
ضرورت شناخت امام زمان (علیه السلام)
از دلایل عقلی و نقلی فراوانی استفاده می شود که باید همه انسانها در همه اعصار و امصار، امام زمان خود را بشناسند، وگرنه رشته اتصال آنان از آئین مقدس اسلام گسسته، به عهد بربریت و جاهلیت خواهند پیوست.
در این گفتار ما در صدد بر شمردن دلایل عقلی و نقلی این حقیقت نیستیم، بلکه تنها از اسناد و مدارک حدیث معروف: من مات و لم یعرف امام زمانه، مات میته جاهلیه: سخن خواهیم گفت و تعبیرهای مختلف این حدیث شریف را به مقداری که در یک مقال بگنجد برخواهیم شمرد.
با توجه به این که این حدیث با تعبیرهای مختلفی در منابع اهل تشیع و تسنن آمده، متون وارده را با دقت کامل بررسی کرده، در سه بخش به خوانندگان گرامی تقدیم می نماییم:
1- متونی که عیناً - بدون هیچ کم و زیاد - در منابع شیعه و سنی آمده است.
2- متونی که فقط به منابع اهل سنت آمده است.
3- متونی که فقط در منابع شیعه وارد شده است.
بخش اول:
متونی که در منابع شیعه و سنی بدون هیچ کم و کاست آمده:
1- من مات و لم یعرف امام زمانه، مات میته جاهلیه:
هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهلی مرده است.
این متن مشهورترین متن این حدیث شریف است که جمع کثیری از علمای شیعه و سنی آن را با سلسله اسناد خود، در کتابهای حدیثی، تفسیری و کلامی از رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله)روایت کرده اند.
و این راویان این حدیث با این تعبیر از علمای شیعه:
1- سید مرتضی علم الهدی، متوفای 436 ه(180)
2- امین الاسلام، ابوعلی، فضل بن حسن طبرسی، متوفای 548 ه(181)
3- علی بن عیسی اربلی، متوفای 693 ه(182)
4- علی بن حسین بن عبدالعالی، مشهور به محقق کرکی متوفای 940 ه(183)
5- شیخ بهاءالدین محمد عاملی، مشهور به شیخ بهائی متوفای 1030 ه(184)
6- ملا محسن فیض کاشانی، متوفای 1091 ه(185)
7- محمد بن حسن، مشهور به شیخ حر عاملی متوفای 1104 ه(186)
8- مولی محمد باقر مجلسی، متوفای 1110 ه(187)
و اما روایان این حدیث شریف به همین تعبیر از اهل سنت:
1- مسلم بن حجاج نیشابوری، متوفای 261 ه(188)
2- قاضی عبدالجبار معتزلی، متوفای 415 ه(189)
3- محمد بن فتوح حمیدی، متوفای 488 ه(190)
4- مسعود بن عمر بن عبدالله، مشهور به سعد الدین تفتازانی متوفای 791 ه(191)
5- علی بن سلطان، مشهور به ملا علی قاری(192)
6- مولی حیدر علی فیض آبادی هندی، متوفای 1205 ه(193)
7- حافظ سلیمان بن ابراهیم قندوزی، متوفای 1294 ه(194)
2- من مات و لم یعرف امام زمانه فقد مات میته جاهلیه:
در این متن فقط کلمه فقد بر متن نخستین افزوده شده و مفهوم حدیث را با تأکید بیشتری بیان می کند.
این متن ر از علمای بزرگ شیعه: ابو جعفر محمد بن علی بن شهرآشوب، متوفای 588 ه روایت کرده(195) و از علمای اهل سنت گروهی آن را نقل کرده اند که از آن جمله است:
1- شیخ ابوسعید خادمی حنفی، متوفای 1168 ه(196)
2- قاضی بهلول بهجت افندی، مشهور به قاضی زنگنه زوری متوفای 1350 ه(197)
3- من مات بغیر امام مات میته جاهلیه:
هر کس بدون امام از دنیا برود به مرگ جاهلی از دنیا رفته است.
راویان حدیث شریف از علمای شیعه:
1- محمد بن محد بن نعمان، مشهور به شیخ مفید متوفای 413 ه(198)
2- محمد بن مسعود بن عیاش سلمی، از بزرگان قرن سوم هجری.(199)
3- شیخ محمد مشهدی، از علمای قرن دوازدهم هجری.(200)
و اما روایان آن از علمای بزرگ اهل سنت:
1- ابو داوود سلیمان بن داوود طیالسی، متوفای 204 ه(201)
2- احمد حنبل پیشوای حنابله، متوفای 241 ه(202)
3- ابوالقاسم سلیمان بن احمد طبرانی، متوفای 360 ه(203)
4- عبدالحمید، ابن ابی الحدید معتزلی، متوفای 656 ه(204)
5- نور الدین علی بن ابی بکر هیثمی، متوفای 807 ه(205)
6- علی بن حسام الدین، مشهور به متقی هندی متوفای 975 ه(206)
7- محمد بن سلیمان مغربی، متوفای 1094 ه(207)
4- من مات لا یعرف امامه مات میته جاهلیه:
هر کس بمیرد و امامش را نشناسد با مرگ جاهلی مرده است:
این متن را حافظ سلیمان بن ابراهیم قندوزی، متوفای 1294 ه از بزرگان اهل سنت در کتاب ارزشمند ینابیع الموده روایت کرده(208) و جمع کثیری از علمای بزرگ شیعه آن را در منابع حدیثی خود آورده اند که از آن جمله است:
1- ابو جعفر احمد بن محمد بن خالد برقی، متوفای 274 ه(209)
2- علی بن حسین بن موسی بن بابویه - پدر شیخ صدوق - متوفای 329 ه (210)
3- محمد بن یعقوب کلینی، متوفای 329 ه(211)
4- محمد بن ابراهیم نعمانی، از بزرگان شیعه در قرن چهارم هجری.(212)
5- محمد بن علی بن بابویه، مشهور به شیخ صدوق متوفای 381 ه(213)
6- ابو جعفر محمد بن حسن طوسی، متوفای 460 ه(214)
7- سید هاشم بحرانی، متوفای 1109 ه(215)
8- مولی محمد باقر مجلسی، متوفای 1110 ه(216)
5- من مات لیس علیه امام فمیتته جاهلیه:
هر کس بمیرد و امامی بر او نباشد، مرگش بر عهد جاهلیت است.
این متن را از بزرگان اهل سنت طبرانی متوفای 360 ه در معجم کبیر(217) و از بزرگان شیعه فضل بن شاذان نیشابوری، متوفای 260 ه از اصحاب امام رضا (علیه السلام) در کتاب گرانسنگ الایضاح روایت کرده اند(218)
6- من مات لیس علیه امام فمیتته میته جاهلیه:
هر کس بمیرد و امامی بر او نباشد، مرگش همانند مرگ دوران جاهلیت است.
این متن را پیشوای محدثان شیعه، محمد بن یعقوب کلینی، متوفای 329 ه در کافی شریف روایت نموده،(219) و گروهی از علمای اهل تسنن در کتابهای حدیثی خود آورده اند که از آن جمله است:
1- احمد بن عمر بزار، متوفای 320 ه در زوائد.(220)
2- نور الدین علی بن ابی بکر هیثمی، متوفای 807 ه در مجمع و کشف الاستار.(221)
7- من مات لیس له امام مات میته جاهلیه
هر کس در حالی بمیرد که امامی بر او نباشد به مرگ جاهلی از دنیا رفته است.
این متن را از بزرگان اهل سنت، علاء الدین علی بن بلبان فارسی حنفی، متوفای 739 ه روایت کرده(222) و از محدثان بزرگ شیعه جمع کثیری روایت نموده اند که از آن جمله است:
1- ابوجعفر محمد بن یعقوب کلینی، متوفای 329 ه(223)
2- علی بن حسین بن بابویه - پدر شیخ صدوق - متوفای 329 ه(224)
3- محمد بن علی ابن بابویه، مشهور به شیخ صدوق متوفای 381 ه(225)
4- علامه بزرگوار مولی محمد باقر مجلسی، متوفای 1110 ه(226)
بخش دوم:
متوفی که فقط در منابع اهل سنت آمده و عین آن تعبیر در منابع شیعه نیامده، و یا ما در این فرصت کوتاه، به آن دست نیافته ایم:
1- من لم یعرف امام زمانه مات میته جاهلیه:
هر کس امام زمانش را نشناسد با مرگ جاهلی از دنیا رفته است.
این متن را مطابق نقل مؤلفین احقاق الحق، مسلم بن حجاج نیشابوری، متوفای 261 ه در صحیح خود آورده است.(227)
2- من مات بغیر امام فقد مات میته جاهلیه:
هر کس بدون امام از دنیا برود، به راستی به مرگ جاهلی از دنیا رفته است.
این متن را حافظ احمد بن عبدالله اصفهانی، مشهور به ابو نعیم
متوفای 430 ه در حلیه روایت کرده است.(228)
3- من مات و لا امام له مات میته جاهلیه:
هر کس در حالی بمیرد که امامی بر او نیست، به مرگ جاهلی از دنیا رفته است.
1- ابو جعفر محمد بن عبدالله اسکافی معتزلی، متوفای 240 ه در کتاب ارزشمند المعیار و الموازنه(229) و نقض کتاب العثمانیه.(230)
2- عبد الحمید، ابن ابی الحدید معتزلی، متوفای 656 ه(231)
4- من مات و لا بیعه علیه مات میته جاهلیه:
هر کس بمیرد و بیعتی بر عهده او نباشد به مرگ جاهلی مرده است.
این متن را گروهی از بزرگان اهل سنت روایت کرده اند که از آن جمله است:
1- محمد بن سعد، کاتب واقدی، متوفای 230 ه در کتاب طبقات.(232)
2- علاء الدین علی بن حسام الدین، مشهور به متقی هندی متوفای 975 ه(233)
5- من مات و لیس فی عنقه بیعه مات میته جاهلیه:
هر کس بمیرد و در گردنش بیعتی نباشد به مرگ جاهلی از دنیا رفته است.
این متن را مسلم، متوفای 261 ه در صحیح خود آورده است.(234)
6- من مات و لیس علیه طاعه مات میته جاهلیه:
هر کس بمیرد و اطاعتی (اطاعت امامی) بر او نباشد به مرگ جاهلی از دنیا رفته است.
این متن را هیثمی در مجمع الزوائد نقل کرده است.(235)
7- من مات و لا طاعه علیه مات میته جاهلیه:
این متن را با این تعبیر جمعی از علمای اهل سنت روایت کرده اند که از آن جمله است:
1- عبدالله بن محمد بن ابی شیبه، متوفای 235 ه در کتاب المصنف
(236)
2- شهاب الدین احمد بن علی، ابن حجر عسقلانی، متوفای 852 ه(237)
8- من مات و لیس علیه طاعه مات میته جاهلیه:
هر کس بمیرد و اطاعتی (اطاعت امامی) به گردنش نباشد به مرگ جاهلی مرده است.
این متن را گروهی از علمای اهل سنت در منابع حدیثی خود آورده اند که از آن جمله است:
1- احمد حنبل پیشوای حنابله، متوفای 241 ه در مسند خود.(238)
2- محمد بن اسماعیل بخاری، متوفای 256 ه در تاریخ خود.(239)
3- ابوالحسن علی بن جعد جوهری، متوفای 230 ه در مسند خود.(240)
4- حمید بن رنجویه، متوفای 251 ه در کتاب الاموال(241)
5- متقی هندی، متوفای 975 ه در کتاب کنز))(242)
9- من مات و لیس فی عنقه لامام المسلمین بیعه، فمیتته میته جاهلیه:
هر کس بمیرد و در گردنش برای امام مسلمانان بیعتی نباشد، مرده اش مرده جاهلی است.
این متن را محمود بن عمر زمخشری، متوفای 538 ه در ربیع الابرار روایت کرده است.(243)
10- من مات و لم یعرف امام زمانه، فلیمت ان شاء یهودیاً و ان شاء نصرانیاً:
هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد، اگر بخواهد یهودی از دنیا می رود و اگر بخواهد نصرانی از دنیا می رود.
این متن را مطابق نقل آیت الله حاج شیخ لطف الله صافی(244) محمد بن عمر تیمی، مشهور به فخر رازی متوفای 606 ه در رساله المسائل الخمسون روایت کرده است.(245)
