مقام پيامبر اعظم در عرفان اسلامي

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

گفتگو با آیت الله استاد حسن رمضانی
از استادان علوم عقلی و عرفانی حوزه علمیه قم

درباره جایگاه حضرت رسول اکرم (ص) در ابن عربی

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

*استاد! در ابتدا بفرمائید به طور کلی حضرت رسول اکرم (ص) چه جایگاهی در عرفان اسلامی دارد؟



جایگاه حضرت محمد(ص) در عرفان اسلامی، جایگاه بسیار رفیعی است. محیی الدین ابن عربی در فتوحات، باب ششم، وقتی که صحبت از اولین قابل (کسی که قابلیت دریافت فیض وجود را از حضرت حق تبارک و تعالی دارد) می‌کند حقیقت محمدیه را معرفی می‌کند.


معنایش آن است که حقیقت رسول الله (ص) در انفعال از حضرت حق تبارک و تعالی تام بوده است، همان طور که حق تبارک و تعالی در فعل، تام است و در فیاضیت، متوقف بر چیزی نیست و بدون اینکه حیثیتی به او اضافه شود؛ چه حیثیت تعلیلی و چه حیثیت تقییدی، فیاض علی الاطلاق و فاعل تام است، حقیقت رسول الله(ص) نیز در انفعال و پذیرش فعل، تام است.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

وقتی که فاعل در فاعلیت تام باشد و منفعل هم در انفعال و قبول و پذیرش تام باشد،

فعل بدون اینکه وقفه‌ای در آن بوده باشد،

بدون اینکه محدودیتی بر آن حاکم بوده باشد و زمان خاصی را به خود اختصاص دهد و محدودیت خاصی بر او حاکم باشد از فیاض علی الاطلاق صادر می‌شود

و قابل فعل هم آن فیض را می‌پذیرد.



از این نکته‌ای که عرض کردم استفاده می‌شود که حقیقت محمدیه، حقیقت فرا زمانی و فرا مکانی است.

اول ندارد، آخر ندارد، یعنی نمی‌توان برای او، اول و نهایتی در نظر گرفت.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

در عرفان اسلامی به این حقیقت، حقیقت محمدیه یا صادر نخستین یا عناوین دیگری مانند

تعین اول،
مرتبه احدیت،
برزخیت اولی، و ...

می‌گویند که برای هر کدام از این عناوین، عنایت خاصی وجود دارد که نیازمند توضیح و تبیین است.

اجمالا اینکه حقیقت محمدیه همان حقیقتی است که به ازلیت و ابدیت حق تبارک و تعالی، ازلی و ابدی است.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

* نسبت شخص رسول الله حضرت محمد بن عبدالله (ص) با حقیقت محمدیه چیست؟



شخص رسول خدا، حضرت محمد بن عبدالله صلی الله علیه و آله در مقام عروج و ارتقا در قوس صعود با آن حقیقت، یگانه شده و اتحاد برقرار کرده است.



همچنین می توان چنین گفت که مظهر تام و کامل آن حقیقت در نشئه دنیا، شخص حضرت محمد بن عبدالله (ص) است.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

* در اذهان جوانانی که دنبال حقایق و معارف هستند این سؤال بسیار پرسیده می‌شود که از یک طرف می‌بینیم که زمان تولد و وفات، نشو و نما، کودکی، جوانی و میانسالی رسول الله(ص) مشخص است

و از طرف دیگر، روایات و اخباری که اعتبار بالایی در میان کتب روایی دارد به ما بیان می‌کند که اول مخلوق، رسول الله است.

اول صادر، رسول الله است. چطور می‌توانیم اینها را با هم جمع کنیم. آیا اینها با همدیگر تهافت ندارند؟ آیا این دو با همدیگر تناقض ندارند؟ این سؤال و شبهه‌ای است که امروزه مطرح است.



.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

معلوم است که وجود عنصری رسول الله حضرت محمد(ص)، محدود است و شکی در آن نیست، منتها چون این حقیقت در قوس صعود، در مقام قرب و در معراج کمالات آنقدر اوج می‌گیرد که با آن حقیقت متحد و یگانه می‌شود، حکم آنرا پیدا می‌کند.


در عین اینکه بر حسب ظاهر، شخص رسول الله(ص) زمانی، مکانی و محدود به زمان و مکان خاصی است اما فرازمانی و فرامکانی است چون در عروج با آن حقیقت اتحاد برقرار کرده و متحد شده است. پس تهافتی نیست. بدن عنصری پیامبر، محدود و زمانمند است اما حقیقت برتر پیامبر، فرازمانی و فرامکانی است.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

* یعنی به نوعی ایشان هم حادث و هم قدیم هستند، درست است؟



بله! در همین وادی شاعر می‌گوید:

تقدیر به یک ناقه نشانید دو محمل /
لیلای حدوث تو و سلماای قدم را


لیلا و همچنین سلما، دو عنوان و دو اسم برای خانمها هستند. معمولا خانمها را سوار محمل می‌کنند به خاطر اینکه توان جسمانی‌‌شان از مردها کمتر است لذا آنها را سوار بر محمل می‌کنند .

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

شاعر در اینجا می‌گوید:

تقدیر در یک ناقه، دو محملِ لیلای حدوث و سلمای قدم را نشانید. اضافه‌ها بیانیه هستند.

یعنی خدای تبارک و تعالی حدوث و قدم را بر یک ناقه سوار کرده است. این بیت اشاره دارد که انسان کامل محمدی(ص) حقیقتی است که خدای تبارک و تعالی بر این حقیقت هم حدوث و هم قدم را سوار کرده است.

با توجه به نشئه ظاهری و عنصری، می‌گوئیم حادث است مثل بقیه حوادث اما با توجه به آن معراج و عروجی که دارد و حقیقتی که با آن اتحاد برقرار کرده که حقیقت ازلی و ابدی است و اول و آخر ندارد، پس قدیم می‌شود.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

مولوی هم در باره رسول الله (صلّی الله علیه وآله) بین حدوث و قدم جمع کرده، یعنی بر حسب ظاهر، قضیه حدوث و بر حسب باطن قضیه قدم را پرورانده است.

وی در دفتر چهارم در بیت 523 به بعد می‌گوید:


گر نبودی میل و امید ثمر
کی نشاندی باغبان بیخ شرر


پس به معنی آن شجر از میوه زاد
گر به صورت از شجر بودش نهاد


مصطفی زین گفت کآدم وانبیاء
خلف من باشند در زیر لواء


بهر این فرموده است آن ذو فنون
رمز نحن الآخرون السابقون


نحن الاخرون یعنی در پس همه پیامبران آمده‌ام، خاتم الانبیاء(ص) هستم اما پیش از همه انبیاء(ع) وجود داشتم.



گر به صورت من ز آدم زاده‌ام
من به معنا جَدِّ جَد افتاده‌ام