علل تعدد زوجين پيامبر ص

[حور العین]

اوست باقی

علل تعدد زوجين پيامبر ص

خاتم پيامبران، رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله) نمونه کاملي از عقل و کمال و فضيلت بود به‏طوري که خداوند، اورا با آيه «و إنّک لعلي خُلقٍ عَظيم؛به راستي کهتو را خويي والاست»1؛ مورد ستايش قرار داده است.

خُلقبه معناي صفاتي استکه از انسان جدا نمي‏شود و همچون خلقت و آفرينش او مي‏گردد. تعدادي از مفسران،خُلق عظيم پيامبر را به صبر، گستردگي …بذل و بخشش، رفق و مدارابا مردم، تحمل سختي‏ها در مسير دعوت به سوي خدا و عفو و گذشت تفسير کرده‏اندولي خلق عظيمِ پيامبر اکرم(صلي‏الله‏عليه‏وآله)� ��� منحصر به اين مواردنبود.

ارزش والاي اخلاق کريمانه پيامبر،زماني نمودِ بهتري پيدا مي‏کند که به رفتار و اخلاقيات مردمِ عربِ جاهلي بنگريم. پيامبر گرامي اسلام در محيطي پرورش يافته بود که مردمان آن، غارتگري و جنگ را ازافتخارات خود مي‏شمردند و به آن مباهات مي‏کردند.

بسياري از اشعار وداستان‏سرايي‏هاي به جا مانده از آن‏ها هم نشان از همين موضوع دارد. دختران رازنده‏به‏گور مي‏کردند و در مقابل بت‏ها به عبادت مي‏پرداختند. زن در ميان آن‏هاهمچون کالايي خريد و فروش مي‏شد و از هرگونه حقوق فردي و اجتماعي حتي حق ارث محرومبود. روشنفکران عرب هم، زن را در گروه حيوانات قرار داده و از لوازم زندگيمي‏شمردند.2

------------------

پي‏نوشت‏ها:

1-قلم /4

2-فروغ ابديت، جعفر سبحاني، ص 30

[حور العین]

حضرت امير (عليه‏السلام) در مورد فرهنگ حاکم در آنزمان مي‏فرمايند:

«خداوند،پيامبر را بيم‏دهنده جهانيان و امين وحي و کتاب خود مبعوث نمود و شما گروه عرب دربدترين آيين و بدترين مکان‏ها به سر مي‏برديد. در ميان سنگلاخ‏ها و مارهاي کر اقامتداشتيد. آب‏هاي لجن مي‏خورديد و خون يکديگر را مي‏ريختيد و از خويشاوندان دوريمي‏کرديد. بت‏ها ميان شما سرپا بودند و از گناهان اجتناب نمي‏کرديد»3

در چنينمحيطي، پيامبر اکرم (صلي‏الله‏عليه‏وآله) با اخلاق و منش خاص خود در ميان مردم عربظهور نمودو با حسن معاشرت و احترام به افراد جامعه آن روز، مورد توجه همگانقرار گرفت و به راستي و درستي شهرت يافت، چنان‏کهبزرگ‏تريندشمنانش هم او را امين مي‏خواندند.

پيامبر گرامي اسلام، در دوران بعثت هم مهم‏ترين هدف خود را احياياخلاقيات انساني و صفات پسنديده مي‏دانست و بارها مي‏فرمود: «إني بعثتُ لاتمِّمَ مکارمالاخلاق».4


دراين نوشتار، گوشه‏اي از روحيات و اخلاق کريمانه رسول اکرم (صلي‏الله‏عليه‏وآله) درخانواده و معاشرت با همسر و فرزندانشان مورد بررسي قرار مي‏گيرد. ولي در ابتدا برايآشنايي با زندگي خانوادگي پيامبر و دشواري‏هاي ايشان در محيطخانواده،

بهمسئله تعدد زوجات پيامبر اشارهمي‏شود.

[حور العین]

با مطالعه تاريخ و شرايط آن‏روز، روشن مي‏شود که ازدواج‏هاي پيامبر، همه بنابر مصالح خاص صورت گرفته است و نشان دهنده فداکاري و از خود گذشتگي رسول خداست چرا که بدون شک زندگي با زنان متعدد که هر کدام از آن‏ها سليقه‏ها و روحيات خاص خود را دارند، با وجود مشغله‏هاي فراوان در سال‏هاي آغازين حکومت اسلامي در مدينه و جنگ‏ها و مسائل مختلف اجتماعي و سياسي، کار آساني نيست.

ضمن اين که حضرت، در دوران جواني، با حضرت خديجه (عليهاالسلام) که چهل سال سن داشت ازدواج کرد و سال‏ها همسر ديگري اختيار نکرد و ازدواج‏هاي آن حضرت در ده سال آخر زندگي بود و بيشتر همسران ايشان هم زناني سال خورده و يتيم‏دار بودند و پيامبر اکرم (صلي‏الله‏عليه‏وآله) تنها براي سرپرستي آن‏ها و فرزندان يتيمشان با آن‏ها ازدواج مي‏کرد. تعدادي از اين ازدواج‏ها هم براي متمايل کردن قبايل مختلف به اسلام و کاهش کينه‏ها صورت مي‏گرفت.5

[حور العین]

اولين همسر حضرت رسول(صلي‏الله‏عليه‏وآله) خديجه (عليهاالسلام) است که از خاندان سرشناس و از بانوان ثروتمند و محترم مکه به شمار مي‏رفت و به دليل حسن شهرت و فضايل اخلاقيِ محمد امين (صلي‏الله‏عليه‏وآله)، به او پيشنهاد ازدواج داد و بعد از آن، خود، عامل مؤثري در پيشرفت اسلام شد و تمامي ثروت خود را براي گسترش اسلام و حمايت از مسلمانان مکه به کار برد.

پيامبر اسلام نيز همواره او را احترام مي‏کرد و از او قدرداني مي‏نمود. اين امر مختص به زمان حيات خديجه نبود بلکه پس از مرگ او نيز، پيامبر(صلي‏الله‏عليه‏وآل ه)، همواره او را مي‏ستود

. نقل شده که روزي عايشه به پيامبر گفت: اي رسول خدا، چه قدر از خديجه ياد مي‏کنيد؟ خديجه پيرزني بود و از دست شما رفت. خدا بهتر از خديجه را به شما عنايت کرده است. رسول خدا برآشفته شد و فرمود او زماني نبوت مرا تصديق کرد که شما مرا تکذيب مي‏کرديد و او زماني به من ايمان آورد که شما کافر بوديد6

[حور العین]

سوده نيز يکي از همسران رسول خدا(صلي‏الله‏عليه‏وآله) است. همسرش پس از هجرت به حبشه درگذشت و او بي‏سرپرست و تنها ماند و براي زندگي و تأمين معاش خود مجبور بود از آيين اسلام دست بردارد و به خاندان بت‏پرست و مشرک خود بپيوندد.

در اين زمان، رسول اکرم (صلي‏الله‏عليه‏وآله) با هدف ترويج دين و قدرداني از خدمات يک مسلمان مهاجر و براي تقويت و دلداري مسلمانان مجاهد ديگر، بعد از وفات خديجه کبري (عليهاالسلام)، با او ازدواج کرد. سوده داراي جمال و ثروتي نبود و پيامبر، تنها براي حمايت از وي، با او ازدواج کرد.7


زينب بنت الخزيمه نيز از اقوام رسول خدا بود که همسرش در جنگ بدر به شهادت رسيده بود. او نيز جمال و يا اموالي نداشت و در اواخر عمر بود که به همسري رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله) درآمد و پس از چندي نيز در گذشت.

ام سلمه نيز پس از درگذشت همسرش بر اثر مجروحيت در جنگ احد، و زماني که زني سالخورده بود، پيامبر از او خواستگاري نمود و مسئوليت او و فرزندان يتيمش را پذيرفت. ام سلمه بعد از حضرت خديجه از با فضيلت‏ترين همسران رسول خدا(صلي‏الله‏عليه‏وآله) بود.

ازدواج پيامبر با زينب بنت جحش هم بنابر مصالحي صورت گرفت. او همسر زيد غلام آزاد شده رسول خدا بود که پيامبر او را پسر خوانده خود نمود.

در ابتدا پيامبر زينب را براي زيد خواستگاري نمود و خانواده زينب به خاطر پيامبر اين وصلت را پذيرفتند.

اين ازدواج، سرآغازي براي شکستن يکي از رسوم دوران جاهليت عرب بود؛ زني باشخصيت و سرشناس با برده‏اي ازدواج کرد؛ در زماني که اين امر مرسوم نبود. پس از مدتي بين زيد و زينب اختلاف افتاد، کوشش پيامبر هم به ثمر نرسيد و آن دو از هم جدا شدند. در اين زمان پيامبر گرامي اسلام (صلي‏الله‏عليه‏وآله) به فرمان خداوند و براي شکستن رسم جاهلي ديگر يعني ممنوعيت ازدواج با همسرِ پسرخوانده و نيز براي جبران شکستِ زينب در زندگي‏اش، با او ازدواج کرد.

[حور العین]

يکي ديگر از ازدواج‏هاي رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله) که منافع زيادي به دنبال داشت، ازدواج بازن بيوه‏اي به نام جوير از قبيله بني‏المصطلق بود.

اين قبيله به قصد شورش برعليه پيامبر مشغول جمع‏آوري اسلحه بودند که مسلمين به سوي آن‏ها حرکت کردند. هنگاميکه بني‏المصطلق، خود را در محاصره ديدند تسليم شدند و اموال و زنان و مردان قبيلهبه اسارت درآمدند.

جويريه که دختر رئيس قبيله بود به نزد پيامبر آمد و آزادي خود رادرخواست نمود. پيامبر اکرم(صلي‏الله‏عليه‏وآله) که در جنگ‏ها هميشه در مورد رعايت حال اسيران سفارش مي‏کرد شخصاً پول آزادي او را پرداخت و او را از پدرش خواستگاري نمود.

او با کمال ميل و رغبت با اين درخواست موافقت نمود و اسلام را پذيرفت. وقتي خبر اين ازدواج به مسلمانان رسيد همگي گفتند: که اين اسيران خويشاوندان رسول خدا هستند و همه را آزادنمودند. بعد از اين ماجرا تعداد زيادي از آن قبيله به اسلام گراويدند و قسم يادکردند که با تمام قوا در صف مسلمين بجنگند.8به اين ترتيب با اين عمل رسول خدا ازدشمنان اسلام کاسته شد و کينه قبيله بني‏المصطلق (ناشي از اسارت و شکست در جنگ) فروکش کرد و بر تعداد مسلمين افزوده شد.

[حور العین]

نمونه ديگر از ازدواج‏هاي پيامبر اسلام، ازدواج با ام‏حبيبه دختر ابوسفيان، دشمن سرسخت رسول اکرم (صلي‏الله‏عليه‏وآله) بود. ام‏حبيبه با همسرش به حبشه مهاجرت کرده بود اما شوهرش در حبشه بر اثر تبليغات مسيحيان از آيين اسلام برگشت و نصراني شد و در همان‏جا نيز از دنيا رفت.

مهاجرين حبشه هم از ترس پدر ام‏حبيبه جرأت نگهداري از او را نداشتند. در اين هنگام پيامبر با او ازدواج کرد و علاوه بر قبول مسئوليت او، گامي براي رضايت و جلب قلوب بني‏اميه به اسلام برداشت.

نويسنده مسيحي، گيورگيو، در کتاب «محمد، پيامبري که از نو بايد شناخت» در اين مورد مي‏نويسد: «محمد، ام‏حبيبه را به ازدواج خود درآورد تا بدين ترتيب داماد ابوسفيان يعني دشمن اصلي خود شده و از دشمني قريش نسبت به خود بکاهد. در نتيجه اين وصلت، پيامبر اسلام با خاندان بني‏اميه و هند همسر ابوسفيان و ساير دشمنان خونين خود جنبه فاميلي و خويشاوندي پيدا مي‏کرد. ام حبيبه هم عاملي مؤثر براي تبليغ اسلام در خانواده‏هاي مکه شد».9

[حور العین]

اين‏هانمونه‏هايي از ازدواج‏هاي پيامبر خداست که ذکر شد.

چنان‏که گفتيم پيامبر گرامي اسلام (صلي‏الله‏عليه‏وآله) در حقيقت با اين وصلت‏ها منافع زيادي را نصيب آيين نوپاي اسلام کردو از بيوه‏زنان و يتيمان بي‏سرپرست نگهداري نمود و آن‏چنان که بعضي ازنويسندگان، اين شخصيت والا را متهم کرده‏اند هرگز قصد کامجويي نداشته و تنها باريبرمسئوليت‏هاي فراوان خود اضافه کرده است چرا که همسران پيامبر، جز يکي از آن‏ها،قبل از ازدواج با پيامبر، يک يا چند بار ازدواج کرده بودند و فرزندانيداشتند.

رسول گرامي اسلام اگرقصد کامجويي داشتندهرگز تا سن 53سالگي فقط با يک همسر زندگي نمي‏کردند، آن هم در شرايط آن روز که براي مردان، هيچ محدوديتي در ازدواجوجود نداشت و هيچ کس ازدواج‏هاي متعدد را براي مردان نکوهيده نمي‏دانست.

ازدواج‏هاي پيامبر به دلايلي مانند حمايت از زنان و کودکان بي‏سرپرست، تقدير از مجاهدان ومهاجراني که در راه اسلام فداکاري‏هايي انجام داده بودند،ارتباط با قبايلمختلف و تحبيب قلوب آن‏ها براي گرايش به اسلام، جلوگيري از توطئه‏هاي احتمالي،مبارزه با خرافات و اباطيل عصر جاهليت، آزادي اسرا و… صورت گرفت و زندگي با آن‏هامشکلات زيادي را براي پيامبر به دنبال داشت. همان گونه که گفتيم همسران پيامبرروحيات متفاوتي داشتند و زندگي و مداراي پيامبر با آنان تا جايي بود که براي رضايت آن‏ها حلال خداوند را بر خود حرام مي‏کرد و در برابر ناسازگاري‏ها و بهانه‏جويي‏هايآن‏ها صبر مي‏نمود تا آن‏جا که در مذمت آن‏ها آياتي بر پيامبر نازلشد.

[حور العین]

نمونه دوم اين آيات، آيه‏هاي 28و 29سورهاحزاب است. نقل شده زماني که پيامبر در غزوه خيبر، بر يهوديان پيروز شد بعضياز همسران آن حضرت تصور کردند که چون پيامبر به گنجينه‏ها و اموال يهود دست يافتهاست، مي‏توانند زندگي تجملي و اشرافي داشته باشند و پيامبر (صلي‏الله‏عليه‏وآله) راتحت فشار گذاشتند، در حالي که رسول اکرم(صلي‏الله‏عليه‏وآله) آن غنائم را طبق دستورخداوند، ميان مسلمانان تقسيم کرده بود.

هنگامي که پيامبر اکرم با اعتراض همسران خود رو به رو شد از آنانکناره‏گيري کرد. آن‏گاه آيات سوره احزاب نازل شد و همسران پيامبر را بين زندگيفقيرانه پيامبر و سراي آخرت يا دنيا و زر و زيور آن مخير ساخت ولي همه آن‏ها زندگيبا پيامبر اکرم(صلي‏الله‏عليه‏وآله) را انتخاب کردند و اين امرناشي از اخلاق حسنه پيامبر (صلي‏الله‏عليه‏وآله) و حسن معاشرت ايشانبا آن‏ها بود.

بااين‏که خداوند به آن حضرت اين اجازهرا داده بود که حق هر کدام از همسرانش را که مي‏خواهد، مقدم بدارد و آن‏ها هيچ حقاعتراضي نداشته باشند،10با اين‏حال نبي مکرماسلام (صلي‏الله‏عليه‏وآله) در محيط خانواده هيچ ترجيحي بين آن‏ها قائلنمي‏شد و همواره عدالت و مساوات را رعايت مي‏نمودو براي آسايش و رضايت آنانتلاش مي‏کرد و در مورد کساني که در خصوصِ آسايش خانواده خود کوتاهي مي‏کردندمي‏فرمود:


از رحمت خدا به دور است کسي که خانواده خود را ضايع کند و آن‏ها را به حال خودواگذارد.11

[حور العین]

همسران رسول خدا با اين‏که از نظر سن و سال، شرايط خانوادگي واصل و نسب در يک سطح نبودند پيامبر گرامي اسلام(صلي‏الله‏عليه‏وآله ) مهريه آن‏هارا مساوي قرار داد و فرقي بين آن‏ها قائل نشد.

به طور مساوي به آن‏ها رسيدگي مي‏کرد و به حجره‏هاي آنانسر مي‏زد و از آن‏ها احوال‏پرسي مي‏کرد و هميشه پاره‏اي از وقتش را در اختيارخانواده و همسرانش قرار مي‏داد.

حضرت علي (عليه‏السلام) مي‏فرمايند: وقتي که پيامبر (صلي‏الله‏عليه‏وآله) به منزل وارد مي‏شدند وقتشان را سه قسمت مي‏کردند؛يک قسمت براي عبادت و ستايش خداوند متعال،قسمتي برايگفتگو و نشستن با خانواده ويک قسمت هم برايخودشان».12

همه همسران حضرترسول (صلي‏الله‏عليه‏وآله) در يک منزل جاي داشتند و با وجود اين که رفتارهايي مانندرقابت و چشم و هم‏چشمي و… در بين زنان رايج است، همچنين با وجود فقر و تنگدستيپيامبر (صلي‏الله‏عليه‏وآله) که ايجاب مي‏کرد هميشه در ميان همسرانش اختلاف وناراحتي حکومت کند، هرگز در زندگي خانوادگي پيامبر شاهد ناسازگاري‏ها و خصومت‏هايمعمول نيستيم و پيامبر اکرم (صلي‏الله‏عليه‏وآله) مانند شخصي فارغ‏البال به وظايفرسالت و رهبري خود در جامعه مي‏پرداخت و به دور از خصومت‏هاي خانوادگي و مسائلمربوط به آن، به اداره جنگ‏ها و تبليغ دين و رسيدگي به امور مسلمين مشغولبود.

اوقات رفت و آمد به حجره هر کدام از همسرانش منظم بود. حتي در ايام بيماريِ قبل از رحلت هم، با اين‏که کسي چنين انتظاري نداشت، طبق برنامه معين به منازل همسرانش مي‏رفت، تا زماني که مرض ايشان شدت يافت و همگي اجازه دادند که در منزل عايشه بماند.13