مدیریت خواسته‌های فرزندان در خانواده

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

3. نیاز به توجه

شاید یکی از نیازهای اولیه‌ی اجتماعی بشر این باشد که در کنار دیگران زندگی کند، اما تهدیدی از دیگران متوجه او نباشد. پس از آن‌که این نیاز پاسخ مثبت یافت، نیاز به تعلق که فراتر از نیاز به حضور دیگران است، شکل می‌گیرد. ما دوست داریم در قلب دیگران جا بگیریم، چشم انتظار کسانی باشیم و کسانی نیز چشم انتظار ما باشند. پس تنها حضور دیگران کافی نیست، بلکه باید احساس تعلق نیز وجود داشته باشد. نیاز به توجه، در پی این تعلق شکل می‌گیرد.

در همه‌ی افراد، به ویژه جوان ها، حس مطلوب واقع شدن و کانون توجه بودن وجود دارد. البته ممکن است این حالت در میان افراد گوناگون، شدت و ضعف داشته باشد یا نمونه‌ها و مصادیق مورد توجه بودند، متفاوت باشد. اگر برای جوان ممکن باشد که با رفتارهای مثبت، مطلوب دیگران شود، با این کارها خود را کانون توجه دیگران قرار می‌دهد.

برخورد والدین با توجه طلبی فرزندان

والدین در برابر توجه طلبی فرزندان یکی از این واکنش‌ها را از خود نشان می‌دهند:

1. توجه مثبت.
2. توجه منفی.
3. بی توجهی.

وقتی پدر و مادر به علت رفتار مثبت فرزند، به او اهمیت می‌دهند، او را تأیید می‌کنند، در آغوش می‌گیرند، می‌بوسند یا از رفتار و گفتار او تشکر می‌کنند، از مهارت توجه مثبت استفاده می‌کنند. وقتی والدین به رفتار بد فرزند توجه می‌کنند، او را تهدید می‌کنند، نصیحت می‌کنند و نارضایتی خود را از رفتار او اظهار می‌کنند، به توجه منفی رو آورده اند.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

این نکته شایان توجه است که توجه منفی مجازات نیست، بلکه پاداش است؛ یعنی فرزندی که می‌خواهد توجه پدر و مادر را به خود جلب کند، با رفتار منفی اش به خواسته اش می‌رسد. وقتی فرزند شما با کار مثبتش نتواند توجه شما را به خود جلب کند، می‌کوشد با رفتار منفی این کار را انجام دهد. برای این‌که تربیت به درستی انجام شود، به جای توجه منفی، باید از بی توجهی به رفتار منفی و توجه به رفتار مثبت استفاده کرد. هرگز منتظر نمانید تا فرزندتان رفتاری منفی از خود بروز دهد و شما را تحریک کند، بلکه قبل از آن، به رفتارهای مثبتش توجه کنید تا نوبت به رفتارهای منفی نرسد. وقتی می‌بینید فرزندانتان ساعت‌ها، بدون هیچ مشکلی با یکدیگر بازی می‌کنند، به آن‌ها بگویید که رفتار مناسب آن‌ها را درک کرده‌اید و به آن توجه دارید، نه این‌که به محض کم‌ترین تنشی میان آنان از رفتارشان گلایه یا آن‌ها را تهدید کنید. شما نباید خوش رفتاری را به صورت کاری مسلم که باید تحقق پیدا کند در نظر بگیرید. پس همان گونه که در برابر بد رفتاری واکنش منفی نشان می‌دهید، در برابر رفتار مثبت نیز واکنش مثبت نشان دهید، بلکه فراتر از این، بدرفتاری را نادیده بگیرید؛ زیرا توجه کردن به آن نوعی پاداش برای فرزند و توجه نکردن نوعی مجازات به حساب می‌آید. این در وضعی است که فرزندتان برای جلب توجه، بدرفتاری می‌کند. نادیده گرفتن رفتار منفی که برای جلب توجه انجام می‌شود، بهترین شیوه‌ی حذف رفتار منفی است که البته، باید هم زمان با آن به رفتارهای مثبت توجه شود. وقتی به بدخلقی کسی بی توجهی می‌کنید، معنایش این است که گوش های من به شنیدن این سخنان عادت ندارد. پس حرفتان را به آرامی و با خوش زبانی مطرح کنید. بر این اساس، طبیعی است که تا کسی به بدخلقی فرزند توجه نکند، رفتار بد او ادامه نمی‌یابد. وقتی کسی به او توجه نکند و تنها برای رفتارهای مثبتش بازخورد مناسب دریافت کند، رفتار منفی کاهش می‌یابد. البته، این در صورتی است که همه این اصل را رعایت کنند؛ اگر پدر به رفتار منفی بی توجهی کند، اما فرزند از مادر توجه دریافت کند، همه‌ی محاسبات به هم می‌ریزد و تربیت درستی شکل نمی‌گیرد.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

​

آسیب های توجه طلبی

در فرایند تأمین نیاز فرزندان به توجه والدین، مسائلی پیش می‌آید که ممکن است به شدت به روابط پدر و مادر با فرزندان آسیب رسان باشد. توجه والدین به این مسائل ضروری است.

جنگ قدرت

فرزندان، به ویژه در نوجوانی و جوانی، بسیار خواهان بحث و جدل با والدین هستند و همه‌ی توان خود را به کار می‌گیرند تا ثابت کنند حرفی که می‌زنند حق است، دیگران اشتباه می‌کنند و باید دیدگاه های آن‌ها را بپذیرند. آن‌ها با توجه به آموزه های دینی و قوانین اجتماعی که قدرت را برای والدین ایجاد کرده است، دوست دارند قدرت را از والدین بگیرند و آن‌ها را زیر سلطه‌ی خود ببرند بچه‌ها فکر می‌کنند پدر و مادر امنیت خاطر خود را از دارا بودن قدرت پیدا کرده اند و برای این‌که به امنیت خاطر، آن هم در سطحی وسیع تر و عمیق تر از والدین دست یابند، باید قدرتمند باشند. البته این نیاز و تأمین آن در اصل، چیز بدی نیست، اما وقتی فرزندان تلاش می‌کنند قدرت طلب شوند، هر کاری که می‌خواهند انجام دهند، مقابل پدر و مادر مقاومت کنند، قدرت اول در نهاد خانواده باشند و قواعد زندگی را خودشان وضع کنند، مشکل ساز می‌شوند.

بسیاری از والدین تلاش می‌کنند برای کنترل فرزند قدرت طلب، اقتدار خود را حفظ کنند و در برابر او ضعیف نباشند. این فکر، به جنگ قدرت تبدیل می‌شود. حال، چه قدرت پدر و مادر بیشتر باشد و چه قدرت فرزند، سرانجام، این پیام به فرزندان مخابره می‌شود که همچنان قدرت، مهم است و نتیجه می‌گیرند که اگر ما بچه‌ها قدرت برتریم، باید بیش از پیش از آن استفاده کنیم؛ و اگر قدرت برتر نیستیم باید برای پیدا کردن آن بیشتر بکوشیم. پس عامل آسیب رسان این است که والدین وارد جنگ قدرت شوند و به بحث و جدل بپردازند؛ مهم نیست که بازنده و برنده‌ی این جنگ چه کسی باشد.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

برای پیشگیری از این آسیب، باید به این نکات توجه کنیم:

1. توقع و خواسته‌ی خویش را آشکارا بیان کنیم و خود را به بحث و جدل عادت ندهیم.

2. تلاش کنیم با اقتدار خود زمینه‌ی بروز رفتار منفی را از بین ببریم و فرزندمان هیبت و موقعیت ما را مانعی برای انجام رفتار منفی حس کند، نه این‌که پس از انجام رفتار منفی، بخواهیم او را با قدرت خود از رفتار زشت باز داریم.

3. زمانی که فکر می‌کنیم بهترین زمان اظهار قدرت است، باید همان موقع از ابراز آن خودداری کنیم. فرزند ما می‌فهمد که می‌توانستیم از قدرت استفاده کنیم و نکردیم. در نتیجه او نیز از ابراز قدرت خودداری می‌کند.

4. برای فرزند خود شخصیتی مستقل از خودمان در نظر بگیریم. درست است.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

​

خشم و غضب

هنگامی که متوجه شدید خواسته‌ی فرزندتان جلب توجه شما نیست، بلکه می‌خواهد قلدری کند و این حالت را به شکل توجه طلبی نشان می‌دهد، به خواسته‌ی او عمل نکنید، اما مواظب باشید بازنده‌ی صحنه نباشید، اگر او بتواند شما را عصبانی کند، بازنده هستید. باید آن قدر مدیریت رفتار داشته باشید که اگر گاه به عصبانیت و خشم نیاز بود، خشم شما به انتخاب خودتان بروز کند، نه این‌که فرزندتان دور از اراده‌ی شما، عصبانی تان کند.


مواظب باشید به آنچه فرزندان امروز ما بدان مبتلا هستند، مبتلا نشوید. تفاوت چشمگیری میان جوانان و نوجوانان امروز با جوانان چهل سال پیش مشاهده می‌شود. این تفاوت، آشکارا در میزان خشم آن‌هاست. گاه نوجوان همیشه عصبانی است. از زمانی که بیدار می‌شود تا زمانی که به خواب می‌رود، عصبانی و خشمگین است. طبیعی است با این خشمی که در وجود اوست، کنار آمدنش با خواهر و برادر، پدر و مادر، معلم و مدیر، دوست، هم کلاس و... بسیار مشکل است؛ زیرا پیامد این خشم، برخورد، انتقام، مقابله و خشونت است. خشم، عامل اصلی رفتار خشونت آمیز است.

خشم گرچه نوعی موهبت الهی، و گاه بسیار مفید است، باید بدانیم اگر فراگیر شود و همه‌ی سطوح زندگی انسان را در بر گیرد، زندگی را نابود می‌کند. پس ابتدا باید بدانیم خشم در برابر چه کسی، کجا، چقدر و تا کی ضروری است، و دوم این‌که، مواظب باشیم به خشم مزمن دچار نشویم. خشم در برابر دشمن قسم خورده تا زمانی که دشمنی وجود دارد، در همان حدی که دشمنی شکل می‌گیرد و در هر کجای عالم که باشد، خوب است. سینه باید پر از بغض به چنین افرادی باشد. اما در زندگی خانوادگی و رابطه‌ی والدین و فرزندان، اصل، دوستی و هم‌دلی است و از خشم باید در حد ضرورت، استفاده شود. از طرفی نباید خشم، در زندگی خانوادگی به صورت مزمن درآید؛ زیرا خشم مزمن، بچه‌ها را افسرده می‌کند.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

4. نیاز به عزت نفس

یکی از مهم‌ترین عواملی که بر رفتار اجتماعی ما تأثیر می‌گذارد، احساس کفایت و «عزت نفس» است. تصور ما از خود را «خودپنداره» می‌گویند که ترکیبی از شناخت‌ها و احساساتی است که درباره ی خود داریم. البته «عزت نفس» با مفهوم «خود» برابر نیست. مفهوم «خود»، مجموعه‌‌ای از عقاید فرد درباره‌ی خود است که بیشتر بر مبنای توصیف است تا قضاوت؛ زیرا ممکن است بعضی از بخش های مفهوم «خود» خوب یا بد تلقی نشود. وقتی درباره‌ی ویژگی‌های فرد با ارزش مثبت و منفی قضاوت نشود، «خود» از عزت نفس جدا می‌شود. پس عزت نفس، زمانی مطرح می‌شود که نگاه به «خود» با قضاوت همراه باشد. اگر این قضاوت مثبت باشد، به عزت نفس فرد می‌افزاید و چنانچه منفی باشد عزت نفس او را کاهش می‌دهد.

سایت خانواده اسلامی