(...◕✿◕◕✿◕ نوجوان و شوق عبادت ◕✿◕◕✿◕...

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

پیش سخن


چگونه نوجوان را به عبادت ترغیب و تشویق کنیم، تا از ژرفای جان و دل، عبادت را پذیرا باشد . آیا دوست داریم نوجوان به صورت عادت عبادت کنند یا با تفکر و آگاهی و عشق؟ ! همه اعتقاد داریم که عبادت و بندگی، انسان را از سقوط در منجلاب فساد بازمی دارد، ولی چگونه بندگی و عبادتی؟ چه بسا افراد بسیاری را سراغ داریم که نمازشان ترک نمی شود، ولی از انجام گناه هم ابا ندارند! پس چه نوع عبادتی انسان رااز منکر باز می دارد؟ عبادتی که بر بنیاد شناخت و تفکر باشد، یا عبادت تقلیدی، ساختگی و عادتی؟

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

عبادت واقعی

عبادت واقعی، هرگز با صرف انباشت اطلاعات مذهبی صورت حصول نمی یابد، بلکه با شناخت و حسی مذهبی به انجام می رسد . صرف انباشتن مساله ها و دانسته های مذهبی، انسان را پرورش مذهبی نمی دهد و او را به عبادتی که به مبدا اعلی مرتبط می گرداند، رهنمون نمی شود . عبادت واقعی، اعماق روح انسان را به هیجان در می آورد; مانند انفجاری که چشمه سارهای روحانی را به جریان می اندازد . این هیجان می تواند تا فرجام

زندگانی در موجودیت او اثر بخشد، اگر چه در دعا و خواستن از خدا، خداوند خواسته او را اجابت نکرده باشد، ولی آن حالت روحانی عالی ممکن است تا آخرین نفس های او نیرویی کلان در توجه به خدا به او بخشیده باشد، چنان که پلیدی ها و اعراض از مقام ربوبی، اگر چه یک لحظه باشد، اگر عمیق و ژرف باشد، ممکن است تا آخر عمر انسان را به سقوط بکشاند . (1)

بنابراین میان دانستن و فهمیدن، یا ارزش گذاشتن و باورکردن فرق است . برخورداری از اطلاعات و محفوظات فراوان دینی لزوما به معنای راغب بودن به ارزش های دینی و اعتقاد داشتن به آنها نیست و اگر این وضعیت در خانواده ها و مدارس ادامه یابد، ممکن است به جای ترغیب و تحریک نوجوان در جهت دست یابی به ارزش های دینی و عبادت و بندگی به پیشگاه خداوند متعال، آنها رااز مقصد دور سازد .

متاسفانه در کتب درسی آموزه های دینی صرفا در حد تراکم اطلاعات دینی است و بارش و ریزش پی درپی مفاهیم مربوط به آن در لابه لای کتاب های
درسی نهفته است و به علاوه اطلاعات و پیام هایی که ارائه می شود، غالبا شکلی تکراری، یکنواخت و صوری دارد که نهایتا هدف آن افزایش بیشتر محفوظات است و فرصت یا موقعیتی برای برانگیختن خلاقیت ها، رغبت ها و عواطف دینی در نظر گرفته نشده است و در نتیجه موجب خستگی و دلزدگی نوجوانان از این درس ها می شود . (2) در حالی که رسالت این درس ها، ایجاد حس مذهبی است و حس مذهبی نه تنها تجلی گاه حضور خداوند در نهاد انسان است، بلکه مظهر عالی ترین صفات والای حق تعالی و سایر ارزش های عالی انسانی است . اگر حس مذهبی و فطرت دینی نبود . بشر هیچ توجیهی برای وجود ارزش های عالی انسانی ; چون حق طلبی، عدالت خواهی، مناعت طبع و کرامت نفس، عشق به جمال و کمال و علم و ادب، احسان و سایر انگیزه های ارزشمندی که بشر در طول حیات خود از آن دم می زند، نداشته است .

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

پرورش مذهبی فرزندان

در تربیت کودکانمان، باید تلاش ورزید که آنان را مذهبی پرورش دهیم نه این که آنان را مذهبی بار بیاوریم، زیرا بین تربیت کردن با بارآوردن فرق است . در پرورش مذهبی، پدر و مادر یا مربی، فقط شوق و شور، کنجکاوی و حس حقیقت جویی نوجوان را افزایش می دهد و مربی از هرگونه آموزش تحمیلی و انتقال مستقیم مطالب و مفاهیم می پرهیزد . او باید به کودک و نوجوان فرصت دهد سرشت و فطرت خود را کشف کند . هدف تربیت دینی، برانگیختن شوق و رغبت دینی است و نه صرفا انتقال مطالب دینی . (4) همین که شور دینی را در کودک و نوجوان پرورش دادیم، بزرگترین تاثیر تربیتی را در ساختار

شناختی و عاطفی او ایجاد کرده ایم، اما تلقین و تکرار، تحمیل بایدها و نبایدها، شکل دادن، پدیدآوردن عادت ها از حیطه پرورش خارج است و در نتیجه با محدودکردن فعالیت آزاد طبیعی همراه است .

بنابراین، به جای این که کودکان و نوجوانان را به عبادت وادار کنیم، انگیزه عبادت را در آنها به وجود آوریم، تا خود در پی عبادت بروند . اگر چنین شد با تفکر، تعمق و نیاز شدید درونی به دنبال آن خواهند رفت . این چنین عبادتی آنها را از فحشاو منکر باز می دارد، آنها را رشد می دهد و به مراحل عالی معنوی رهنمون می سازد .

بنابراین، برای این که کودکان و نوجوانان ما با روح مذهبی پرورش یابند و با جان و دل عبادت کنند و با روح نماز و سایر عبادات آشنا شوند، والدین باید حس مذهبی کودک را تقویت کنند . نباید کودک و نوجوان را مجبور کرد تا در مجالس مذهبی که خیلی طولانی و خسته کننده است، بنشیند . گاه مشاهده کرده ایم که اشخاص با شور و شوق به دعای روح بخش کمیل آمده اند، ولی متاسفانه آن قدر این مراسم به درازا کشدیده می شود که نه تنها کودکان و نوجوانان، حتی افراد بزرگ سال، به دلیل طولانی بودن آن دل آزرده می شوند .

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

نقش والدین

والدین باید با ایجاد سؤالاتی، ذهن کودکان را به جست و جوی جواب هایی از درون خویش وادارند تا آنان درباره خدا، انسان، قیامت و عبادت و غیر آن، تفکر کنند و به نتایجی - هر چند سطحی - برسند و بعدا که آن نتایج را برای ما بازگو می کنند، آموزش های خود را در قالبی نو، دلنشین و دلپسند و قابل فهم به آنها ارائه دهیم و سپس به آنها فرصت دهیم که درباره گفته های ما دوباره فکرکنند . نباید آنها را زیر بمباران مطالب و اطلاعات قراردهیم، دراین صورت هیچ کدام «درونی » نمی شوند . بگذاریم کودکان آزادانه در محیطی معنوی که ما برایشان ایجاد می کنیم، با مسائل مذهبی انس بگیرند . یک کودک آنچه را به طور منظم در محیط خانواده می بیند، نسبت به آن انس پیدا می کند و همین انس اولیه، زمینه را برای پیدایش یادگیری و انجام فرایض دینی درمراحل بعدی فراهم می آورد . مشاهده عبادت و نمازی که اعضای بزرگتر خانواده به صورت منظم در شبانه روز انجام می دهند، در ذهن و روان کودک نقش می بندد و نوعی انس روحی نسبت به این اعمال و آداب در او به وجود می آورد . با توجه به حس تقلید در کودک، معمولا مشاهده می شود که کودک از دوسالگی حرکات پدر و مادر را تقلید می کند و برخی کلمات را به طور ناقص تکرار می کند . این حرکات به تدریج کامل تر می شود و کودک گاهی در کنار پدر و مادر به نماز می ایستد . اگر این حرکات کودک با نوازش و تشویق والدین همراه شود، بر رغبت کودک نسبت به این مسائل افزوده خواهد شد و خاطره شیرینی از آنها در ذهن و روان او باقی می ماند . همین تاثرات روحی و خاطرات شیرین در آینده کودک و جهت گیری های بعدی او بسیار مؤثراست و در واقع اولین سنگ بنای تربیت دینی و الهی کودک در این سال ها گذاشته می شود . بنابراین، نباید این قبیل اعمال یا حرکات کودک را

بی اهمیت تلقی کرد . این فرصت از نظر ایجاد آمادگی روحی برای شکوفایی ایمان در نهاد کودک بسیار مغتنم و باارزش است و والدینی که برای پرورش دینی کودکان خود اهمیت قائل هستند، هرگز این فرصت رااز دست نمی دهند . (5) البته باید توجه داشت زمانی که کودک با دوستش بازی می کند . نباید او را مجبور کنیم که با ما نماز بخواند و یا برای آنان از ابتدای کودکی تکالیف دینی معین کنیم، که در این صورت باعث دلزدگی کودک می شود و در نتیجه با عشق و علاقه در پی عبادت نخواهدرفت .

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

والدین باید زمینه را برای عبادت کودک خود فراهم آورند . خانواده هایی که از فرصت دوران کودکی برای این منظور استفاده نمی کنند، در دوران بلوغ و نوجوانی معمولا با مشکلات جدی مواجه می شوند، زیرا کسی که انجام تکالیف دینی را تا مرحله نوجوانی یا جوانی و بزرگ سالی به تاخیر انداخته است، هر چند به موازین دینی معتقد باشند، به علت نبود ممارست عملی و آمادگی روحی، معمولا نمی تواند به راحتی به احکام دینی عمل کند . اغلب کسانی که در سنین بالاتر وظایف عبادی خود را انجام نمی دهند به مبانی دینی بی اعتقاد نیستند، بلکه قبلا ورزیدگی و آمادگی لازم را به دست نیاورده اند و لذا اراده آنها تابع اعتقادات آنها نیست; یعنی فاصله و شکافی بین فکر و عمل آنها وجود دارد; مگر این که از ایمانی محکم تر و اعتقادی قوی تر برخوردار بشوند، اما با ایمان معمولی و اعتقاد عادی معمولا غلبه بر مقاومت های درونی و نفسانی کار آسانی نیست . بنابراین، استدلال کسانی که معتقدند کودک پس از رسیدن به حد تشخیص و نوجوانی، باید مسیر خویش را انتخاب کند، به صواب نزدیک نیست . (6)

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

خاطره های خوشایند


اگر خاطره های خوشایند اعمال مذهبی، در دوران کودکی وجود داشته باشد، در دوران نوجوانی آن تجربیات خوشایند به او کمک شایان توجهی خواهد کرد تا نگرش مثبتی به مذهب و آداب مذهبی داشته باشد . البته طبیعی است، فردی که به دوران نوجوانی پا می گذارد، درباره آموخته های خود در دوران کودکی دچار شک و تردید می شود . آنان با دست یافتن به رشد فکری، قدرت تفکر در مسائل و موضوعات اساسی زندگی خود را پیدا می کنند و برای رسیدن به یک نظام فکری و عقیدتی که بتواند پاسخ گوی نیازهای فکری و عاطفی آنها باشد، تلاش می کنند . از سوی دیگر در دوران بلوغ، همزمان با بیدارشدن سایر غرایز و نیازهای روانی، وجدان دینی و اخلاقی نیز در نوجوان بیدار و فعال می شود و او را به تفکر درباره معنویات و حقایق دینی وا می دارد . به همین علت، یکی از نیازهای اصیل نوجوانان در این سنین، نیازها و انگیزه های دینی آنهاست . در این سنین، نوجوان با کنجکاوی و خواست درونی، به دنبال دست یافتن به هویت عقیدتی است، به گونه ای که بتواند در پرتو آن به زندگی روشنی ست یابد . سؤال های زیادی در این دوران در باره مسائل فکری و اعتقادی برای نوجوان مطرح می شود و او در پی یافتن پاسخ این پرسش ها به جست و جو می پردازد . (7) در این بین وظیفه والدین است که فرزند خود را به کتاب و مطالعه آشنا کنند، تا آنان در این سنین بتوانند جواب سؤالات خود را از کتاب های مفید به دست آورند، تا راه رشد و ترقی برای آنان باز باشد . و هم چنین والدین وظیفه دارند که همیشه با کودک، نوجوان و جوان خود یک رابطه دوستانه داشته باشند، تا آنان بتوانند، آزادانه و راحت نظریات و حرف های خود را بیان کنند و والدین آمادگی قبلی داشته باشند که جواب های روشن، سازگار با ذهن آنها و در قالب های نو و جذاب به سؤالات آنها بدهند .

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

بنابر این، در آموزش های دینی و تشویق به عبادت باید از روش هایی استفاده کرد که حتی پیام ها و مطالب عادی و آشنای دینی و مذهبی در قالب طرح های تازه و بدیع و با موفقیت های خلاق برای آنها مطرح شود . بدین طریق حس کنجکاوی و رغبت و تمایل فطری درونی آنان برانگیخته می شود و چون این

برانگیختگی با نیازها و کشش های روانی - عاطفی در هم می آمیزد، یادگیری واقعی، تغییر رفتار و درون سازی ارزش ها و پیام ها حاصل می گردد . برعکس، اگر بهترین و مقدس ترین و مهم ترین پیام ها و مواد آموزشی و تربیتی را بدون برخورداری از این اصل ارائه دهیم، احتمالا با دلزدگی و وازدگی در کودکان و نوجوانان مواجه می شویم . (8)


روش های تربیتی دیگری که به تحریک حس مذهبی و تشویق به عبادت و بندگی کودکان و نوجوانان کمک شایان توجهی می کند; رهاکردن آنان در فضایی مقدس، سیرو سیاحت در آیات هستی، آشنا ساختن با چهره های مؤمن و ذاکر، ارتباط دادن او با پدیده های اطراف ; که این همه به او امکان می دهد تا خود از این نشانه های به ظاهر سامان نایافته بیرونی، سامان یافتگی درون را بیافریند و این یکی از بهترین و عمیق ترین شیوه های تربیتی دینی و تشویق به عبادت در کودکان و نوجوانان است . (9)

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

پی نوشت ها:

1 - رک: محمدتقی جعفری، تفسیر مثنوی معنوی، ج 3، ص 142 .
2 - رک: عبدالعظیم کریمی، رویکرد نمادین به تربیت دینی، ص 112 .
3 - رک: سید مجتبی هاشمی، تربیت و شخصیت انسانی، ج 3، ص 30 .
4 - رک: عبدالعظیم کریمی، تربیت آسیب ساز، ص 25 .
5 - رک: محمدعلی سادات، رفتار والدین با فرزندان، ص 93 .
6 - رک: همان، ص 96 .
7 - رک: همان، ص 100 .
8 - رک: عبدالعظیم کریمی، همان، ص 129 .
9 - رک: همان، ص 136 .