آداب و آئين زندگانى شاگرد با استاد و راهبر و پيشواى خود

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

ج - در اين آيه - با حرف (لن هرگز)، قدرت و توانائى بر صبر و خويشتن دارى ،از موسى سلب شده است . و طبق نظر اجتماعى از محققان و مفسران - از جمله :

زمخشرى - اينحرف ، يعنى (لن )، نفى ابد را اعلام مى كند (كه موسى هرگز و براى هيچ زمانىتوان صبر و خويشتن دارى در كنار خضر را دارا نبوده است ). چنين تعبيرى موجب ياءس ونوميدى و محروميت موسى از صبر و خويشتن دارى در برابراعمال خضر مى شد؛ چون اين تعبير و گزارش و پيش بينى ، به وسيله معلم و مقتداىراستين موسى ، يعنى خضر، گزارش و ابراز شده بود.


د - اينگونه تعبير:

(انك لن تستطيع ...) كه با حرف (ان ) آغاز و تاءكيد شده است - آنهم در طى جمله اسميه ، و نيز نفى استطاعت به وسيله حرف (لن )، نمايانگر اعلام منتهاى عجز و ناتوانى و تضعيف طرف يعنى موسى در صبر و خويشتن دارى است .

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

ه‍- در همين تعبير به اين موضوع اشاره شده است كه:

اى موسى !
اگر پيش خود و با مطالعه خويشتن ، چنين مى پندارى كه فردى صابر و خويشتن دار مى باشى بايد بدانى - كه به گاه بودن تو در كنار من - از حال خود، چنانكه بايد و شايد، اطلاع ندارى ؛

زيرا تاكنون با من ، مصاحب و همراه نشده اى (تا شعاع قدرت خويش را در صبر، بيازمائى و ظرفيت خود را بازيابى ).

صبرى كه من از تو نفى مى كنم ، و به تو اعلام مى نمايم كه واجد آن نيستى ، صبر با من است .

(و الا در صابر بودن تو - آنگاه كه با من همراه نباشى - ترديدى ندارم ).

من به اين حقيقت يعنى به عدم توانائى تو بر صبر با من ، اطلاع بيشترى دارم ؛ چون نسبت به مقدار خواسته هاى علمى و نيز جهل و بى اطلاعى تو درباره آنها، كاملا واقفم .

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

و - در این تعبیر، هشدارى وجود دارد که انسان را متوجه عظمت و شکوه علم و دانش مى سازد و نشان مى دهد که باید انسان در برابر عظمت علم ، سر تعظیم فرود آورد.

علاوه بر این ، چنین تعبیرى به ما مى فهماند که علمى آنچنانى ، به صبر و پایدارى شگرفى نیازمند است که در عهده امکانات توانائى بشرهاى عادى نیست ؛ زیرا تردیدى نداریم که موساى کلیم الله پیامبر (علیه السلام ) از لحاظ مقام و منزلت ، برترین مردم ، و از نظر شخصیت ، بزرگترین فرد، و از لحاظ صبر و خویشتن دارى ، نیرومندترین اشخاص بوده ، و از لحاظ کمالات ، بر همه مردم ترجیح داشت ؛ (ولى معهذا تحمل علم و آگاهى هاى خضر براى موسى ، مقدور نبود).

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

ز - هشدار دیگرى که در تعبیر مذکور وجود دارد این است که نباید علم را صرفا در اختیار کسى قرار داد که از صبرى نیرومند و راءیى صحیح و متوازن و جان و روانى مستقیم و معتدل برخوردار است ؛


چون علم عبارت از نورى است الهى که شایسته نیست آنرا در هر جائى و در اختیار هر کسى - بدون قید و شرط و هر طور که پیش آمد - قرار داد.


بلکه ناگزیر باید قبل از تعلیم علم ، محل و مورد و فرد را مورد توجه و بررسى و آزمایش قرار داده و قابلیت او را از هر جهت احراز نمود.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

ح - هشدار دیگرى که در این تعبیر، نظر ما را به خود جلب مى کند این است که علم باطن و درون - از لحاظ پایه و درجه - نیرومندتر از علم ظاهر مى باشد.


و چنان علمى - بیش از علم ظاهر - به قوت و استحکام باطن و استوارى صبر و خویشتن دارى نیاز دارد. به همین جهت موسى - به مقدار استعداد خویش - داراى احاطه اى در علم ظاهر بود.

و البته در تحمل این علم ، بسیار قدرتمند بوده است

اما علیرغم چنان احاطه علمى و نیروئى که موسى از لحاظ علم ظاهر، واجد آن بوده است ، مورد تهدید خضر قرار گرفت ؛ به این معنى که او را بیمناک ساخت که براى تحمل علم باطن ، قادر بر صبر و خویشتن دارى نیست .


لذا او را به خاطر قلت صبر، از تحمل چنان عملى بر حذر ساخت .

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

منظور خضر از مبالغه در اعلام و اظهار عجز و ناتوانى موسى این بود که اى موسى ! تحمل علم باطن و سخت کوشى تو در فراگیرى آن ، بسى دشوار و ناهموار است .

خضر چنین هشدارى را در قالب بیان و تعبیرى آمیخته با تاءکید، به موسى اعلام کرد.

البته نباید چنین تصور نمود که مقصود خضر، آن بوده است که تحمل علم باطن - به طور کلى و به هیچوجه - براى احدى امکان پذیر نیست ؛ (بلکه هدف او، اعلام به دشوارى و سختى و گرانبار بودن تحمل علم باطن بوده است ) و گرنه موسى پس از اعلام مذکور، به خضر نمى گفت :

(( (ستجدنى ان شاءالله صابرا) ))

به خواست خداوند، خواهى دید که من ، فردى صابر و خویشتن دار و با ظرفیت هستم .

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

در آیات دیگرى که داستان موسى و خضر (علیهماالسلام ) در آن ها به چشم مى خورد نکات جالبى درباره آداب و وظائف مربوط به تعلیم و تعلم وجود دارد که از لحاظ محتوى ، متناسب و همانند نکاتى است که در مورد آیات یاد شده ، متذکر شدیم .


اگر کسى نکات مربوط به این آیات را بررسى کند به نکات دیگرى دست مى یابد که در سایر آیات مربوط به داستان موسى و خضر (علیهماالسلام )، وجود دارد که انسان مى تواند با استمداد از رهنمودهاى آنها به سایر اهداف خویش دست یابد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

بازگشت به موضوع وظائف شاگرد نسبت به استاد


پس از تمهید این مقدمه ، به مساءله آداب و وظائف ویژه شاگرد نسبت به معلم و استاد بازگشت نموده و بر حسب آنچه که دانشمندان - با الهام از متون و نصوص دینى - در این زمینه اظهار نموده اند، بحث خود را ادامه مى دهیم . این آداب و وظائف شامل چهل امر است :


1- ضرورت کاوش و جستجو از استاد و معلم لایق و شایسته


مهمترین و پرارزش ترین آداب و وظائف معلم و شاگرد درباره استاد، این است که باید او - پیش از هر چیز - درباره کسى که سرمایه علمى خویش را از ناحیه او به دست مى آورد، و حسن خلق و آداب و آئین هاى رفتار خود را تحت رهبرى او فراهم مى کند، مطالعه و بررسى نماید، (یعنى درباره استادش تحقیق کند که از لحاظ علمى و اخلاقى در چه پایه اى قرار دارد)؛ زیرا اگر ما در نظر گیریم که استاد مى خواهد شاگرد خود را تربیت کند، و آلایشها و خویهاى پست ، و ریشه هاى رذائل اخلاقى را از دل و جان او بزداید و بر کند، و خلقهاى نیکو و فضائل اخلاقى را جایگزین آن ها سازد،


این کار و کوشش استاد درباره شاگردش ، همانند کار و کوشش زارع و کشاورزى است که مى خواهد خس و خار را از زمین کشاورزى ، ریشه کن ساخته و گیاههاى هرز و زیانبخش را از محیط کشاورزى خود از بیخ و بن بر کند تا کشته و زراعت او به خوبى از زمین سر بر آورده و به نحو مطلوبى بروید و رشد و نمو و برکت و فزونى آن ، کامل گردد (و در سایه این کوشش ، به محصولى مرغوب و مطلوب دست یابد).



هر استادى نمى تواند واجد چنین اوصاف و خصوصیاتى باشد. استادانى که واجد شرائط مذکور باشند شدیدا در اقلیت قرار دارند؛ زیرا استاد واقعى حقا جانشین پیامبر اکرم (صلى الله علیه و آله ) و نائب رسول خدا است .


هر فرد عالم و دانشمندى ، در خور احراز مقام نیابت از رسول گرامى اسلام (صلى الله علیه و آله ) نیست .

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

بنابراين، شاگرد و دانشجو بايد استادى را انتخاب كند كه از لحاظ اهليت و شايستگى در حد كمال بوده و ديندارى او محرز، و مراتب شناخت و معرفت او مسلم و به پاكدامنى معروف بوده، و صيانت نفس او در برابر خواهش هاى دل، مشهور باشد و مروت و جوانمردى و مردانگى و احترام او به افكار عمومى، و انصراف او محرز باشد. و نيز از نظر فن تعليم به عنوان فردى باكفايت تلقى گردد، و از لحاظ تفهيم مطالب علمى، از بيانى رسا و ذهنى پويا و شرائط مطلوبى برخوردار باشد.


در بحثهاى گذشته پاره اى از اوصاف و خصوصيات يك استاد لايق و شايسته را ياد كرديم.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

ولى بايد با تاءكيد خاصى در اينجا يادآور شويم كه: نبايد شاگرد، شيفته و فريفته فزونى معلومات و آگاهيهاى علمى استاد گردد، آنهم استادى كه از نظر تقوى و ديانت و جهات اخلاقى، گرفتار نقص و كمبودهاى آشكارى مىباشد؛ چون زيانبار بودن چنين استادى به اخلاق و دين و آئين شاگرد، به مراتب سخت تر و شديدتر از تيرگى هاى جهل و نادانى است، همان جهل و نادانى كه دانشجو مىكوشد هاله تيره آنرا از محيط افكار و انديشه خويش بسترد.

قطعا زيان استادانى اين چنين، از زيان جهل و نادانى شديدتر است.