفیان، علوم احوال است و احوال، مواریث اعمال است و احوال نیابد مگر آن کسی که اعمال او درست گشته باشد». (17)


به این ترتیب مراقبه که در اللمع سراج به عنوان اولین حال از احوال از آن یاد شده (18) جز با تصرف صحیح در اعمال حاصل نمی شود.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

مراقبه، اصل همه چیز و درجه ای است که شخص، تنها پس از فارغ شدن از محاسبه ی خود، اصلاح حال خویش، ملازمت طریق حق، نیکو گردانیدن رابطه میان خویش و خدا و نگهداشتن نفس خود با خدا در همه ی احوال به آن دست می یابد. (19)


در رابطه ی دوم، سالک، تمام حرکات و سکنات و ظواهر و لحظات و همه ی اختیارات خود را مراقبت می نماید تا همه ی توجهات خود را سوی حق بازگرداند. (20)


در روایات آمده که«انه ینشر للعبد فی کل حرکه من حرکاته و ان صغرت ثلاته دو این: الدیوان الاول«لم» و الثانی«کیف» و الثالث«لمن».


در مورد هر حرکتی از حرکات بنده، حتی اگر کوچک و بی مقدار باشد، سه پرسش وجود دارد:

اول این که چرا آن حرکت یا عمل را انجام دادی؟ بر تو واجب بود برای خداوند یا به شهوت و خوی خود به آن مایل شدی؟ یعنی سالک باید مراقب این باشد که هر حرکتی را به امر خدا انجام دهد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

آنگاه پرسش دوم مطرح می شود که چگونه فلان عمل را انجام دادی؟

یعنی شخص باید در چگونگی انجام عمل، دقت کند زیرا هر عملی شرایطی و احکامی دارد و مقدار و زمان و چگونگی انجام آن جز به علم برای شخص، مشخص نمی شود.

پرسش سوم درباره ی اخلاص در آن عمل یا حرکت است سالک باید مراقب باشد تا هچ حرکتی برای ریا یا رسیدن به دنیا یا به سهو و یا به غفلت از او سر نزند، بلکه هر چه هست به خاطر خدا باشد و بس.


پس به این ترتیب چرایی و چگونگی عمل در مراقبه و به ویژه در رسیدن به حقیقت مراقبه دارای اهمیت بسیاری است. ویژگی اساسی در این رابطه تفکر و تدبر است.


حکم خداوند بر هر بنده آن است که نفس خود را هنگام قصد یک فعل و جزم بر آن مراقبت نماید و تفکر و تدبیری قبل از انجام آن فعل داشته باشد تا به نور علم برایش آشکار شود که آن نیت برای خداوند است یا نه؟

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

تفکر و تدبر به این معناست که سالک باید همواره دو نظر داشته باشد: یک نظر پیش از عمل و یک نظر در عمل. در نظر اول باید بنگرد آنچه خاطر او برای انجام آن برانگیخته می شود برای خداست یا در هوای نفس و متابعت شیطان و در آن توقف کند تا به نور حق برایش روشن شود، همانگونه که در روایت ذکر شد. (21)


در اینجا شخص بدون شناخت هواجس و خواطر و وساوس نمی تواند در اعمال خود تصرف کند. اگر کسی نفس را نشناسد، ریاضت و مجاهدت هم سودی برای او ندارد. عین القضاه نیز در آثار خود از جمله تمهیدات، و نامه هایش که در سه جلد چاپ شده بر اهمیت شناخت بسیار تأکید می کند.