حکمت؛ گمشده مؤمن

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

چنین حکمتی است که موجب آبادی و عمران دل های آدمی می شود
و مومن باید به عنوان گم شده ای در طلب آن باشد تا به آن دست یابد.

پس باید زمینه های رشد حکمت را در قلب آماده کرد تا بذر حکمت از هر جایی
که می ریزد در آن رشد کند و به نمو و شکوفایی و میوه دهی برسد،

چنان که امام موسى بن جعفر علیه السلام فرموده است:

اِنَّ الزَّرْعَ یَنْبُتُ فِى السَّهْلِ وَلایَنْبُتُ فِى الصَّفا، فَکَذلِکَ الْحِکْمَهُ تَعْمُرُ فِى الْقَلْبِ الْمُتَواضِعِ
وَلاتَعْمُرُ فِى الْقَلْبِ الْمُتَکَبِّرِ الْجَبّارِ؛

زراعت، در زمین هموار مى روید، نه در سنگلاخ.
حکمت هم در دل متواضع، آباد مى شود، نه در دل متکبّر و گردنکش.
( بحارالانوار، ج ۷۵ ص ۳۱۲)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

به هر حال، حکمت مجموعه ای ازحقایق هستی و آموزه های معرفتی
و دستوری است که آدمی را در مسیر درست قرار می دهد.

بر همین اساس است که حکمت به حکمت علمی و حکمت عملی دسته بندی می شود.

پس اگر بخواهیم حکمت واقعی داشته باشیم باید در دو عرصه
حرکت کنیم که همان علم و عمل است.

بر همین پایه امام صادق علیه‌السلام در تفسیر حکمت می‌فرمایند:

إنّ الحِکمَهَ المَعرِفَهُ والتَّفَقّهُ فی الدِّینِ، فمَن فَقِهَ مِنکُم فهُو حَکیمٌ؛
همانا حکمت عبارت است از شناخت و فهم دین؛

پس هر یک از شما که در دین فقیه و فهیم باشد حکیم است.
(بحار الأنوار : ج ۲۵، ص ۲۱۵، حدیث ۱)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

چنان که گفته شد
معرفت حقایق هستی و عمل بر اساس حقایق
دو مولفه حکمت را شکل می دهد.

بر همین اساس امام باقر علیه‌السلام در پاسخ به سؤال ابوبصیر
از معنای حکمت در آیه
«وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَهَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثیراً»؛
و به هر کس حکمت عطا شود خیر کثیر داده شده،
می‌فرمایند:

هِی طاعَهُ اللَّهِ و مَعرِفَهُ الإمامِ؛
مراد از حکمت فرمانبرى از خدا و شناخت امام است.

این بدان معناست که از مهم ترین حقایق هستی
شناخت خداوند و امام و اطاعت از آنان است.

جایگاه حکمت قلب است بنابراین باید با عقل و فطرت و تقوا
و عمل و عواطف در ارتباط تنگاتنگی باشد.

از این روست که امام صادق(ع) می فرماید:

الحِکمَهُ شَجَرهٌ تَنْبُتُ فی القَلبِ، و تُثْمِرُ على اللِّسان؛

حکمت درختی است که در قلب می روید
و میوه اش بر زبان جاری می شود.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

راه کسب حکمت الهی


اگر حکمت معرفت به حقایق و گرایش و گریزش به معروف و از منکر
در قالب تقوای الهی و محاسن و مکارم اخلاقی و آداب و ظرائف آن است،
پس راه آن نمی تواند جز راه تقوای الهی و انجام تکالیف و وظایف شرعی
از انجام واجبات و مستحبات و ترک محرمات و مکروهات باشد.


از این روست که در آیات و روایات کسب حکمت الهی را به رفتن در صراط مستقیم
شریعت الهی دانسته اند؛ زیرا تنها در چنین حالتی انسان می تواند حکیم باشد؛
البته هر کسی چنان که گفته شد حکمت می داند و حتی در قلب کافر و منافق و مشرک
نیز حکمت وجود دارد، ولی این حکمت هماره از آن جاها گریزان است
و می خواهد از آن جا خارج شده و در قلب مومن جا گیرد؛
زیرا این مومن است که از آن بهره مند می شود ؛
چنان حکمت های قرآنی موجب فرار کافران و مشرکان می شود
ولی قلوب مومنان را به خود جلب می کند.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

1.زهد ورزی :

پیامبر(ص) زهدورزی و ترک محبت به دنیا را عامل دست یابی
قلب به حکمت دانسته و فرموده است:

ما زهد عبد فى الدنیا الا أثبت الله الحکمه فى قلبه و بصّره فى الدنیا؛

هیچ بنده ای در دنیا زهد نورزید مگر آن که خداوند حکمت
در قلب او اثبات کرده و جا داد و او را در دنیا بصیرت بخشید.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

2. امام صادق علیه‌السلام نیز فرموده است :

مَن زَهِدَ فی الدُّنیا أثْبَتَ اللَّهُ الحِکمَهَ فی قَلبِهِ، وأنْطَقَ بها لِسانَهُ؛

هر که به دنیا پشت کند خداوند حکمت را در دلش
استوار گرداند و زبانش را به آن گویا سازد.

( وسائل شیعه، ج ۱۱، ص ۳۱۰؛ الکافی ، ج ۲، ص ۱۲۸، حدیث۱ )

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

3.خوف از خدا:

و از رسول خدا نقل شده است که فرمود:

رأس الحکمه مخافه الله؛

اوج حکمت، ترس از خداوند است.

(من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۳۷۶)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

4. مرحوم مولی محمد تقی مجلسی(قدس سرّه)
در شرح من لا یحضره الفقیه چنین می‌گوید:

«رأسُ الحِکَم جمعُ الحکمهِ مخافه الله عزّوجلّ، فإنّها سببٌ لافاضهِ العلوم الحقّه
اَو مُبالغه فیشمل ترکَ المنهیات و العملَ بالواجباتِ بل اجتناب الشبهات منهما أیضاً…
و یلزمها العلمُ بالجمیع و هُوَ عینُ الحِکمهِ؛

یعنی سبب قابلی و علت اعدادی افاضه علوم حقیقی، همانا خوف از
خداوند سبحان است و هرگز نعمت حکمت بر
قلبی که خائف نباشد، نازل نمی‌گردد.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

5.خشیت از خدا:

آن حضرت (ص) در همین رابطه هم چنین می فرماید:

خَشْیَهُ اللَّهِ رأسُ کُلِّ حِکمَهٍ؛

خشیت خداوند اساس هر حکمتی است.

( کنز العمّال : ۵۸۷۲)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

6.و از امام صادق(علیه‌السلام) چنین رسیده است که

«…مَنْ زهدَ فی الدنیا أثبتَ الله الحکمهَ فی قلبهِ و انطق بها لسانهُ و بصّرهُ
عُیوبَ الدُّنیا داءها و دوائها و اخرجهُ من الدُّنیا سالماً الی دار السلام؛

یعنی فروغ حکمت، فقط بر قلب زاهدان راستین می‌تابد.

( من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۴۱۰)