نقش علم الهی و اراده انسانی در سرنوشت

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

هم چنین خداوند در آیه ۲۱ سوره حجر می فرماید:

ان من شی الا عندنا خزائنه و ما ننزله الا بقدر معلوم؛
هیچ چیزی نیست مگر آن که گنجینه آن در نزد ماست و ماآن را به اندازه ای معین فرو می فرستیم.


بنابراین، هیچ قدرت و اراده ای برای انسان نیست تا بر خلاف اراده الهی و سرنوشت خود گام بردارد. از این رو، تکلیف و عقاب و حساب امری باطل و غیر عقلانی است. البته برخی دیگر بر اساس آیات دیگر، قایل به تفویض و اختیار شده اند به گونه ای که حتی خداوند نیز در عالم انسانی کاری نیست.




در این میان امام صادق(ع) بر اساس آموزه های وحیانی قایل به امری میانه شده و فرموده است:
لاجبر و لاتفویض و لکن منزله بینهما
(اصول کافی، ج ۱ ، ص ۱۲۲)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

چرا که اعیان ثابت هر یک از انسان ها با نکاح اسمایی در تعین دوم پدید آمده و با هر نکاحی حدی پدیدار گشته است.

این نکاح از اجتماع اسمای کلی چون اراده ، علم و حیات و قدرت به وجود آمده است.

بنابراین در همه اعیان ثابت انسان ها و نیز اعیان خارجی آنان اراده نیز نهفته است.

البته این بدان معنا نیست که انسان ها مرید و مختار مطلق باشند؛ چرا که اعیان ثابت انسان ها دارای استعدادهای کلی هستند و هر یک از این استعدادهای کلی و اصلی همانند کانال و جدول ثابت و تغییر ناپذیرند و تمام رفتار و اعمال انسان در این جدول استعدادها به وقوع می پیوندد و انسان نمی تواند عملی را برگزیند و اراده ای نماید که در این جدول ترسیم نشده باشد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

بنابراین ، هر کسی با اراده و اختیار خود در طینت و عین ثابت خود عمل می کند.

از این روست که خداوند در آیه ۸۴ سوره اسراء می فرماید:

کل یعمل علی شاکلته؛
هر که بر حسب ساختار و چارچوب خویش زندگی می کند و شاکله نهایی خویش را با تلاش و اراده خود می سازد:

وَأَن لَّیْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى (نجم ، آیه ۳۹)


بنابراین هر انسانی در کانال استعدادهای خویش می تواند اراده و انتخاب داشته باشد و این انتخاب توسط حق اظهار و ایجاد می گردد و در خارج تحقق می یابد:

والله خلقکم و ما تعملون؛
خداوند انسان و هر آن چه را انجام می دهد را آفریده است
(صافات،آیه ۹۶)

بنابراین حتی خلق آن اعمال ارادی توسط خداوند صورت می گیرد، گر چه این ایجاد از سوی خداوند در چارچوب همان شاکله و جدول ثابت استعدادی اوست و حق تعالی جز آن اعمال ترسیمی در آن جدول را ایجاد نمی کند. این همان توحید در افعال است که مهم ترین اندیشه توحیدی در اسلام و قرآن است.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

پس خداوند هر آن چه را که اعیان ثابت هر شخص و استعداد او اقتضای می کند می آفریند و بخشش های الهی بر اساس قابلیت های انسانی است و خداوند با توجه به پرسش ذات به آنان پاسخ مناسب می دهد.



به سخن دیگر، هر انسانی در جدول استعدادهای تغییر ناپذیر خود با اراده و اختیار خود با ایجاد و اظهار حق تعالی، اعمال و کارهایش را انجام می دهد.

این همان ” بحول الله و قوته اقوم و اقعد” است که منزله میان جبر و اختیار می باشد.

بنابراین انسان اراده می کند و خداوند ایجاد می نماید:

یساله من فی السموات و الارض کل یوم هو فی شان؛
هر موجودی در آسمان و زمین از او به استعدادش می طلبد و خداوند هر روز ظهور و بروزی در شان و کاری است.
(الرحمن ، ایه ۲۹)

[yanoor]

در یک تعبیر واضح تر بهتر است ما خودمان را در خانه ای محبوس ببینیم که پنجره ای رو به بیرون دارد علم و اراده انسان در همان محدوده کاربرد دارد لاغیر

اما خداوند متعال خارج از آن پنجره ناظر بر گذشته و حال و آینده انسان است باعلمی نامتناهی

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

حق اظهار کننده خواسته استعدادهای انسان

پرسش دیگری که این جا مطرح می شود این است که چرا می بایست استعدادهای گوناگون باشد و این تفاوت جدول های استعدادهای خاص وجود داشته باشد؟


در پاسخ باید گفت که حق تعالی چنان که از آیه ۴۷ آل عمران و نیز آیات ۸۱ و ۸۲ سوره یس بر می آید، به موجودات نگفت که چگونه باشند، بلکه به آنان گفت باشند.

این بدان معناست که اعیان ثابت هر کسی را در خارج ظهور بخشید.

به سخن دیگر، روغن را آفریده نه این که گفته باشد تو روغن چرب باش. نمک را آفرید نه این که به او گفته باشد شور باش. بنابراین بر اساس استعداد روغن و نمک ، آنان چرب و یا شور شدند.

چنان که گفته شد مطالبات و خواسته های استعدادهای کلی از مطالبات و خواسته های اعیان ثابت بر می خیزد و مطالبات اعیان ثابت از مطالبات آن اسمایی که به تفصیل در تعین دوم ظهور یافتند، پدید آمدند.

بنابراین این مطالبات را در اسمای الهی ، خدا جعل نکرد بلکه هر یک از اسمای الهی در تعین اول به عنوان اسمای ذاتی مندمج در ذات تقرر و اقتضایی داشتند.

مطالبات هر اسم و صفت الهی، چیزی بود و هنگام که در تعین دوم ظهور یافتند و نکاح اسمایی صورت گرفت، هر یک مطالبات خود را ظهور دادند و خداوند آنان مطالبات را اظهار نمود.

از آن جایی که مطالبات هر یک از اعیان ثابت مناسب آن اعیان ثابت می باشد، اظهارامری بیرون از آن مطالبات نامناسب و ناممکن است.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

این جدول های استعدادها با مطالبات اختصاصی مایه تفاضل هر عین ثابتی می شود که به تفاضل اسما باز می گردد و تفاضل اسمای الهی نیز به تفاضل صفات الهی بر می گردد و تفاضل صفات به ذات خود آن صفات باز می گردد.

بنابراین نمی توان تغییر در این نظام داد:

لاتبدیل لکلمات الله .

نقش خداوندی در نظام هستی، تنها اظهار ، ایجاد مطالبات و خواسته های هر یک از صفات، اسماو اعیان ثابت در تعینات خلقی و اعیان خارجی است و خداوند تنها پاسخ گو و ایجاد و اظهار کننده مطالبات اعیان ثابت است که نتیجه آن تفاضل اعیان بر یک دیگر می باشد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

این مساله همانند اقتضائات و استعدادهای آشپزخانه و حمام و دستشویی و اتاق خواب و نشمین در یک خانه است. هر اتاقی اقتضائات خاص خود را دارد. آشپرخانه نمی تواند مطالباتی را داشته باشد که دستشویی مقتضی آن است و نه دستشویی می تواند مقتضیات اتاق خواب را بخواهد.


هر یک از آن ها به زبان استعداد خواسته های منطقی دارند که خداوند و صاحب خانه آن را اظهار و ایجاد می کند و این تفاضل میان اتاق ها به سبب تفاضل صفت و اسم ایشان است که در عین خارجی نیز ظهور می یابد.


بیابان مطالبات ذاتی دارد و از خداوند آفتاب پر حرارت و زمین تفیده را می طلبد و دشت ، گل و گیاه و آب و باران را می خواهد. بنابر این هیچ یک از انسان ها بلکه هیچ یک از موجودات نمی توانند گونه خاص بودن خود را به خدا نسبت دهند بلکه تنها باید ایجاد و اظهارشان را به خدا نسبت دهند.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

بیابان مطالبات ذاتی دارد و از خداوند آفتاب پر حرارت و زمین تفیده را می طلبد و دشت ، گل و گیاه و آب و باران را می خواهد.

بنابر این هیچ یک از انسان ها بلکه هیچ یک از موجودات نمی توانند گونه خاص بودن خود را به خدا نسبت دهند بلکه تنها باید ایجاد و اظهارشان را به خدا نسبت دهند.

هر یک از آن ها به زبان استعداد خواسته های منطقی دارند که خداوند و صاحب خانه آن را اظهار و ایجاد می کند و این تفاضل میان اتاق ها به سبب تفاضل صفت و اسم ایشان است که در عین خارجی نیز ظهور می یابد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

نتیجه گیری


با این مطالب به خوبی روشن شد که نقش علم خداوند و نیز معصوم تا چه اندازه است. همان گونه که علم الهی تابع معلوم است هم چنین علم معصوم (ع) تابع معلوم است و با آن نمی تواند مخالفت کند. هم چنین دانسته شد که چرا جبر و اختیار معنایی ندارد بلکه امری میانه ای در نظام احسن آفرینش در جریان است و این که تفاضل هر موجودی به سبب استعدادهای ذاتی و نهفته است و خداوند نیز همان استعدادها و اراده ذاتی ایشان را اظهار می دارد.

منبع:سما موس