الگوهای تربیتی

[ganjineh]

در این مقاله به بررسی الگوها ی تربیتی می پردازیم و نقش هر یک را در تکامل دینی و اخروی انسان یادآور می شویم.

اگرچه در تربیت انسان، عوامل مختلفی تأثیرگذار هستند و هر یک به نوعی در شکل دهی شخصیت او نقش ایفا می کنند، اما تأثیر الگوهای انسانی در تربیت بسیار حایز اهمیت است. در این مقاله به بررسی برخی از این نوع الگوها می پردازیم و نقش هر یک را در تکامل دینی و اخروی انسان یادآور می شویم.
● خانواده
با توجه به آنکه کودک چند سال نخست زندگی خود را در محیط خانه با پدر و مادر و سایر افراد خانواده سپری می کند، به طور قطع هر آنچه را که از آنان می بیند الگوبرداری می کند و خصوصیات اخلاقی، عقیدتی، شخصیتی و دیگر گرایش ها را از آنان می آموزد. اینکه مردم در قضاوت های خود، رفتارهای مختلف کودک را به حساب پدر و مادر کودک می گذارند، حاکی از واقعیتی است که از مطالعات فراوان به دست آمده است.[۱]
پدر و مادر اولین و آشناترین چهره هایی هستند که کودک با آنها برخورد می کند. به تدریج به موقعیت حساس پدر و مادر و نیاز شدید خود به آنان پی می برد و متقابلاً به آنان علاقه مند می گردد و به همین جهت والدین خود را بهترین و خیرخواه ترین و با نفوذترین اشخاصی می داند که می توانند آنان را سرمشق یا الگوی زندگی قرار دهند و از رفتارشان پیروی نمایند.[۲] قرآن بر نقش کلیدی پدر و مادر توجه داشته و در آیاتی چند به این مسأله پرداخته است. حضرت نوح با اشاره به نقش والدین به خداوند عرضه می دارد: «وَ لاَ یَلِدُوا إِلاَّ فَاجِرًا کَفَّارًا؛[۳ ]اینان جز فاجر و کافر نمی زایند.» به این معنا که نتیجه تربیتی قوم نوح جز فرزندانی با این خصوصیات نیست.
بنابراین، خانواده در سازندگی یا ویرانی شخصیت کودک و نوجوان نقش اساسی دارد و کودک از محیط خانواده اوصافی چون: زبان گفتار، آداب معاشرت، محبت و مهرورزی به دیگران، قاطعیت و اقتدار و انضباط را می آموزد.
بعد از پدر و مادر، برادران و خواهران هستند که در خانواده بیشترین تأثیر را بر روی طفل می گذارند، به ویژه زمانی که طفل دارای برادر یا خواهری بزرگ تر بوده و تفاوت سنی شان نیز زیاد باشد. خواهر بزرگتر برای کودک نقش مادر، و برادر بزرگ تر نقش پدر را ایفا می کند. کودک برای دور ماندن از شرّ آنها و نیز همرنگ ساختن خود با ایشان، سعی می کند رفتار خود را براساس خواسته آنها تطابق دهد.[۴] از این رو، چنانچه والدین بتوانند فرزند بزرگ تر را خوب تربیت کنند، تقریباً در تربیت بقیه بچه ها موفق ترند زیرا فرزند بزرگ تر نسبت به کوچکتر نقش الگویی دارد و در تربیت و سازندگی کوچکتر تأثیر به سزایی دارد.
بنابراین ریشه اخلاق و رفتار انسان از خانه است و به همین نظر از میان نهادهای متعدد اجتماعی خانواده اهمیت بیشتری در تربیت کودک دارد.[۵]

[ganjineh]

● معلمان
پس از والدین و اعضای خانواده، مربیان و معلمان و اعضای مدرسه بیشترین تأثیر را در تربیت کودکان دارند. کودکان در سنین پایین تحت تأثیر والدین خود هستند، اما وقتی وارد مدرسه می شوند از معلمان خود اثر می پذیرند. معلمان باید بدانند که افکار، رفتار و گفتار آنان سرمشق دانش آموزان است.
معلم بعد از پدر و مادر با نفوذترین افراد، در امر تربیت کودک و نوجوان است. دانش آموزان بویژه دانش آموزان دوره ابتدایی، شدیداً تحت تأثیر معلم خود قرار دارند و رفتار او را الگو قرار می دهند. معلم با روح و جان دانش آموز سر و کار دارد و به همین جهت به عنوان یک الگوی محبوب و مطاع پذیرفته می شود. دانش آموزان همه اعمال و رفتار معلمان و مدیر و حتی مستخدم مدرسه را زیر نظر دارند و از طرز برخورد آموزگاران با مدیر، معلمان با یکدیگر، معلمان با خدمتکاران مدرسه و معلمان با دانش آموزان درس می گیرند.[۶]
فضای تعلیم و تربیت زیر پوشش عناصر گوناگونی قرار دارد که همه آنها می توانند برای شاگردان، الگو و سرمشق باشند، مانند حیاط مدرسه، فضای کلاس، معلم، مدیر، ناظم، شاگردان و همه پدیده هایی که در مدرسه به چشم می خورد با شاگردان مدرسه پیوند و تماس دارند. اما هیچ عنصری در مدرسه همانند معلم و به اندازه او نمی تواند الگوساز باشد. خواجه عبدالله انصاری می گوید: «دود از آتش نشان ندهد و خاک از باد، که ظاهر از باطن و شاگرد از استاد».[۷]
مغز کودک، نوجوان و جوان مانند دوربین عکاسی است. کودکان در دوران کودکی خود از عقل پیروی نمی کنند بلکه تابع احساسات و تقلید هستند. آنان در این سنین قیافه، تُن صدا، بی ادبی یا ادب در کلام و بالاخره همه گفتار و کردار بزرگ ترها را به طور ناخودآگاه تقلید می کنند. از آن جا که کودکان بیشتر وقت خود را در خانه و یا مدرسه سپری می کنند، پدر و مادر و معلم می توانند با کردار و گفتار خود، آنها را تحت تأثیر قرار دهند و شخصیت کودک را بسازند.
جاحظ درباره تقلید شاگرد از معلم می نویسد:«عقبة بن ابی سفیان به آموزگار فرزندانش گفت: نخستین وظیفه تو در اصلاح فرزندانم این است که قبلاً خویشتن را اصلاح کنی؛ زیرا چشمان آنها به تو دوخته است و رفتار و کار نیک در نظر آنها، رفتاری است که تو آن را نیک می دانی و رفتار زشت از دیدگاه آنها رفتاری است که تو آن را زشت تلقی می کنی».[۸]

[ganjineh]

● دوستان
گروه دیگری که می توانند تأثیر زیادی بر روان کودکان، نوجوانان و جوانان باقی بگذارند، دوستان، معاشران و همسالان می باشند. قرآن به نقش این گروه توجه می دهد و با یادکرد سخنان افرادی که به جهت دوستی با افراد فاسق و کافر گرفتار آتش دوزخ شده اند می کوشد تا افراد را ترغیب نماید که در انتخاب و گزینش دوستان دقت لازم را به عمل آورند؛ زیرا همین دوستان هستند که با تأثیرگذاری بر شخصیت آنان خوشبخت و یا بدبخت می کنند. گروهی که به جهت دوستی با دوستان ناباب خویش از راه به در رفته اند در قیامت می گویند: «یَـوَیْلَتَی لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاَنًا خَلِیلاً؛[۹] ای کاش فلانی را دوست خود نمی گرفتم»
کودک، بخش قابل توجهی از رفتار و کیفیت معاشرتش را از دوستان و معاشران خود نیز می آموزد و این تبعیت بدان خاطر است که به تناسب سن همگام با دوستان و اندیشه هایش هماهنگ با آنهاست کودکان به کارهای جدید رغبت بسیاری نشان می دهند و هنگامی که با آن مواجه می شوند سعی می کنند از دوستان خود تقلید نمایند. پیداست که هر کودکی دارای روش و منشی خاص است که معمولاً از محیط اجتماعی خود فراگرفته است و کودک دیگر در تماس با او از همان ها پیروی می کند.[۱۰]
به بیان دیگر، در کودکان و نوجوانان حالت تشابه جویی و همانندسازی وجود دارند و سعی دارد خود را همانند دیگران به ویژه آنان که مورد علاقه و تأیید آنان هستند بسازند. کودکان تا حدود ۷ سال اول زندگی بیشتر از هر کسی به والدین خود علاقه دارند اما کم کم با ورود به اجتماع، به خاطر تناسب در سن و رفتار و گفتار جذب دوستان و همسالان خود می شوند و از آنها تقلید می کنند. آنان معمولاً مبانی اخلاقی، ارزش های اجتماعی، نظام حکومتی، آداب و رسوم، نوع روابط و نوع اعمال خود را از معاشران می آموزند.[۱۱]
در منابع اسلامی آیات و روایات فراوانی وجود دارد که بیانگر تأثیرات ژرف همنشینی با دوستان خوب و بد می باشد. در قرآن کریم در مورد همنشینِ خوب فرمود: «وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَوةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاَ تَعْدُ عَیْنَاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیَوةِ الدُّنْیَا؛[۱۲] همراه با کسانی باش که هر صبح و شام پروردگارشان را می خوانند و خشنودی او را طلب می کنند و نباید به خاطر پیرایه های زندگی دنیا چشمان تو از آنان منصرف شود.»
و یا در مورد دوری گزیدن از غافلان می فرماید: «فَأَعْرِضْ عَن مَّن تَوَلَّی عَن ذِکْرِنَا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیَوةَ الدُّنْیَا؛[۱۳ ]پس تو نیز از کسی که از (سخن) ما رویگردان می شود و جز زندگی دنیا را نمی جوید، اعراض کن».
رسول اکرم(صلی الله علیه وآله) در این باره می فرماید: «ألْمَرءُ علی دینِ خلیله فَلْیَنْظُرْ أحَدُکُم مَن یخالِلْ؛[۱۴] آدمی تحت تأثیر رفیق خودش است. پس باید هر یک از شما ببیند که با چه کسی طرح دوستی می ریزد».
از حضرت سلیمان(صلی الله علیه وآله) روایت شده که ایشان فرمودند: «لا تَحکُمُوا علی رَجُل بشیء حَتّی تَنْظُرُوا إلی مَنْ یُصاحِبْ فَانَّما یُعرف الرَّجُلُ بِاَشکاله و أقرانه و یُنسَبُ إلی أصحابِه و أخلانِهِ؛[۱۵] درباره کسی به نیکی یا بدی قضاوت نکنید تا رفقایش را ببینید چه آن که آدمی از امثال و اقرانش شناخته می شود و به صفات همنشینان و دوستان صمیمی اش توصیف می گردد».
ائمه اطهار و معصومین(علیهم السلام) نیز طی سخنان خود، خطرات رفاقت های گمراه کننده را خاطرنشان کرده و پیروان و یاران خود را از همنشینی با افراد فاسد و تبهکار بر حذر داشته اند. امام علی(علیه السلام) در نامه ۶۹ نهج البلاغه به حارث همدانی توصیه کرده اند: «از رفاقت با کسانی که افکارشان خطا و اعمالشان زشت و ناپسند است بر حذر باش! همانا دوست را به وسیله دوستش می شناسند».[۱۶]
همسالان از راه های منحصر به فرد و عمده ای در شکل گیری شخصیت، رفتار اجتماعی، ارزشها و نگرش های یکدیگر دخالت دارند. کودکان از طریق سرمشق دهی، اعمال قابل تقلید، تشویق یا تنبیه، پاسخ های خاص و ارزشیابی فعالیت های یکدیگر و باز خوردی که به هم می دهند، در یکدیگر تأثیر می گذارند.[۱۷]
در حقیقت، علت اساسی گرایش شدید کودکان نسبت به همدیگر را باید در «مشابهت» جستجو کرد. فلاسفه در این باره می گویند: «مشابهت»، علت جذب و دوستی و عشق است و شاعر در این باره گفته است:[۱۸]
کبوتر با کبوتر، باز با باز کند همجنس با همجنس پرواز
چه بسا کودکانی که در خانه تربیت نیکو پیدا کرده اند؛ ولی در مدرسه و در نزد معاشران و دوستان فاسد و بداخلاق دچار انحراف شده اند. بسیاری از کج خلقی ها، انحراف ها و ناسازگاری ها براساس تأثیری است که دوستان و معاشران فرزندان ما، در مدرسه یا محیط خارج بر آنها گذارده اند. از این رو، نظارت بر معاشرت کودکان بسیار ضروری می نماید.

[ganjineh]

● چهره های ورزشی و هنری
در عصر حاضر که نگاه جوانان و نوجوانان و حتی بزرگ سالان به طور گسترده ای به مقوله هنر و ورزش دوخته شده است به یقین از نقش مهم و تأثیرگذار این طیف وسیع نمی توان غافل بود.
جوانان و نوجوانان با علاقه ای که به هنرپیشه یا بازیکن ورزشی خاصی دارند به طور مستقیمی تحت تأثیر رفتارهای دیگر او نیز قرار گرفته و از آن ها الگوگیری می نمایند. نظر به اهمیت این عنصر مهم تربیتی است که اکنون سردمداران تهاجم فرهنگی توجه خود را به این حوزه معطوف نموده و بسیاری از اهداف خود را در قالب هنر و شخصیت های ورزشی پیاده می کنند.
امروزه به روشنی بسیاری از جوانان را شاهدیم که در سخن گفتن، مدل لباس و مو، نحوه رفتار و... به طور مستقیمی تحت تأثیر این چهره قرار گرفته اند.
از این رو برنامه ریزی و سرمایه گزاری جهت اصلاح و تهذیب و تربیت شایسته این گروه می تواند نقش مهمی در الگوسازی ویژه جوانان و نوجوانان داشته باشد.

[ganjineh]

● حاکمان
الگو شدن در اخلاق و عمل و نقش اساسی آن در تربیت، دایره ای وسیع دارد، که از جمله آنها می توان حاکمان و مسؤولان حکومتی را نام برد.
اگر مجریان و مسؤولان حکومت، مردمانی صالح و متعهد باشند، از باب «النّاس، علی دین مُلُوکِهِم» مردم به تدریج اصلاح می شوند، ولی چنانچه آنان در تربیت و مراقبت از نفس خود سستی کنند و به دنیاگرایی روی آورند، آرام آرام جامعه نیز لباس صلاح را از تن بیرون کرده و رو به تباهی خواهد گذاشت. آنگاه نصیحت ناصحان بی اثر می ماند و صالحان امت تضعیف و منزوی می گردند و افراد ناشایست و تهی از ارزش های انسانی میدان دار خواهند شد.[۱۹] قرآن با اشاره به سرنوشت خفت بار قوم فرعون به نقش تأثیرگذار حاکمان اشاره داشته و می فرماید: «فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ...؛[۲۰] فرعون قومش را خوار و سبک شمارد و آنان وی را پیروی و اطاعت کردند» همین اطاعت و پیروی از حاکمان فاسد است که جامعه و تمدن ایشان را به فساد کشانید و در نهایت خود نیست و نابود شدند.
امیرمؤمنان علی(علیه السلام) در این مورد می فرماید: «فَلَیْسَتْ تَصْلُحُ الرَّعِیَّةُ إِلاّ بِصَلاحِ الُولاةِ؛[۲۱] پس رعیت اصلاح نمی شوند، جز آنکه زمامداران اصلاح گردند».
و یا در فرازی دیگر فرموده: «مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ للنّاسِ إماماً فَلْیَبْدَأ بِتَعْلِیمِ نَْفسِهِ قَبْلَ تَعْلِیم غَیْرِهِ، وَلْیَکُنْ تأدیُبُه بسیرتِهِ قَبْلَ تَأدیبِهِ بِلسانِهِ و مُعَلِّمُ نَفْسِهِ و مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالاْجلالِ مِنْ مُعَلِّمِ النّاسِ و مؤدّبِهِم؛[۲۲] آن که خود را پیشوای مردم سازد، پیش از تعلیم دیگری باید به ادب کردن خویش بپردازد، و پیش از آنکه به گفتار تعلیم فرماید، باید به کردار ادب نماید، و آنکه خود را تعلیم دهد و ادب اندوزد، شایسته تر به تعظیم است از آن که دیگری را تعلیم دهد و ادب آموزد.»
این موضوع در حکومت های دینی که متولیان، زمامداران آن اهل دین می باشند، از اهمیت و حساسیت بیشتری برخوردار است. چرا که صلاح و فساد جوامع به شدت متأثر از عملکرد اینان می باشد.[۲۳]
از پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) روایت شده است که: «صِنْفانِ مِن أُمَّتی إذا صَلُحَا صَلُحَتْ أُمَّتی، و إذا فَسَدا فَسَدَتْ أمَّتی. ]قیل: یا رسول الله وَ مَنْ هُما؟ قال:[ الفُقَهاءُ و الأُمراءُ؛[۲۴] دو گروه از امت من، هر گاه صالح گشتند، همه امتم صالح می گردد و چون فاسد شوند، همه امتم فاسد می شوند ]عرض کردند: ای رسول خدا، آن دو طایفه کدامند؟ فرمود:[ دانشمندان دینی و فرمانروایان».

[ganjineh]

● عالمان دین
از جمله الگوهای انسانی، عالمان و متولیان دین هستند. رفتار و گفتار عالمان و فقها در مردم و جامعه اثر فراوان دارد. اگر عالمی صالح باشد، جامعه را به صلاح و رستگاری می کشاند، و چنانچه عالمی فاسد باشد، جامعه را به فساد می کشاند. قرآن در بیان تأثیر عالمان با اشاره به هدایت پذیری نصارا می فرماید: «ذَ لِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لاَ یَسْتَکْبِرُونَ؛[۲۵] این هدایت پذیری آنان به جهت آن است که در میان ایشان کشیشان و رهبانان عالی هستند که استکبار نمیورزند.[۲۶]
امام علی(علیه السلام) در این باره می فرماید: «زَلَّةُ العالِمِ کانکِسارِ السَّفینَةِ تَغْرَقُ و تُغْرِقُ مَعَها غَیْرُها؛[۲۷] لغزش عالِم همچون شکستن کشتی است، غرق می شود و دیگران را هم با خودش غرق می کند».
عملکرد تمام کسانی که به عنوان متولیان دین شناخته می شوند، در نوع سلوک دینی و دینداری و مردمان نقش و تأثیری اساسی دارد، اساساً انسان بیش از آن که از قول و سخن و تبلیغ متولیان دین تأثیر بپذیرد، از رفتار و سلوک و عملکرد آنان متأثر می شود، و به همین سبب عملکرد متولیان دین، به ویژه عالمان دین در تقویت جایگاه دین یا تضعیف آن در میان مردمان بسیار مهم است و صلاح و فساد آنان با توجه به مراتب و حوزه عملشان جامعه را نیز در بر می گیرد.[۲۸]
قرآن کریم کسانی را که به گفته های خویش عمل نمی نمایند مورد سرزنش قرار داده و می فرماید: «لِمَ تَقُولُونَ مَا لاَ تَفْعَلُونَ؛[۲۹] چرا مطالبی را که بدان عمل نمی کنید بازگو می کنید»
از نگاه امیرمؤمنان(علیه السلام) دعوت مردم به دین و دینداری زمانی تأثیرگذار خواهد بود که دعوت کنندگان ابتدا خودشان به آنچه که می گویند عمل نمایند: «فَإنّ العالِمَ العامِلَ بغیرِ عِلْمِهِ کَالجاهِلِ الحائِرِ الّذی لا تَستَفیقُ مِنْ جَهْلِهِ، بل الحُجَّةُ عَلَیْهِ أَعْظَمُ، و الحَسرَةُ لَهُ ألْزَمُ، وَ هُوَ عِنْدَ اللهِ ألْوَمُ؛[۳۰] همانا عالمی که به غیر علم خود عمل کند، چونان جاهل سرگردانی است که از بیماری نادانی شفا نخواهد گرفت، بلکه حجّت بر او قوی تر و حسرت و اندوه بر او استوارتر و در پیشگاه خدا سزاوارتر به نکوهش است».
بنابر آنچه گفته شد مسؤولیت عالمان و متولیان دین، بسیار خطیر است، چرا که رفتار و کردار آنان الگو و سرمشقی برای سایر افراد جامعه می باشد.

[ganjineh]

● امامان معصوم(علیهم السلام)
الگوهایی که تاکنون از آنها بحث شد شایستگی این را دارند که خوب و یا بد باشند، که در هر دو صورت آثار مثبت یا منفی بر روی دیگران می گذارند؛ اما الگوهایی که در این قسمت بررسی می شود، الگوهایی هستند که بدی در آنها راه ندارد. از این رو مطمئن ترین الگوها به شمار می روند.
به همین خاطر قرآن کریم با پذیرش این اصل مهم و تکیه بر آن همواره طریقه زیستن پیامبران و تربیت یافتگان مکتب آنان را برای مؤمنان در زمینه های مختلف بازگو می کند تا مسلمانان با تأسّی از شیوه زندگی شان زمینه زندگی توأم با سعادت را برای خویشتن فراهم سازند.[۳۱]
یکی از این الگوها و اسوه های حسنه که در قرآن از آن یاد شده، پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) می باشد. در سوره مبارکه احزاب می خوانیم: «لَّقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن کَانَ یَرْجُواْ اللَّهَ وَ الْیَوْمَ الاَْخِرَ وَ ذَکَرَ اللَّهَ کَثِیرًا؛[۳۲] به درستی که پیامبر برای شما الگوی خوبی است برای کسی که امید به خدا و روز آخرت دادر و خداوند را بسیار یاد می کند».
پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) انسان کامل و نمونه کامل عرفان، زهد، عشق، تقوا و شجاعت است. هر زاویه ای از زندگی او الگویی تام از همان زاویه است و نمونه شایسته و کامل از یک پدر، شوهر، دوست و انسان می باشد.
حضرت علی(علیه السلام) در مورد الگوپذیری از رسول گرامی اسلام می فرماید: «فَتَأسَّ بِنَبیِّکَ الاطیب الأطهَرِ(صلی الله علیه وآله) فَإنَّ فیهِ أسْوَةٌ لِمَنْ تَأَسّی، و عَزَاءً لِمَنْ تَعَزّی و أحَبُّ العبادِ إلی اللهِ المتأسّی بِنَبیِّه؛[۳۳] پس به پیامبر پاکیزه و پاکت اقتدا کن، که راه و رسم او الگویی است برای الگوطلبان، و مایه فخر و بزرگی است برای کسی که خواهان بزرگواری باشد، و محبوب ترین بنده نزد خدا کسی است که از پیامبرش پیروی کند، و گام بر جایگاه قدم او نهد».
قرآن کریم درباره تأسف و حسرت گروهی که با غیر پیامبر(صلی الله علیه وآله) همگام و همراه شدند، می فرماید: «وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَی یَدَیْهِ یَقُولُ یَــلَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً * یَـوَیْلَتَی لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاَنًا خَلِیلاً؛[۳۴] و روزی که ستمگر دست های خود را می گزد و می گوید ای کاش با پیامبر راهی را گرفته بودم. ای وای بر من! ای کاش فلانی را دوست نمی گرفتم.»
پس از پیامبران الهی که به عنوان الگوهای نمونه یا اسوه های حسنه معرفی شده اند، ائمه معصوم(علیهم السلام) نیز می توانند اسوه هایی نیک برای انسان ها خاصه نوجوانان و جوانان باشند.
البته در الگوپذیری از آن بزرگان باید به دو نکته مهم و اساسی توجه کنیم. اول این که ارزش های انسانی دارای دو جنبه می باشد، یکی ثابت و دیگری متغیر. چهره ثابت آن، همان جنبه ای است که به انسانیت مربوط می شود و صورت متغیر آن قالب و لباسی است که آن ارزش در آن متجلی می شود. عنصر زمان و مکان فقط می تواند در مورد دوم تأثیر گذار باشد و آن را دستخوش تغییر و تحولات کند ولی اصل و حقیقت آن ارزش، هرگز بر اثر تغییرات زمان و مکان متحول نخواهد شد.
به عنوان مثال، برخی از رفتارهای امام علی(علیه السلام) اختصاص به آن زمان داشته و بعضی دیگر عمومی است و در هر زمان و مکان قابل عمل می باشد. نمونه نخست مثل لباسی که حضرت می پوشیدند که تنها در روزگار خودش قابل پیاده شدن بود، اما اگر هم اکنون آن لباس ها را بپوشیم مورد اعتراض مردم قرار خواهیم گرفت.
و نمونه دوم مانند رفتارهایی که زمان و مکان نمی شناسند و همواره برای الگوگرفتن مناسب و ارزشمند است، مانند: کار و تولید، بازسازی و عمران، جهاد و شهادت طلبی، کمک به فقراء و محرومان و سایر کارهایی انسانی و معنوی.[۳۵]

[ganjineh]

پی نوشتها
۱ . دفتر همکاری حوزه و دانشگاه و دیگران، روان شناسی رشد با نگرشی به منابع اسلامی، ج ۲، چاپ اول، تهران، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۵، ص ۸۵۵.
۲ . ابراهیم امینی، اسلام و تعلیم و تربیت، ج دوم، چ چهارم، تهران، انجمین اولیاء و مربیان جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۷۶، ص ۱۰۰.
۳ . نوح/ ۲۷.
۴ . علی قائمی، زمینه تربیت، چ چهارم، تهران، انتشارات امیری، ۱۳۶۵، ص ۱۲۹.
۵ . علی قائمی، تربیت و سازندگی، پیشین، صص۲۹۷ و ۲۹۸.
۶ . ابراهیم امینی، اسلام و تعلیم و تربیت، پیشین، صص ۱۰۲ و ۱۰۳.
۷ . خواجه عبدالله انصاری، به نقل از محسن شکوهی یکتا، تعلیم و تربیت اسلامی (مبانی و روش ها)، صص ۱۱۰ و ۱۱۱.
۸ . عمر و بن بحر جاحظ، البیان و التبیین، ج ۲، ص ۶۳، به نقل از در آمدی بر نظام تربیتی اسلام، پیشین، ص ۱۵۲.
۹ . فرقان/ ۲۸.
۱۰ . همان، ص ۱۴۳.
۱۱ . ر.ک: همان، صص ۵۲ و ۱۴۰.
۱۲ . کهف/ ۲۸.
۱۳ . نجم/ ۲۹.
۱۴ . مستدرک، ج ۲، ص ۶۲، به نقل از الحدیث، ج ۲، ص ۴۸.
۱۵ . مستدرک، ج ۲، ص ۶۲، به نقل از جوان از نظر عقل و احساسات، ج ۲، آقای محمد تقی فلسفی، ص ۳۲۲.
۱۶ . محمد دشتی، ترجمه نهج البلاغه، پیشین، ص ۶۱۱.
۱۷ . دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، روان شناسی رشد با نگرشی به منابع اسلامی، پیشین، ص ۸۹۵.
۱۸ . محمد علی کریمی نیا، الگوهای تربیت اجتماعی، چاپ اول، قم، انشتارات پیام مهدی، ۱۳۷۷، ص ۳۲۰.
۱۹ . سید مهدی موسوی کاشمری، روش های تربیت، پیشین، ص ۱۴۸.
۲۰ . زخرف/ ۵۴.
۲۱ . محمد دشتی، ترجمه نهج البلاغه، پیشین، خطبه ۲۱۶، ص ۲۴۳.
۲۲ . محمد دشتی، ترجمه نهج البلاغه، پیشین، حکمت ۷۳، ص ۶۳۹.
۲۳ . ر.ک: مصطفی دلشاد تهرانی، رهزنان دین، آسیب شناسی دین و دینداری در نهج البلاغه، چاپ اول، تهران، انتشارات دریا، ۱۳۷۹، ص ۲۳۸.
۲۴ . ابی جعفر محمدبن علی بن الحسین بابویه قمی، الخصال، ترجمه سید احمد فهری زنجانی، ج ۱ ـ ۲، قم، انتشارات علمیه اسلامی، بی تا، ص ۴۱.
۲۵ . مائده/ ۸۲.
۲۶ . در این زمینه رجوع کنید به المیزان ذیل همین آیه.
۲۷ . عبدالواحد آمدی، غرر الحکم و دررالکلم، ج اول، محمدعلی انصاری، قم انتشاراد دار الکتاب، بی تا، ص ۴۲۶.
۲ . ر.ک: مصطفی دلشاد تهرانی، رهزنان دین، پیشین، صص ۲۳۷ و ۲۳۸.
۲۹ . صف/ ۲.
۳۰ . محمد دشتی، ترجمه نهج البلاغه، خطبه ۱۱۰، پیشین، ص ۲۱۱.
۳۱ . شکرالله جهان مهین، تربیت و اخلاق، پیشین، ص ۲۰۱.
۳۲ . احزاب/ ۲۱.
۳۳ . محمد دشتی، ترجمه نهج البلاغه، خ ۱۶۰؛ همان، ص ۳۰۰.
۳۴ . فرقان/ ۲۷ و ۲۸.
۳۵ . ر.ج: محمد دشتی، الگوهای رفتاری امام علی(علیه السلام) و مباحث تربیتی، پیشین، ص ۱۳.