مشى و روش حضرت فاطمه (سلام الله علیها)

[ganjineh]

تلقى از دنیا
همگان مى‏دانند که حیات چند روزه بشرى، روزى بسر مى‏آید و آدمى ناگزیر راهى سراى دیگر مى‏شود. و همگان در عمل نیکو در یافته‏اند که در رابطه با مال و ثروت، بویژه آنها که غیر منقولند، از خانه و باغ و مزرعه ،امانتدارانى بیش نیستیم. ملکى چند صباحى در اختیار ماست و فردا در اختیار دیگران و آنچه که در جاى خود مى‏ماند خانه و باغ و زندگى است و آن کس که با آنها وداع مى‏گوید انسان است .
در عین حال نوعى احساس خلود و جاودانگى در آدمى وجود دارد که بخاطر آن سعى دارد ثروت بیشترى را در اختیار گیرد و همه گاه نه بخاطر مصرف، بلکه تنها بخاطر در اختیار گرفتن و مالک بودن آن.
و این همان رذیله‏اى است که زمینه ساز اسارتهاى ماست .
چه بسیارند کسانى که هرگز دمى نیاسودند و شب و روز را در کار و تلاش گذارندند و اندوخته‏اى براى خویش فراهم آورده و در آن خود را محبوس داشته‏اند. مال و ثروت خوبست بشرطى که در طرق خیر و آزادى انسان و استقلال روحى او و رهائى او از قیدها وبندهاى اسارت بار مصرف شود و این تزى است که اسلام از آن دفاع مى‏کند .

[ganjineh]

فاطمه (س) و دنیا
فاطمه (س) زنى رشیده است، عوالم موجود و موقعیت انسان را در آن عوالم نیکو مى‏شناسد. خوب مى‏داند که پدیده‏ها سیر فنائى واضمحلالى دارند و تنها خداست که باقى و جاودانى است. سپردن امانت بدست هیچکس مفید و سازنده و قابل برگشت نیست، زیرا که آنها هم زوال پذیرند. تنها خداست که امین خوبى است و آنچه بدو واگذار شود قابل برگشت است، بمیزانى چند برابر .
او دنیا را دار فنا مى‏شناسد و عاقبت را دار بقا، دنیا را مزرعه مى‏شناسد و آدمى را در آن چون کشاورزى که براى فصل ستایش باید کار و ذخیره کند، ضمن آنکه همین امروز هم به نعمت‏ها متنعم است. و نیز او دنیا را چون پل مى‏شناسد که باید از آن گذر کرد و بستر گشودن در روى پل جز به ضرورت روا نیست و تازه آن هم در حدى محدود.
در همه حال دنیا از دید او متاع است، متاعى که خداى آن را ناچیز معرفى کرده و سرگرمى به این متاع را لهو و لعب که کار کودکان است. مهم این است سرگرمى‏ها باید موجبات خیر و سعادتى را براى انسان فراهم سازند نه آنکه موجب بدبختى و تباهى او شوند .

[ganjineh]

موضع او در دنیا
او مى‏داند که خداوند روزى را براى مخلوق خود تضمین و بین آنها به عدالت و مصلحت تقسیم کرده است و در این راه هیچ موجود کوچک و ریزى را فراموش نکرده است. پرندگان و درندگان از آن بهره کافى دارند. (و قسمت الارزاق بین الحدایق فسویت بین الذره و العصفور) [۱۹].
بدین سان از خداى مى‏خواهد که او را به آنچه روزى او کرده و مقرر ساخته است قانع سازد. (اللهم قنعنى بما رزقتنى) [۲۰] و هرگز حرص بیش از حد نداشت و این هوشمندى در او نبود که ثروت بیشترى را انباشته سازد. سعى در این داشت که ثروت او در غناى درون باشد نه بیرون.
فکر و اندیشه فاطمه (س) به جهانى دیگر معطوف است، مفتون زخارف دنیا و سرمستیهاى آن نیست ضمن اینکه کار مى‏کند و تلاش به تولید بیشتر دارد. او مثل پیامبر مى‏اندیشد و درخواست دارد که پروردگارا دوست دارم یک روز گرسنه باشم و یک روز سیر. تا آن روز که گرسنه‏ام ترا بخوانم وتضرح و عرض نیاز کنم و آن روز که سیرم شکرگزار نعمت تو باشم. [۲۱]

[ganjineh]

کار فاطمه (س)
فاطمه (س) اهل کار و تلاش است نه تنها در مسیر عبادت بمعناى آن بلکه در جنبه مادى و اقتصادى سعى داردبه تولید بیشترى دست یابد، در آمد زیادترى را تحصیل کند، نه بدان خاطر که از آن براى رونق دادن زندگى و خرید تجملات و زینت آلات استفاده کند، بلکه براى دستیابى به توان بیشتر جهت خدمت به مردم .
با همه سرگرمى و اشتغالاتى که دارد و با همه زحماتى را که در رابطه با سرپرستى و اداره فرزندان متحمل مى‏شود، و با همه حال و شوقى که به عبادت پروردگار دارد، مى‏کوشد دقایقى از اوقات خود را خالى کند تا در آن به کارى مولّد در آمد بپردازد. این کار به تناسب توان فاطمه (س) و ذوق و علاقه‏اش، با شرط تائید مذهب بود. شنیدید که او نخ مى‏رشت، پارچه مى‏بافت و گاهى هم بصورت کار مزد براى دیگران گندم آرد مى‏کرد. طبیعى است که تنظیم برنامه‏اى که در آن او بتواند به همه کارها و برنامه‏هاى زندگى برسد کارى آسان نبود.

[ganjineh]

بى نیازى مادى او
اگر فاطمه (س) هم به مثل دیگران مى‏اندیشید، و اگر او هم خود را دخترى همانند دختران شاهان و سلاطین تصور مى‏کرد، و اگر او هم بناى زندگى را بدون قید دین استوار مى‏کرد مى‏توانست زندگى راحتى داشته باشد، و در آن صورت نه دستهاى او زخمین مى‏شدند، و نه بر چهره او غبار و گرد ناشى از رفت و روب مى‏نشست.
درآمد فدک براى او چیزى اندکى نبود او مى‏توانست با آن براى خود کاخى مجلل بسازد و خدمه‏اى بسیار در دور و بر خود گرد آورد و خود خانمى کند. على (ع) هم مردى بیکاره و ناتوان و افتاده نبوده او هم با آباد کردن زمین ،ایجاد مزرعه، به راه انداختن چشمه و نهر درآمدهاى کلانى بدست مى‏آورد که فاطمه (س) مى‏توانست از آنها بهره گیرد.
غنائم جنگى هم رقم خوبى را در درآمد آنها تشکیل مى‏داد و على (ع) و فاطمه (س) مى‏توانستند با ارتزاق از آن براى خود زندگى مناسبى را فراهم کنند. ولى فاطمه (س) اینگونه زندگى را خوش نداشت، اصل رابر کدح و تلاش گذارد تا در سایه آن رضاى خدا را جلب کند و براى روز واپسین و حساب، حجتى از دستهاى پینه بسته را عرضه بدارد.

[ganjineh]

مسأله فدک
از ممر عایدى خوب فاطمه (س) و على (ع) فدک بود، مسأله‏اى که بحثهاى موافق و مخالف بسیارى را برانگیخته و عده‏اى را جاهلانه به تکذیب یا تصدیق واداشته است - بى مورد نیست که در این باره توضیحى داده شود. فدک مزرعه‏اى بود که در سال ۷ هجرى بدون جنگ و خونریزى توسط یهودیان در اختیار پیامبر اسلام قرار گرفت. برخى قائلند که این ملک توسط یک یهودى که مسلمان شده بود به پیامبر هدیه گردید. [۲۲] تازه اگر هم خلاف آن باشد چون بدون جنگ و خونریزى بدست آمد بصریح آیه قرآن [۲۳] از آن پیامبر و از املاک خالصه اوست. هنگامى که آیه شریفه و آت ذالقربى حقه نازل شد پیامبر فاطمه (س) را صدا کرد که بیا حق ترا به تو بدهم وفدک را به فاطمه (س) بخشید. [۲۴] برخى هم نوشته‏اند که رسول خدا (ص) بشکرانه خدمات خدیجه آن را به فاطمه (س) بازمانده او بخشید. [۲۵]
البته در برخى از روایات شیعى آمده است که پیامبر، فاطمه (س) را خواست و فرمود خداى تعالى به من فرمان داده فدک را که ملک شخصى من است به تو دهم و فاطمه (س) عرض کرد از شما و از خداى تعالى آن را پذیرفتم [۲۶] و البته اسناد دیگرى هم در این رابطه وجود دارد. [۲۷]
پیامبر مالکیت آن را با خط على (ع) نوشت، رسول خدا (ص)، على (ع)، ام ایمن، و خادم رسول خدا (ص) بر آن شهادت دادند. [۲۸] پیامبر فرمود از آن تو و اعقاب تست و پاداشى براى مادرت خدیجه بحساب مى‏آید. [۲۹] و براى محکم کارى این اصل مردم را جمع کرد و حکم قرآن و واگذارى فدک را به اطلاع آنها رساند. [۳۰]

[ganjineh]

درآمد فدک:
در مورد درآمد فدک نقلهاى مختلفى وجود دارد. راوندى آن را بالغ بر ۲۴ هزار دینار در سال نوشت [۳۱]سید بن طاووس آن را بالغ بر ۷۰ هزار دینار در سال، و برخى هم بیشتر و گاهى کمتر از آن نوشته‏اند و همانگونه که ملاحظه مى‏شود رقم درشتى بحساب مى‏آمد که اگر بناى مصرف براى یک خانواده باشد، زندگى شاهانه‏اى در سایه آن بوجود مى‏آید.
اما على (ع) و فاطمه (س) از این منبع استفاده شخصى نداشتند و هرگز از درآمد آن سیر نخوابیدند زیرا مى‏دانستند در گوشه و کنار جامعه اسلامى آن گرسنگان بسیارند و ایتامى که با شکم گرسنه سر بر بستر بگذارند اندک نیستند. بدین سان تمام درآمد فدک صرف فقرا و مستمندان مى‏شد و فاطمه (س) خود همانگونه که مى‏دانید با چادرى و جامه‏اى وصله‏دار زندگى مى‏کرد، خوراکش نان خشک و بسترش پوست گوسفند بود و هم شنیدید که فرزندان او اغلب در گرسنگى بسر مى‏بردند.

[ganjineh]

تصرف فدک
پس از وفات رسول الله (ص) فدک را از فاطمه (س) گرفتند و کار گزارانش را از مزرعه بیرون کردند و این کار به وسوسه عمر صورت گرفت بدان ترس که نکند شیعیانش خلیفه را رها کنند و به طمع دنیا گرد او آیند و بر این اساس بود که ابوبکر مباشر فاطمه (س) را از فدک اخراج کرد. [۳۲]
فاطمه (س) به طرح دعوا پرداخت که فدک از آن من است. ابوبکر شاهد خواست، او على، حسینین، اسماء ام سلمه و ام ایمن راکه مورد تصدیق رسول الله (ص) بودند شاهد آورد و ابوبکر ناگزیر بود آن را بپذیرد. عمر شهادت آنها را رد کرد و گفت: على همسر اوست، حسنین هم پسران او و به نفع خود گواهى دادند!![۳۳] و اسماء هم به سود بنى هاشم رأى مى‏دهد! [۳۴] ام سلمه هم فاطمه (س) را دوست مى‏دارد و طرفدار اوست. [۳۵] ام ایمن هم زبانش مى‏گیرد و نمى‏تواند درست حرف بزند!! [۳۶]
ابوبکر در برابر سخنان فاطمه (س) مجاب شده بود ولى اینکه فدک را تحویل ندارد بدان خاطر بود که اولاً عقل منفصل او یعنى عمر نمى‏گذاشت، ثانیاً ابوبکر ترس از این داشت که فاطمه (س) فردا حقوق دیگرى را طلب کند، از جمله حق خلافت على را، ثالثاً تسلیم فاطمه (س) شدن نوعى اعتراف به اشتباه بود که ابوبکر آن را براى خود نمى‏پسندید. در کل او مالکیت فاطمه (س) را در فدک تکذیب نکرد ولى آن را تحویل فاطمه (س) هم نداد. [۳۷]

[ganjineh]

موضع مقاومت فاطمه (س)
اینکه فاطمه (س) درباره فدک ایستادگى مى‏کرد و با ابوبکر محاجه مى‏نمود نه بخاطر رغبت مالى نسبت به فدک بود، بلکه مى‏خواست حق به حق‏دار رسد، بدعتى در جامعه اسلامى پا نگیرد، و خلیفه مسلمین خلاف اسلام و قرآن رأى ندهد.
فدک مزرعه‏اى بیشن نبود و اگر دنیائى را براى فاطمه (س) جواهر مى‏کردند او هم چنان نسبت به آن بى اعتنا بود. او دلبستگى به مال نداشت تا براى فدک دست و پائى زند، مگر او نبود که غذا و افطار خود را سه شب متوالى به نیازمندان داد؟ مگر او و همسر و فرزندانش نبودند که مکرر در مکرر به ایثار پرداخته بودند؟ پس دیگر جاى چه بحث و سخنى است؟
ابوبکر هم مدعى بود که مى‏خواهد در آمد آن را در راه خدا براى فقراى مسلمان خرج کند - در آن صورت جاى چه بحثى براى فاطمه (س) بود؟ پاسخ این است که اگر آنها قربهً الى الله چنین مى‏کردند و واقعاً حق را به حق‏دار مى‏سپردند فاطمه (س) گله‏اى نمى‏کرد، ولى داستان فدک بعنوان یک حربه سیاسى بود و آنها مى‏خواستند با استفاده از آن حربه على را فلج کنند و او را خانه نشین سازند و فاطمه (س) براى این مسأله بود که فریاد مى‏زد.

[ganjineh]

روح قناعت فاطمه (س)
فاطمه (س) در مشى اقتصادى خود این شیوه را در پیش دارد که در تولید کوشاست و در مصرف شخصى حسابگر است و اندیشمند، سعى دارد. زیاده روى نکند و هرگز از حد متوسط جامعه قدمى فراتر نگذارد والبته زندگیش در اغلب موارد پائین‏تر از حد متوسط بود.
آن همه درآمدى که ازفدک نصیب او مى‏شد حتى از آن براى خود یک دست لباس تهیه نکرد و یا از جواهرات و زیورهاى دنیا چیزى براى خود تهیه ندید. آن همه غنائمى را که على به خانه مى‏آورد در خانه بند نمى‏ماند و همه آنها در فرصتى اندک صرف مستمندان مى‏شد .
فاطمه (س) حتى گاهى از محل کار و درآمد شخصى چیزى براى خود تهیه مى‏کرد و یا على براى او وسیله زینتى رامى خرید آنهم سریعاً در راه خدا صرف مى‏شد. و شنیدید که پیامبر از سفر برگشت و به نزد فاطمه (س) رفت و دستبند و گوشواره‏اى در او و پرده‏اى بر در دید و پس از توقفى کوتاه برگشت و فاطمه (س) مسأله را دریافت، آنرا براى پدر در مسجد فرستاد که صرف فقیران کند. رسول خدا (ص) فرمود - پدرش فداى او باد - او آنچه را که باید بکند کرد .
- دنیا براى محمد و آل محمد نیست [۳۸] و یا دیدید که نو عروس بود و در راه رفتن بخانه شوهر در مسیر خود جامه نور را به فقیر داد و خود با جامه کهنه بخانه على رفت .