ویژگیهای درس اخلاق و آداب شاگردی آن

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

امام علی[ ع] ، در تاثیر مواعظ شیوا، می فرماید:

... فیالهاامثالا صائبه و مواعظا شافیه لو صادفت قلوبا

زاکیه واسماعا واعیا وآراء عازمه والبابا حازمه ... 33 .

اوه چه مثلهای صائب و رسائی و چه اندرزهای دلنشین ، ولی بشرط آن که با قلبهای پاک مواجه گردد و در گوشهای شنوائی فرو رود و به رای های جازم و عقلهای کاملی دست یابد.


دراین سخن کوتاه و گویای مولا (ع) چهار شرط اصلی برای بهره مندی از مواعظ بیان شده است که هر یک از شرایط، رکنی اساسی در آداب شاگردی اخلاق بشمار می آید.


بنابراین ،
تا درون از تعلقات ناشایست پاک نگردد
و گوش دل برای شنیدن پیام خیرخواهانه مهیا نباشد
و عزمی بسامان رساننده ، پشتوانه نشود
و خلاصه اندیشه ای توانا و پابرجا راه را روشن نسازد،

کجا نصیحت و درس اخلاق ، می تواند تاثیر بگذارد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

حضرت عیسی[ ع] می فرماید

بحق اقول لکم :ان الزرع ینبت فی السهل

از روی حقیقت این سخن را با شما می گویم : کشت در دشت نرم و آماده می روید، نه در روی سنگ .

حکمت نیز چنین است در قلب فروتن شکوفا می شود نه در قلب متکبر و جبار.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

2. آمادگی روحی

راهنما واستاداخلاق یقینا عامل اصلی در کمال نیست ، بلکه این شاگرداست که باید قابلیت ،استعداد و آمادگی روحی داشته باشد، بنابراین ،اگرانسانی فاقد آمادگیهای لازم باشد،امیدی به راهنمایی او نبوده واز تربیت وارشاداثری نمی پذیرد.



بقول شیخ سعدی :


چون بوداصل گوهری قابل
تربیت را دراواثر باشد

هیچ صیقل نکو نداند کرد
آهنی را که بدگهر باشد

سگ بدریای هفتگانه مشوی
که چو تر شد پلیدتر باشد 35
نور معرفت و فضایل اخلاقی به درونی می تابد که آنجا را شایسته بیابد. قلبی که انباشته از شهوات و خاطرات است ، جایگاه نور دانش و هدایت نمی شود.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

مرحوم فیض[ ره] دراین باره می فرماید:


[جوینده دانش را شایسته است که :

نخست درون راازاخلاق زشت واوصاف ناپسند پاک سازد، زیرا دانش عبادت قلبی و نماز درونی است که آدمی به وسیله آن بخدا تقرب می جوید. همانگونه که نماز، بااین که وظیفه اعضاء ظاهری است ، جز با طهارت انجام نمی گیرد، عبادت باطنی و سازندگی قلب نیز جز با پالایش درون ،ازاخلاق زشت واوصاف ناپسند،انجام نمی پذیرد...


ازاین روی پیامبر[ص] فرموده است :

لاتدخل الملائکه بیتا فیه کلب

قلب جایگاه ملائکه و آثار رحمت ایشان است .

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

صفات نکوهیده مانند غضب ، شهوت ، کینه ، حسد، کبر، عجب و ماننداینها مثل سگان پاره کننده هستند، پس ملائکه چگونه وارد شوند جایی را که مملواز سگان است و نور دانش را هم خداوند بر قلبی نمی تاباند مگر بواسطه ملائکه 36 .


گر چه حکمت را به تکرار آوری
چون تا نااهلی شوداز تو بری 37



تا آیینه دل ، صاف و پاک نباشد، فضائل در آن نقش نمی بندد. شاگردی مکتب اخلاق و خودسازی ، آمادگی روحی و سنخیت باطنی می خواهد. دانه های شفاف باران ، یکسان بر زمین می ریزد،اما به تناسب آمادگی که هر نقطه از زمین دارد، گوشه ای لاله می روید و گوشه ای خس بار می دهد.این آهن است که باید خود را در حوزه جاذبه آهن ربا قرار دهد تا جذب کشش او شود.



تو مپندار که مجنون سرخود مجنون شد
لیلی بود زسمک تا به سماکش کشش



قلب سلیم و فطرت سالم است که از پنداخلاقی تاثیر می پذیرد و شایستگی بهره مندی می یابد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

هنگامی که موسی[ ع] استاد و راهنمای خود (خضر) را می یابداز وی تقاضای وصیت و دستورالعمل می کند. خضر[ ع] پیش از پرداختن به پاسخ آمادگی روحی را برای شنیدن توصیه های اخلاقی گوشزد می کند.

...واعلم ان قلبک وعاء فانظر

بدان که قلب تو ظرف و جایگاه است ، بنگر که با چه چیزانباشته اش می گردانی ای موسی ، خویشتن را برای صبر واستقامت آماده ساز، تا به مقام حلم و خویشتن داری دست یابی ، قلبت را با تقوی همراه ساز، تا به علم و آگاهی دست یابی ، روح و جانت را با بردباری و شکیبایی تمرین بده ، تااز آنگاه رهایی پیداکنی.




ای موسی ،اگر خواهان علم و معرفت هستی خویشتن رااز هر چیزی فارغ و آسوده خیال ساز، زیرا علم و دانش از آن کسی است که خود را فارغ از هر چیزی ، دراختیار آن قرار دهد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

3. عزم واراده توانا


از ویژگیهایی که برای درس اخلاق شمردیم :

[ تاثیرگذاری و داعیه سازی] بود،اما باید توجه داشت که تنها عامل موفقیت ، داعیه ساز بودن درس نیست ، بلکه این عزم واراده شاگرداست که تاثیر وانگیزه پدید آمده را به انجام می رساند و بدان تحقق می بخشد.

براساس اصل اثرپذیری انسان ، کسانی که از پندهای اخلاقی وارشادی ، انگیزه می گیرند کم نیستند،اما آنان که توفیق عمل پیدا کرده و به مقصد می رسنداندکند.این اراده مصمم است که انگیزه و دریافت را به تحقق می رساند.




ناکامی و واماندگی بسیاری از سالکان راه تربیت ، ضعف و سستی در عزمها بوده است ، که در برابر موانع و دشواریها به زانو آمده و بریده اند.




درس مطلوب واستاد شایسته به تنهائی کارساز نیست ، شاگرد بایداز عزم واراده ای توانا برخوردار باشد و قدرت به کارگیری پیامها را داشته باشد، والاامید به کامیابی و موفقیت آن نمی رود.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

قرآن ناکامی حضرت آدم[ ع] را در ضعف اراده و نداشتن عزم می داند:

ولقد عهدناالی آدم من قبل فنسی و لم نجدله عزما 39 .


از پیش با آدم پیمان بستیم ،امااو فراموش کرد و درا و عزم و اراده توانا نیافتیم .


در برابر نکته ضعفی که از آدم[ ع] بیان می شود، عامل گستردگی قلمرو و پیروزی پیامبران صاحب شریعت را صفت[ الوالعزم] بودندایشان شمرده و آنها را بدین جهت می ستاید:
واصبر کما صبرالوالعزم من الرسل ... 40 .

بردباری و شکیبایی کن همانگونه که پیامبران الوالعزم شکیبا بودند.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

امیرالمومنین[ ع] نیز پیامبران بزرگ الهی را براین صفت می ستاید:


...ولکن الله سبحانه جعل رسله اولی قوه فی عزائمهم و ضعفه


فیماتری الاعین من حالاتهم مع قناعه تملا القلوب والعیون غنی و خصاصه تملا الابصار والاسماع اذی ... 41 .

اما خداوند پیامبران خویش رااز نظر عزم واراده ، قوی واز نظر ظاهر، فقیر و ضعیف قرار داد، ولی توام با قناعتی که قلبها و چشمها را پراز بی نیازی می کرد، هر چند فقر و ناداری ظاهری آنان چشمها و گوشها رااز ناراحتی مملو می ساخت .



علی[ ع] رمز پیروزی پیامبر[ص] را در بر پایی دین خداوند و داشتن صفت عزم ، می داند:

قائما بامرک مستوفزا مرضاتک ، غیرنا کل عن قدم ولا واه فی عزم 42


پیامبر به امر و فرمان تو قیام کرد، برای به دست آوردن خشنودی تو شتاب کرد، بدون این که از پیشی گرفتن بماند و دراراده و تصمیمی که داشت سستی می ورزد.

در روایتی که قبلااز مولا نقل کردیم یکی از شرایط بهره مندی از موعظه و پنداخلاقی را[ آارء عازمه] بیان فرموده بود.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

4. حفظ احترام و قداست درس واستاد

پیدا کردن استاد و راهنمای لایق ، کاری بسیار دشواراست ،ازاین روی اگر توفیق یار شد و دست به دامن خضر راهی رسید، باید گرانقدر و ارجمندش داشت .


علاقه واحترام به استاد،احترام به دانش ، حیات ، شخصیت و کمال است . هر چه بهره مندی زیادتر گردد، بزرگداشت راهنماافزونتر باید باشد و سپس بدل به علاقه شده و در نهایت سراز محبت و عشق درآورد.


شاگردانی که با علاقه و شیداوار پیام استاد و کوکب هدایت را شنیده اند، در تاریخ انسانیت صاحب آثار شگفت و نام و آوازه گشته اند که روشن است این از روابط معمولی شاگرد واستاد چنین نشانه هایی پدیدار نگشته است .


رابطه راهرو با راهبر غیراز رابطه استادان و شاگردانی است که به راه و رفتن کاری ندارند و فقط در پی اندوخته های فزونتر ذهن هستند.