انسجام و پيوستگى در قرآن كريم
قرآن كريم از انسجام، پيوستگى و درهم تنيدگى ويژه و بى نظيرى برخوردار است. يك نمونه از اين گزاره آيه 38 از سوره مباركه «انعام» است. حق تعالى مىفرمايد: «ما فَرَّطْنا فِى الْكِتابِ مِنْ شَىْءٍ ثُمَّ اِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ» (ما هيچ چيزى را در كتاب [لوح محفوظ ] فروگذار نكردهايم، سپس [همه] به سوى پروردگارشان محشور خواهند گرديد). اين بخش از آيه بيانگر اين حقيقت جاودانه است كه قرآن براى كاربرد هر تك واژ، واژه، جمله / جمله وارهها، آيه و حتى هر سورهاى دليل موجه و متقنى دارد. ميان عناصر زبانى قرآن درهم تنيدگى، پيوستگى، تعاملات نحوى و معنا شناختى به گونه اى است كه ذهن كاوشگر مخاطب را با سلاست و روانى خود التذاذ و آرامش مىبخشد. وجود دلالتهاى سياقى، قرينهها، عبارات معترضه، ارجاعات درون متنى و برون متنى، ارتباطات موضوعى، كاربردهاى ويژه واژگان و عبارات، پاسخ به شبهات از جمله موضوعات مربوط به واجبات دينى و مواردى از اين قبيل ساز وكار پيوستگى متن قرآن را ضمانت اجرايى مى بخشد. آن گونه كه پيشتر عنوان شد، به علت محدوديت حوزه بررسى در اين نوشتار، تنها به انسجام و پيوستگى پرداخته مىشود.
يكپارچگى و انسجام قرآن عمدتاً ناشى از تكرارهاى لفظى و معنايى است. به علاوه، معانى ساختارى اين منظومه شگفت انگيز فراسوى عناصر نحوى است. در بسيارى از موارد، پيوستگى و انسجام آنچنان درهم ممزوج شدهاند كه امكان بررسى هر يك از آن دو به طور مستقل مشكل و در بسيارى از موارد غيرممكن به نظر مىرسد. به دو گروه واژه «عَلَى هُدًى» و «فِى ضَلَالٍ» در آيه 24 از سوره شريفه «سبأ» دقت كنيد. حق تعالى مىفرمايد: «وَ اِنّآ أَوْ اِيّاكُمْ لَعَلى هُدًى أَوْ فى ضَلالٍ مُبينٍ» دو حرف اضافه «عَلَى» و «فِى» از ساز و كارهاى نحو زبان مبدأ (عربى) هستند؛ ولى كاركرد معنايى هر يك از اين دو واژه با توجه به واژههاى بعدى در متن تعيين مىشود. واژه بعد از «عَلَى» «هُدًى» (هدايت/ صراط مستقيم) موقعيت متعالى و برجسته اى را نشان مىدهد. معناى ديگرى كه اين واژه افاده مىكند اشاره به مردمى بلند نظر دارد. واژه «فِى» كه نمايانگر موضع و موقعيت پست است، قبل از واژه «ضَلَالٍ» مورد استفاده قرار گرفته است. همچنين اين واژه اشاره به مردمى پست و بى مقدار مىكند. همخوانى اين جفت واژهها به لحاظ تعاملات نحوى و معناشناختى تفكيك نشدنى و در نتيجه ترجمه ناپذيرند.
جنبه ديگر انسجام و پيوستگى در قرآن كريم، كاربرد جملههاى معترضه در ميان آيههاى مرتبط است. به لحاظ روانشناختى، قرارگرفتن مطالب / رويدادها در كنار يكديگر، خواننده متن را از خوانش توأم با تفكر و تدبر مطالب / رويدادها باز مىدارد. علت اين امر پيشبينىهاى حساب شدهاى است كه خواننده در فرايند خوانش به طور طبيعى انجام مىدهد. اين امر باعث مىشود آستانه تفكر خواننده به تدريج كاهش پيدا كند. بر اين اساس، در قرآن راهبرد زبانشناختى و روانشناختى ويژهاى به كار گرفته شده است تا بدين وسيله ضمن حفظ انسجام و پيوستگى، متن مستحكم تر جلوه نمايد. در رسيدن به اين هدف، قرآن از توالىهاى متعارف و متداول استفاده نكرده، بلكه شيوه خاصى را اتخاذ كرده است؛ بدينگونه كه در ميان مطالب اصلى موضوعات ديگرى بيان شده است. هدف از اين كار اين بوده است كه مخاطب در مطالب اصلى و اساسى دقت و امعان نظر بيشترى بنمايد. چنين راهبردى علاوه بر واداشتن مخاطب (خواننده) به ژرف انديشى و تأمل بر تكتك جملات و عبارات، حركت سيال ذهن او را از موضوعات پيشين به مطالب و موضوعات جديد مرتبط و پيوسته مىسازد. نمونه چنين رويكردى در قرآن كريم، آيه 42 از سوره مباركه «اعراف» است. در ميان اين آيه استفاده از جمله واره «لا نُكَلِّفُ نَفْسًا اِلاّ وُسْعَها» بين دو جمله واره مرتبط و پيوسته «وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فيها خالِدُونَ»، نمونه بارز چنين راهبرد انسجام و پيوستگى است.
نقل قول
