مراسم انس با قران در روایات

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

ج) گوش فرادادن به قرآن

قبل از مرتبه قرائت, گوشدادن به قرآن است. اگر كسى به هر دليل از قرائت قرآن ناتوان است, مى تواند به آنگوش فرا دهد. پيامبر(ص) اين تقدّم و تأخّر رتبه استماع و قرائت را در روايتى چنين بيان فرموده است:
من استمع الى آية من كتاب اللّه تعالى كتب له حسنة مضاعفة, ومن تلاها كانت له نوراً يوم القيامة.23
هركس به آيه اى از كتاب خدا گوش فرا دهد, خداوند براى او حسنه مضاعف مى نويسد و هركس آن را تلاوت كند, [آيات آن] همچون نورىدر قيامت برايش جلوه خواهد كرد.
كلينى در «اصول كافى» از امام سجاد و امام صادق(ع) نقل مى كند:
من استمع حرفاً من كتاب اللّه عزوجل من غير قرائةٍ كتباللّه له حسنة ومحا عنه سيّئة و رفع له درجة.24
اگر كسى حرفى از كتاب خدا را فقط گوش كند و تلاوت هم نكند, خداوند برايش حسنه مى نويسد و گناهى از او محو نموده, درجه اش را بالا مى برد.
مضمون اين روايت به گونه اى نيست كه قبول آن مشكل باشد. در بعضى روايات, براى كارهاى كوچك, ثواب زيادى وعده داده شده است كه معمولاً قبول كردن آن مشكل است. بسيارى از اين گونه روايات, جعلى هستند; خصوصاً در باب قرآن كه براى ترتيب و تشويق مردم به قرائت آن, برخى از افراد نادان, روايات فراوانى جعل مىكردند و حتّى زمانى كه آن جاعلانْ مورد اعتراض پيامبر(ص) واقع مى شدند, پاسخ مى دادند كه اين روايات به نفع شماست و مردم, بيشتر به قرآن روى مى آورند!
نقل شده كه به ابوعصمه گفتند: «تو از كجا و به چه طريق, احاديثى در فضيلت قرآن و سوره هاىآن از عكرمه و ابن عباس نقل نمودى؟». گفت: چون من مردم را از قرآن روگردان و به «فقه» ابى حنيفه و «مغازى» محمد بن اسحاق مشغول ديدم, اين احاديث را وضعكردم.
حاكم نيشابورى از يكى از زُهّاد نقل نموده كه به وى گفتند: «چرا احاديثى در فضيلت قرآن و سوره هاى آن ساختى؟». وى همين جواب ابوعصمه را داد. آن گاه به وىگفتند: «مگر نشنيده اى كه پيامبر(ص) فرمود هر كس بر من دروغ ببندد, جايگاهش پر ازآتش گردد؟». گفت: من بر وى دروغ نبستم; بلكه به نفع وى حديث ساختم!25
خوشبختانه, روايتى كه در مورد گوش فرا دادن به قرآن نقل كرديم, به گونه اى نيست كه احتياج به توجيهى داشته باشد; گرچه امام(ع) از مقام تأكيد هم دور نبوده است. صحبت از نوشتن ثواب و پاك كردن گناه در ازاى قرائت حرفى از قرآن است و امرى طبيعى به نظر مى رسد.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

د) تلاوت قرآن

در قرآن كريم آمده است كسانى كه كتاب خدا را تلاوت كنند, مشمول اجر و فضل خداوند مى گردند:
ان الّذينيتلون كتاب اللّه و أقاموا الصلاة وأنفقوا مما رزقناهم سرّاً وعلانية يرجون تجارةلن تبور ليوفيهم أجورهم و يزيدهم من فضله انّه غفور شكور.26
آيات ديگرى نيز درمورد سفارش به قرائت قرآن و بيان ثمرات آن, در كتاب الهى آمده است; ولى چون هدف ايننوشتار, بيان نظام موجود در روايات است, از آوردن آنها صرف نظر مى كنيم.
شايانذكر است امور اخلاقى يى كه در قرآن به آنها تصريح شده, اهميّت بيشترى دارند و بحثاثبات صدور و امثال آن كه درباره روايات وجود دارد, در اين دستورات اخلاقى مطرحنيست. يكى از اين امور, همين تلاوت قرآن است كه در آيات متعددى به آن تصريح شده است.
بعد از نگهدارى, نگاه كردن و گوش فرا دادن به قرآن, مرتبه تلاوت آن است. كسانى كه توانايى قرائت قرآن را دارند, نبايد آن را در خانه معطّل بگذارند. قبلاًدر روايتى گفته شد كه وجود قرآن در خانه, باعث دور شدن شياطين است و ظلمت را ازخانه بيرون مى افكند. در اين روايت اشاره شد كه اگر در خانه, قرآن تلاوت بشود, نوربه جاى ظلمت مى نشيند; خير زياد مى شود و توسعه براى اهل آن خانه حاصل مى شود وهمان گونه كه ستاره هاى آسمانْ زمين را روشن مى كنند, خانه اى كه در آنْ قرآن تلاوت مى شود, براى اهل آسمان نيز نورانى جلوه مى كند. گرچه در مساجد و مكانهاى ديگر هممى توان قرآن را تلاوت كرد, امّا چرا خانه ها را در معرض اين نور و رحمت الهى قرارندهيم؟
پيامبر اكرم(ص) فرمود:
ان البيت اذا كثر فيه تلاوة القرآن كثر خيرهواتّسع أهله و أضاء لأهل السماء كما تضىء نجوم السماء لأهل الدنيا.27
در روايتى ديگر, امام صادق(ع) فرمود:
القرآن عهد اللّه الى خلقه ينبغى للمرء المسلم أنينظر فى عهده وأن يقرأ منه فى كلّ يوم خمسين آية.28
قرآن, ميثاقى است بين خالق ومخلوق و شايسته است يك مسلمان, هر روز به اين عهدنامه نظر كند و [حداقل] پنجاه آيه از آن را بخواند.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

هـ) تدبّر درقرآن

يكى از عالى ترين مراحلارتباط با قرآن, انديشيدن در آيات الهى است:
أفلا يتدبّرون القرآن ولو كان منعند غير اللّه لوجدوا فيه اختلافاً كثيراً.29
با تدبّر در قرآن, مى توان به ايننتيجه رسيد كه قانون كلّى در مورد انسان و بقيه كائنات, تحوّل و دگرگونى است, هم درقول و هم در عمل; امّا قرآن اين گونه نيست. به قول علامه طباطبايى, قرآنْ كتابى استدر برگيرنده قوانين فردى و اجتماعى, مسائل مربوط به مبدأ و معاد, قصص, عبرتها وپندها و… كه به تدريج نازل گرديده و با گذشت ايّام, دستخوش تغيير و تحوّل نمىگردد.30
تدبّر در قرآن, علاوه بر فوائد علمى, نتايج شخصى هم دارد. طبق آيه اى كهگذشت, با تفكّر و تدبّرِ در آيات قرآن, مشخص مى شود كه آيات آن, هيچ گونه اختلافىبا يكديگر ندارند. لذا آيات مى توانند يكديگر را تفسير كنند و اين فايده بسيارمهمّى بود كه علاّمه طباطبايى در پرتو آن به تفسير قرآن با قرآن رسيد. ايشان ذيلهمين آيه, امكان تفسير قرآن با خود قرآن را نتيجه گرفته است. صاحب «مجمع البيان» نيز از آيه «أفلا يتدبّرون القرآن…» به همين نتيجه رسيده است.31
نتيجه مهم ديگر, اين است كه چون احكام قرآنى در معرض تغيير و تحوّل قرار نمى گيرند, لذا اين شريعتتا قيامت استمرار دارد.32
از لحاظ شخصى نيز انسان با تدبّر در آيات قرآن و مجسّمكردن مبدأ و معاد, هم داستان خلقت انسان برايش ياد آورى مى شود و هم آينده را پيشروى خود مى بيند. رواياتى وجود دارند كه در آنها توصيه شده از قرائت آيات رحمت, مسرور و از قرائت آيات مشتمل بر وعده عذاب, محزون شويد. غزالى در كتاب «كيمياىسعادت» از ابوذر نقل مى كند كه پيامبر(ص) يك ثلث شب, اين آيه را تكرار مى كرد كه: ان تعذّبهم فانّهم عبادك وان تغفر لهم فانّك أنت العزيز الحكيم.33
از امامعلى(ع) نقل شده است كه قرآن را به سرعت قرائت نكنيد و در پى آن نباشيد كه سوره رابه آخر برسانيد; قلوبتان بايد به خشوع درآيد.34 آن حضرت در بيان ديگرى فرمود: قرآنرا ياد بگيريد كه بهترين سخن است و در آن انديشه كنيد كه چون بهار است.35
نكتهمهم اين فرمايش حضرت, آن است كه در مرحله يادگيرى فرموده «بهترين سخن» است; ولى درمرحله تفكّر و انديشه, آن را به «بهار» تشبيه كرده است; بهارى كه فصل رويش و زندگىاست.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

و) عمل به قرآن و تمسّك بهآن

آنچه اديان الهى را از يكديگرجدا كرده, احكام و دستوراتى است كه هر دين براى خود داشته است; وگرنه از نظراعتقادى و نظرى , تمام اديان, دعوت به توحيد كرده اند و در اين مسئله, همه با هممشترك بوده اند. قبل از ظهور اسلام نيز در دوران جاهليت, فرهنگ و عادات خاصّى درمورد ازدواج, اقتصاد و روابط اجتماعى وجود داشته است. با نزول قرآن, دوران تبيينفرهنگ اسلامى به آرامى شروع شد و بسيارى از احكام, خصوصاً احكام معاملات, به شيوهسابق ادامه يافت و تعداد زيادى احكام جديد هم از طرف خداوند و به واسطه پيامبر(ص) به مردم ابلاغ شد.
محور همه اين دستورات, قرآن بود. به شهادت روايات, هر آنچهمردم براى زندگى دينى به آن نياز داشتند, در قرآن آمده بود. اصول سنّت پيامبر(ص) نيز در قرآن وجود داشت و حداقل, مخالفتى با اصول موجود در قرآن نداشت و پيامبر(ص), تبيين و تفسير همان اصول را در قالب سنّت به مردم عرضه مى كرد: و أنزلنا اليك الذكرلتبيّن للناس ما نزّل اليهم.36
اجراى قوانين موجود در قرآن در زمينه هاى مختلف وخصوصاً اقتصاد, جامعه آن روز را به گونه اى در آورده بود كه حتّى با شاخصهاى تعريفشده امروزى, جامعه اى موفّق بود.37 آسيبهاى فرهنگى يى كه امروزه از ناحيه مسائلاقتصادى متوجّه جوامع است, در آن ايّامْ مشاهده نشده است. مفاهيم زيبايى چون انفاق, صدقات, مواسات و… به بهترين نحو در آن زمان تحقّق پيدا كرده بود. حتّى جلوه هاىمعنوى آن زمان كه در تاريخ ضبط شده است, انسان را به شگفتى وا مى دارد كه با وجودمشكلات و درگيرى ها و غزوات پيامبر(ص), باز هم مجالس و محافل قرآنى برپا بوده است وهمان طور كه گفته شد, حضرت, خانه افراد را از صوت قرآن صاحبان آنها مى شناخته است. در يك كلام: قرآن در متن زندگى مردم, حضور داشته است.
تعبيرات مختلفى ازپيامبر(ص) و ائمه(ع) در مورد عمل به قرآن رسيده است و تعبيراتى ديگر, مثل «اتّباع», «تمسّك» و «حق التلاوة» نيز بيان شده كه ناظر بر عمل به قرآن است. به تعدادى از اينروايات, اشاره مى كنيم.
پيامبر اسلام فرمود:
اعملوا بالقرآن أحلّوا حلالهوحرّموا حرامه واقتدوا به ولا تكفروا بشىء منه.38
به قرآن عمل كنيد و حلالش راحلال شماريد و از حرامش اجتناب كنيد و به آن اقتدا نموده, به هيچ چيز آن كفرنورزيد.
در روايت ديگرى امام على(ع) فرمود:
ييا حملة القرآن! اِعملوا فانالعالم من عمل بما علم و وافق عمله علمه و سيكون أقوام يحملون العلم لايجاوزتراقيهم, يخالف سريرتهم علانيتهم.39
اى كسانى كه عالِم به قرآن هستيد, به آن عملكنيد; چون عالم كسى است كه به آنچه مى داند, عمل مى كند و عمل او مطابق علمش است. به زودى مردمى خواهند آمد كه علمشان از گلوهاى آنها تجاوز نمى كند و باطنشان بارفتار ظاهر آنها مخالف است.
تا زمانى كه پيامبر(ص) در ميان امّت بود, مردم مكلّفبودند به آنچه كه ايشان امر مى كند, عمل كنند و از آنچه نهى مى كند, دورى گزينند; چون او همان احكام الهى را مى گفت و كلامش, كلام وحى بود و بعد از خود نيز امّت رابه قرآن و عترت ارجاع داد.40 علّتش هم اين بود كه عترت او چيزى غير از قرآن نمىگفتند و آنها هم در مقام تبيين و تفسير كلام خدا بودند.
امام على(ع) در تعبيرزيبايى فرموده است كه «قرآن بايد چون لباس زيرين, هميشه با انسان باشد», كه البتهافرادى با اين خصوصيّات, تعدادشان كم است:
طوبى للزاهدين فى الدنيا الراغبين فىالآخرة, اولئك قوم اتخذوا القرآن شعاراً.41
خوشا به حال زاهدان در دنيا, كسانىكه به آخرت ميل دارند و قرآن را چون لباس زيرين خويش قرار دادند!

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

يكى از واژههايى كه در قرآن براى عمل به آن آمده است, «حق تلاوت» است:
الذين آتيناهم الكتابيتلونه حقَّ تلاوته أولئك يؤمنون به ومن يكفر به فأولئك هم الخاسرون.42
كسانى كهكتاب آسمانى را به آنان داده ايم و آن را چنانكه بايد مى خوانند, ايشان اند كه بدانايمان دارند; ولى كسانى كه كفر ورزيدند, همانان اند كه زيانكاران اند.
مراد ازكتاب آسمانى, هم مى تواند تورات و انجيل باشد و هم قرآن. در هر حال, مراد از «حقالتلاوة», عمل به قرآن است.43 امام صادق(ع) درباره اين آيه مى فرمايد:
يعنى آياتقرآن را با ترتيل بخوانند و در آن انديشه كنند. به احكام آن عمل كنند. به وعده هايشاميدوار باشند و از عذابهاى وعده داده شده بترسند. از قصّه هاى آن عبرت گيرند.بهآنچه در آن دستور داده شده, عمل كنند و از آنچه نهى شده,پرهيز نمايند. به خدا قسم, «حقّ تلاوت» به معناى حفظ آيات و قرائت آنها نيست…; بلكه بايد در آياتش تدبّرنموده, به آنها عمل نمود. خداوند مى فرمايد: اى پيامبر! قرآن, كتابى مبارك است كهبه سوى تو فرستاديم تا مردم در آيات آن تدبّر كنند.44
علاوه بر آنچه در مورد عملبه قرآن از جهت اثباتى بيان شد و روايات آن ملاحظه گرديد, رواياتى در مذمّت عملنكردن به قرآن وجود دارد كه براى تأييد و تأكيد مطلب به آنها نيز اشاره اى داريم. رسول خدا فرمود:
يأتى على الناس زمانٌ القرآن فى وادٍ و هم فى وادٍغيره.45
زمانى فرا مى رسد كه مردم و قرآن در دو وادى مختلف قرار مى گيرند (بهآنچه قرآن مى گويد, عمل نمى كنند

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

در روايت ديگرى پيامبر(ص) فرمود:
هر كسقرآن را ياد بگيرد و به آن عمل نكند و دوستى دنيا و زينت آن بر او چيره شود, سزاوارعذاب الهى است و همرتبه با يهود و نصاراست كه كتاب [خدا] را پشت سرانداختند.46
علاوه بر روايات فوق, روايات ديگرى نيز وجود دارد كه از عمل نكردنبه قرآن نهى كرده اند.47 اين قسمت را با گزيده اى از دعاى امام سجاد(ع) كه در موردختم قرآن است, به پايان مى بريم:
خداوندا! بر محمد و آلش رحمت فرست و ما را ازكسانى قرار ده كه به ريسمان عهد و پيمان قرآن چنگ مى زنند و از امور متشابه بهپناهگاه محكمش پناه مى برند, و در سايه پر و بالش مى آسايند و به روشنى صبحش راه مىيابند و به اشراق روشنگرى اش راه مى جويند و از چراغش مى فروزند و از غير آن, هدايتنمى طلبند.48
در پايان, ذكر چند نكته لازم است:

1ـ تقسيم بندى و نظامارائه شده درباره انس با قرآن, نظر به اكثريت جامعه دارد; امّا در هر زمان و هرجامعه اى, كسانى هستند كه با بقيه افراد, تفاوت دارند. افرادى كه در حدّ پايين وحدّ بالاى يك صفت كمّى يا كيفى قرار مى گيرند, اين گونه هستند. براى مثال, اكثرافراد از لحاظ قد با هم تفاوت زيادى ندارند; امّا تعداد معدودى قد بسيار كوتاهىدارند و يا بسيار قد بلند هستند. در مورد صفات كيفى, مثل هوش نيز همين قانون وجوددارد. اكثر افراد, بهره هوشيِ نزديك به هم دارند و در يك رده قرار مى گيرند; امّادرصد اندكى كم هوش و درصد اندكى هم نابغه هستند. اگر جامعه اى اين گونه نباشد, حالتطبيعى ندارد. در يك كلاس درس هم اگر همه تيز هوش باشند يا همه دير فهم, آن كلاسْطبيعى نيست و معمولاً اين گونه اجتماعات با مشكلات خاصّى مواجه هستند.49

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

در موردطرحى كه ارائه شد, بايد اشاره كنم كه اكثر افراد جامعه مى توانند در اين طرحگنجانده شوند و تعداد بسيار معدودى اند كه در هيچ مرتبه اى از اين طرح واقع نمىشوند. در حدّ بالاى طرح هم, بعد از مقام عمل و فراتر از آن, درصد اندكى وجود دارندكه به نقطه اى رسيده اند كه ديگران از رسيدن به آن عاجزند. آنها «راسخين فى العلم» هستند كه تعدادشان بسيار كم است و عبارت اند از پيامبر(ص) و امامان معصوم(ع) و بعضىاز علما اينان, عالم به بطون قرآن هستند. البته در رأس آنها پيامبر(ص) است; چونحقيقت قرآن بر قلب مبارك ايشان نازل گرديده است:
نزل به الروح الأمين على قلبكلتكون من المنذرين.50
امام خمينى(ره) در مورد فهم پيامبر(ص) از قرآن مىفرمايد:
قرآن يك نعمتى است كه همه ازش استفاده مى كنند; امّا استفاده اى كهپيامبر(ص) از قرآن مى كرده است, غيرِ استفاده اى است كه ديگران مى كردند: «انّمايعرف القرآن من خوطب به». ديگران نمى دانند. ماها يك ذرّه اى, يك چيزى, يك خيالاتىپيش خودمان داريم. آنكه قرآن بر او نازل شده, مى داند چيست, چه مقصد در اين نزولاست و محتوا چيست و غايت اين كار چيست. او مى داند. آنهايى هم كه به تعليم او تربيتشده اند, آنها هم براى خاطر تربيت او مى دانند. هنر انبيا اين بوده است كه مسائلرا, مسائل دقيق عرفانى را با يك لفظى مى گفتند كه هر كسى يك جورى ازش, خودش مىفهميده; ولى واقعش مال آنهايى است كه بالاتر از اين, افقشان است و اين هنر در قرآناز همه جا بالاتر است و در ادعيه هم هست.51

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

در مورد علم اهل بيت(ع) به قرآن نيزعلامه طباطبايى در تفسير آيه اى مى نويسد كه ايشان مى توانند به علومى دست پيداكنند كه ديگران از رسيدن به آنها عاجزند; مثلاً در مورد «مسّ قرآن» كه در آيه آمده: «لايمسّه إلا المطهّرون», علامه طباطبايى با بيان چند مقدمه, از اين آيه چنين نتيجهمى گيرد كه:
1) مراد از «مَس», علم به قرآن است.
2) مصداق «مطهرون», مقرّبون هستند (با توجّه به روايت نبوى ذيل آيه كه حضرت, همين گونه تفسيرفرمودند).52
3) مقرّبون, اعم از فرشتگان اند و شامل اهل بيت(ع) هم مىشود.
4) منظور از طهارت, تنها طهارت از نجاست ظاهرى و باطنى نيست; بلكهمراد, پاك كردن قلوب آنها از تعلّق به غير خداست.
نتيجه: علم به قرآن, فقطشامل ملائك نيست و شامل اهل بيت(ع) هم مى شود.53
امام باقر(ع) در ذيل آيه: «قلكفى باللّه شهيداً بينى و بينكم ومن عنده علم الكتاب» فرمود: منظور از آيه, ما اهلبيت هستيم و اوّلين و برترين ما على(ع) است.
پس تا اينجا روشن شد كه علم بهقرآن, مخصوص «راسخين فى العلم» است كه شامل پيامبر(ص) و امامان معصوم(ع) و تعدادىاز علما مى شود. البته در رأس همه اينها و كاملترين راسخان, شخص پيامبر(ص) است. امام صادق(ع) مى فرمايد:
فرسول اللّه(ص) أفضل الراسخين فى العلم قد علّمه اللّهجميع ما أنزل عليه من التنزيل والتأويل وما كان اللّه لينزّل عليه شيئاً لم يعلمهتأويله و أوصياء من بعده يعلمونه كلّه.54
رسول خدا برترين راسخان در علم است كهخداوند, تمام قرآن و تفسير و تأويل آن را به او آموخته است و آيه اى نازل نكرده استكه حضرت, تفسير و تأويل آن را نداند و جانشينان بعد از او نيز تمام آن را مىدانند.

2ـ در طرح ارائه شده, بالاترين رتبه انس با قرآن, عمل به قرآن بود; امّا در روايات, رابطه عمل با علم, رابطه اى دو طرفه است و عمل, هم از آثار علمشمرده شده و هم از آن به عنوان مقدمه علمْ ياد شده است. پيامبر(ص) فرمود:
انّالعالم من يعمل بعلم وان كان قليل العمل.55
عالم, كسى است كه براساس علمْ عملكند; گرچه مقدار عمل او اندك باشد.
و در روايت ديگرى فرمود:
لا تكون ُعالماًحتّى تكونُ بالعلم عاملاً.56
عالم نخواهى بود, مگر آنكه به علم خويش عملكنى.
در مورد مقدمه بودن عمل براى علم نيز پيامبر(ص) فرمود:
من عمل بما يعلم, ورّثه اللّه علم ما لم يعلم.57
هر كس به آنچه مى داند عمل كند. خداوند آنچه رانمى داند به او ياد مى دهد.
اطلاق رواياتى كه رابطه دو طرفه علم و عمل را بيانمى كنند, شامل علم و عمل به قرآن هم مى شود. هم علم به قرآن, مقدمه عمل به آن و همعمل به قرآن, مقدمه علم به آن است. پس دسته اى از معارف قرآن, اختصاص به «راسخين فىالعلم» دارد و از دايره فهم عادى خارج است و همه كس را ياراى دستيابى به آن نيست; امّا غير از آن را ديگران هم درك مى كنند; علمشان مقدمه عمل مى شود و عملشان, موجبزيادى علم آنها مى گردد.
خداوند بر علم و عمل قرآنيِ ما بيفزايد!


پى نوشت::
* محقّق حوزه علميه قم.
1. صحيح البخارى, ج4, ص1547 (ح3991); صحيح مسلم, ج4, ص1944 (ح2499).
2. سوره فرقان, آيه30.
3. انّ الرجل الأعجمى من أمّتىليقرأ القرآن بعجميّته فترفعه الملائكة على عربيته. (الكافى, ج2, ص619)
4.بحارالأنوار, ج78, ص278(ح113) و ج92, ص20 (ح18).
5. انّ للقرآنظاهراً و باطناً. (الكافى, ج4, ص549; من لايحضره الفقيه, ج2, ص486)
6. الميزان, محمد حسين الطباطبائى, ج3, ص72.
7. الكافى, ج4, ص549 و ج1, ص374; من لايحضرهالفقيه, ج2, ص486 (ح3036); المحاسن, ج1, ص421 (ح964); تفسير العياشى, ج2, ص16 (ح36).
8. تفسير العياشى, ج1, ص12 (ح8); المحاسن, ج2, ص7 و300.
9. عوالىاللئالى, ابن ابى جمهور, ج4, ص107 (ح159). علاوه بر اينكه در كتب علوم قرآنى مشهوراست كه «قرآن, هفتاد بطن دارد» در بعضى كتابهاى فقهى و اصولى نيز با تكيه بر همينشهرت, اصل آن را مفروغٌ عنه دانسته و درباره آن بحثها كرده اند. براى نمونه ر.ك: جواهر الكلام, محمدحسن النجفى الاصفهانى, ج9, ص295; كفاية الأصول, محمد كاظمالخراسانى, ج1, ص38; نهاية الأفكار, آقا ضياء الدين العراقى, ج1, ص56.
10. مثنوى, دفتر ششم, بيت 4247ـ 4248.
11. همان, بيت 4230ـ4231.
12. معجم مقاييساللغة,ابن فارس,ج1, ص145; تاج العروس, جلال الدين السيوطى, ج8, ص188.
13. غررالحكم و دررالكلم, عبدالواحد الآمِدى, ح8790.
14. جامع الأخبار, محمد بن محمدالشعيرى, ص511 (ح1431).
15. نهج البلاغه, خطبه 227.
16. تفسير العياشى, ج1, ص23(ح23).
17. سوره نحل, آيه89.
18. سوره انفال, آيه2.
19. مستدركالوسائل, ميرزا حسين النورى, ج12, ص174.
20. الكافى, ج4, ص613; ثواب الأعمال, الصدوق, ص129.
21. الأمالى, الطوسى, ص450 (ح1016); بحارالأنوار, ج38, ص196.
22. كنزالعمّال, على المتّقى الهندى, ح5662.
23. مسند أحمد بن حنبل, ج2, ح8502.
24. الكافى, ج2, ص612; كنزل العمّال, ج1, ص535 (ح2396).
25. علمالحديث, كاظم مدير شانه چى, ص116.
26. سوره فاطر, آيه 29ـ30.
27. الكافى, ج2, ص610.
28. همان جا; همچنين ر.ك: من لايحضره الفقيه, ج2, ص628 (ح3215).
29. سوره نساء, آيه2.
30. الميزان, ج5, ص20.
31. ر.ك. همان, ج18, ص241.
32. بهنقل از: اسرار قرآن, حسين خديو جم, ص26.
33. الكافى, ج2, ص614.
34. نهجالبلاغه, خطبه 110.
35. تحف العقول, ص50.
36. سوره نحل, آيه44.
37. ر.ك: جزوه «نظام اقتصادى صدر اسلام», كاظم صدر, دانشگاه شهيد بهشتى.
38. المستدرك علىالصحيحين, الحاكم النيشابورى, ج1, ص757 (ح2087); السنن الكبرى, احمد بن حسينالبيهقى, ج10, ص15 (ح19706).
39. كنز العمّال, ج9, ص294.
40. صحيح مسلم, ج4, ص1874 (ح2408).
41. نهج البلاغه, حكمت 104; أمالى المفيد, ج1, ص133.
42. سورهبقره, آيه121.
43. الميزان, ج1, ص266.
44. همان جا (به نقل از: ارشاد القلوبديلمى).
45. نوادر الأصول, الترمذى,ج2, ص338; كنزالعمّال, ح29118.
46. ثوابالأعمال, ص332; بحارالأنوار, ج76, ص36 (ح30).
47. الكافى, ج8, ص52; صحيحالبخارى, ج6 (ح5836 و 6640); مسند أحمد بن حنبل, ج7, ص251 (ح20115); صحيح مسلم, ج4, ص1874 (ح2408); سنن الترمذى; ج5, ص663 (ح3788); سنن الدارمى, ج2, ص889 (ح3198).
48. الصحيفه السجادية, الدعاء 42.
49. براى اطلاع بيشتر در موردقانون فوق به كتابهاى آموزشى آمار, بحث توزيع نُرمال, مراجعه كنيد.
50. سورهشعراء, آيه 193ـ194.
51. ر.ك: قرآن, كتاب هدايت در ديدگاه امام خمينى, مؤسسهتنظيم و نشر آثار امام خمينى(ره), ص147 (تاريخ سخنرانى: 3/6/1363).
52. الدرالمنثور, جلال الدين السيوطى, ج8, ص27.
53. الميزان, ج19, ص127.
54. الكافى, ج1, ص213.
55. ثواب الأعمال, ص436.
56. تنبيه الخواطر, ابوالحسين ورّام, ج2, ص214; مجمع البيان, الطبرسى, ج8, ص446.
57. حلية الأولياء, ابونعيم الاصفهانى, ج10, ص15; الجامع الصغير, جلال الدين السيوطى, ج2, ص192 (ح5711); غرر الحكم, ح9569; مشكوة الأنوار, ابوالفضل على الطبرسى, ص139; التوحيد, الصدوق, ص416; ثواب الأعمال, ص161; أعلام الدين, الديلمى, ص96.


1- امام حسين‏عليه السلام در مسير كربلا به مردى چنين فرمود: «لو لَقَيتُك بالمدينةلاريتُكَ اثر جبرئيل فى دارِنا...» «اگر در مدينه تو را مى‏ديدم نشانه‏هاى آمدنجبرئيل را درخانه خود نشان مى‏دادم.

منبع: فصلنامه علمى تخصصىعلوم حديث - شماره سيزدهم - پاييز 1378