سرگذشت نیکان قرون

[رایکا]

سيد جعفر دارابی کشفی

سيد جعفر فرزند ابو اسحاق، معروف به آيت الله کشفی دارابی یکی از اعلام بزرگ مکتب در قرن سيزدهم هجری بود. آن جناب آيتی باهر و فقيهی کامل، نويسنده ای ماهر و سيدی جامع بود. آيت الله کشفی در سال 1189 در داراب فارس متولد شد و پس از طی مقدمات علوم دينی در بلاد ايران وارد عتبات شد و مدتها از محضر شريف العلما و ديگران بهره برد تا خود به مقام اجتهادی و استادی رسيد. آيت الله کشفی به نقل از ذريعه حاج آقا بزرگ تهرانی یکی از بزرگترين اعلام و مراجع استان فارس بود که سالها از محضر او دانشها اندوختند و مردم راهنمائيها بدين احمدی گرديدند. مراتب دانش او از مجلدات کفاية الايتام مشهود، و تحفة الملوک او در سير و سلوک ومدارج عالی انسانی معروف است. کتاب بلد الامين در اصول، اجابتة المضطرين در اعتقادات، ميزان در عدالت، برق و شرق در حديث، سنا و برق در ادعيه و چند جلد رسائل ديگر نيز به رشته تحرير برد. اين عالم ربانی در حکمت و عرفان، تفسير و اخلاق، خوف و اشفاق استاد بود و با معرفت و سير عرفانی پس از تزکيه به کمالات و کراماتی نايل آمد که مورد توجه اولياء و مردم عصر خويش قرار گرفت. سيد حسين بروجردی صاحب نخبة المقال از شاگردان معظم له بود. نوشته اند اين سيد عالی مقام مانند جدش موسی بن جعفر عليه السلام کثير الاولاد بود و اغلب فرزندان او مانند سيد ريحان الله و سيد یحيی از اعلام بزرگ عصر خويش شدند، که متأسفانه سيد یحيی در فتنه باب و بها به دست عمال آنها به شهادت رسيد، وفات مرحوم آيت الله کشفی را در سال 1267 در بروجرد نوشته اند.

[رایکا]

محمد قلیخان هندوستانی



سيد محمد موسوی فرزند محمد حسين فرزند حامد حسين، یکی از آيات بزرگ شيعه در کشور هندوستان بود. اين سيد اجل اکمل، علامه متکلم اکبر، دانشمند متفکر ارشد، بهترين پهلوان مناظرات، حامل پيام حق در مباحثات، بيانگر حق و عدالت، نشانگر اسلام حقيقت، بالا برنده لوای شريعت، حامی پيامبر ختمی مرتبت صلی الله عليه و آله، یکی از بزرگان علمای مکتب ما در قرن سيزدهم هجری بود. اين گل خوشبوی آل رسول والد سادات ثلاث، که آن آيات عظام حامد حسين، اعجار حسين و سراج حسين که جانها به قربان حسين عليه السلام، همگان از لحاظ خدمات و تأليفات و بيانات و مباحثات در جهان اسلام کم نظير بودند. وجود عزيز آنها پيام آورانی جهان اسلام را و اتمام حجتی جهان بشريت خاصه هندوان را. اين سيد بزرگوار از شاگردان سيد دلدار بود، که از لحاظ علم و کمال فضل و بيان، گوی سبقت را از اقران خويش ربود و سالها در شعاع وسيع خود خدماتی ارزنده نمود، که آثار او دال بر احاطه دانشهای بی کران اوست. رساله عدالت یا عدالت علويه، برهان سعادت، کشف ضغاين، تشييد مطاعن. همچنين مصارع الافهام و تقريب الافهام از آثار گرانبهای اوست. معظم له مفتی مسلمانان هند بود. در سال 1188 به جهان ديده گشود و در سال 1268 (در هندوستان) از جهان فانی ديده فرو بست و به اجداد عظام خويش ملحق گشت. خاندان اين بزرگوار نيز چون سيد دلدار از اجله علمای هند بودند. بالاخص حامد حسين صاحب عبقات که اين فقير درجای خود متواضعانه به او عرض ادب می نمايد. و مؤدبانه دست او را می بوسد. چه آنکه امثال ايشان وزارت در بار مولا را برای هميشه ابلاغ گرفتند. و فقيران بُله را به ديار خراب تنها گذاشتند. هر چند ميدان وسيعی برای بازماندگان جهت ربودن گوی سبقت باقی گذاشتند و خود در ملأ اعلی نظاره گر زمينيان گشتند، و هنگام عروج مطهری و صدر شهيد و... به روانشان کفهای شادی زدند. و بر غافلان و بی خبران حسرتها خوردند.

[رایکا]

سعید العلمای مازندرانی



ملا محمد سعيد بار فروشی (مازندرانی) یکی از علما و مشاهير دانشمندان قرن سيزدهم هجری بود. سيدالعلما از اکابر و افضل مجتهدين روزگاريش بود. در نطق و بيان و فصاحت کلام یگانه عصر خود بود. در کنار شيخ انصاری سالها از کرسی درس مراجع عراق امثال شريف العلما برخوردار بود و خود در تحقيقات فقهی کوشش می نمود، تا به درجه اجتهاد رسيد. فقاهت و استادی او مسلم همگان بود و بعضی او را بر جناب شيخ انصاری مقدم می دانستند. نوشته اند با وجود سعيد العلما در جهان تشيع، شيخ انصاری از دادن فتاوی خودداری می فرمود، و مدتی پا از گليم خويش دراز ننمود. تا سرانجام کار به مکاتبه کشيد، و سعيد در جواب شيخ مرقوم داشت: من مدتها است در ايران از درس و بحث متارکه شده ام ولی شيخ هميشه مشغول بوده، هر چند در ايام اشتغال اعلم بودم ولی امروز جناب شيخ برای فتوی متيقن (و متعين) است. سعيد العلما استادی بزرگ، بين دو استاد بود (صاحب جواهر و شيخ انصاری) و غيبت او از حوزه عراق و متارکه با علما او را از زعامت فرود آورد. هر چند در ايران مورد احترام عموم مردم بود و با احترامات امرای قاجار (ناصرالدين) مواجه گرديد و جهت بقای ملک خويش به ظاهر کمال تجليل و احترام از او می نمودند، و رياست مداومی در ظاهر به کشور شيعيان امام هشتم به دست آورد ولی عملا کارها به دست حکام مستبد بود.
قسمتی از سنوات عمر او در مازندران و ايران به تدريس علما و رتق و فتق امور مردم گذشت و علمائی مانند شيخ زين العابدين مازندرانی و ملا محمد اشرفی مازندرانی و افاضلی ديگر از محضرش به مقام استادی رسيدند. ولی سرانجام در سال 1270 در ايران وفات نمود و به شهر بابل مدفون شد. خدايش او را رحمت کند.

[رایکا]

حاج ملا اسدالله بروجردی



دارالسياده بروجرد از زمان سيد محمد طباطبائی جد بحر العلوم از مراکز اعلام تشيع بود. خاندان طباطبائی سيد مرتضی و فرزندش از اجداد، اعمام و بنی اعمام آنها (آيت الله العظمی بروجردی) و تا هم اکنون در آن دار السياده و دار السرور، از پرچمداران بزرگ عالم تشيع بودند.
یکی از پرچمداران و اعلام بزرگ شيعه در قرن سيزدهم هجری مرحوم حجة الاسلام حاج ملا اسد الله بروجردی است. معظم له در عصر خويش از اکابر علما و مجتهدان بزرگ شهرستان بروجرد بود. بروجردی از شاگردان مرحوم ميرزای قمی صاحب قوانين بود که به افتخار دامادی ميرزا نايل آمد و از اين وصلت خداوند قادر جهان فرزندانی نيکو و عالم نصيب او نمود. بروجردی از اساتيد شيخ انصاری است که عمری طولانی و با عزت یافت. صاحب روضات الجنات ضمن تجليل از مقام علمی او می نويسد: بروجردی خود را از اعلام معاصرش برتر و بالاتر می دانست و زندگی در کمال آبرومندی داشت که مورد احترام همگان بود. بروجردی جربزه و استعدادی منحصر به فرد داشت. کمتر اتفاق می افتاد که رأيش بر یک فتوی استقرار پيدا کند. او غالبا تغيير فتوی می داد که شايد به واسطه تفکر و هوشمندی فوق العاده او بود. او سر سلسله بيت علم و دانش در بروجرد بود و در سال 1270 در دار السرور بروجرد از جهان چشم فرو بست...
کتاب مآثر و آثار مشابه همين گفتار را در مورد صاحب ترجمه دارد و اضافه می کند: بروجردی در فقاهت مشرب مکاشفه داشت. در علوم فقهی کامل بود باب اجتهاد را در خويش مفتوح می ديد. در استدلال و احتجاج مهارت کافی داشت. جماعتی از فقها مانند شيخ انصاری شاگرد او بودند. بعضی او را صاحب خوارق عادات می دانند. عبادات و رياضت های شرعيه اش معروف است. مآثر اضافه می کند: از ناحيه مقدسه (ارواحنا فداه) توقيعی برای او شرف صدور یافته انشاء الله.
بروجردی تعليقه ای بر قواعد احکام دارد. معظم له بعد از عمری خدمت و تعليم و تعلم سرانجام در سال 1271 در شهرستان بروجرد وفات نمود.

[رایکا]

شيخ محسن نجفی

شيخ محسن نجفی یکی از علما و مراجع بزرگان شيعيان عراق بود. معظم له از شاگردان مرحوم کاشف الغطاء و موسی بن جعفر و حسن بن جعفر (فرزندان کاشف الغطاء) بود که خود به درجه استادی و اجتهاد رسيد. اين دانشمند زاهد و فقيه جامع از اهالی نجف بود و در زهد، ورع و تقوی زبانزد عموم مردم بود. با مرحوم صاحب جواهر معاصر بود و پس از فوت مرحوم صاحب جواهر در برهه ای از زمان از مراجع شيعيان گرديد. لکن اجل او را مهلت نداد و در سال 1271 در نجف اشرف وفات نمود. محدث قمی به نقل از محدث نوری و محدث کاظمينی شرحی از کرامات و فضائل و مراتب علمی شيخ مذکور را نقل می نمايند و اضافه می کنند که از کرامات مرحوم نجفی اين بود نانی را که طباخ آن زن حائض بود تا به دهان می برد متوجه می شد، و ميل نمی کرد و می فرمود طبع من خوردن آن را قبول نمی کند. عمری طولانی یافت و سالها در عداد مدرسين بود. شيخ محمد طه نجفی و سيد محمد هندی و افاضلی ديگر از مدرس او به مقام استادی رسيدند. خدايش درجات او عالی است متعالی فرمايد انشاء الله تعالی.

[رایکا]

امیر حسین مدرس



سيد حسن مدرس فرزند ميرزا سيد علی (نوه واعظ اصفهانی) معروف به مدرس یکی از حکما و مدرسين بزرگ حوزه اصفهان بود. معظم له در حکمت و کلام و منطق، فقه و اصول و تفسير و حديث مهارتی تام داشت. در سال 1210 قمری در اصفهان متولد شد، و در آغاز کار از علمای اصفهان بهره ور بود. او سالها از محضر آقا نجفی بزرگ صاحب حاشيه، حکيم نوری و حاجی کرباسی و همچنين در حوزه عراق از محضر شريف العلماء و صاحب جواهر سالها استفاده می کرد. و به درجاتی چشم گير در علم حکمت و فقاهت رسيد.
مدرس سالها در اصفهان به کرسی تدريس نشست و عمر عزيزش به بحثهای مختلف علمی گذشت. آوازه تدريس و حسن سليقه او همه جا پيچيد و کلمات و سخنان حکيمانه او به همه گوشها رسيد و در اندک مدت در حوزه اصفهان رونقی خاص بخشيد. تو گوئی فضلا از رفتن به حوزه های دور آسوده شدند، و رحل اقامت مجددا به اصفهان افکندند. به همت مدرس و همکاری مردم اصفهان مسجد رحيم خان در محله نو برپا شد و سالها ترويج و هدايت مردم و تدريس فضلا از نو آغاز شد. محدث قمی در فوايد می نويسد: مدرس پس از مرحوم استادش شيخ محمد تقی صاحب حاشيه از مدرسين بزرگ اصفهان گرديد و علمائی بزرگ مانند ميرزای شيرازی، ميرزا محمد باقر خوانساری و برادرش ميرزا محمد هاشم و افاضلی ديگر در ايران از شاگردان او بودند. از آثار اوست: جوامع در علم اصول و رسائلی در حکمت و فروع. مدرس در سال 1273 در اصفهان وفات نمود و نزديک مسجد خويش مدفون شد.

[رایکا]

ميرزا زين العابدين خوانساری



ميرزا زين العابدين فرزند ميرزا ابو القاسم، فرزند عالم ربانی سيدخوانساری یکی از اعلام بزرگ قرن سيزدهم در شهر اصفهان بود. در سال 1190 قمری در شهر خوانسار متولد شد، در نوجوانی مقدمات علوم و سطوح فقه و اصول را از حضور والد معظم بنی اعمام سيد محمد مهدی خوانساری صاحب رساله ابو بصير و... به اتمام رسانيد، سپس عازم نجف اشرف گرديد و از محضر شريف العلما و ساير اعلام نجف محظوظ بود. هر چند مراتب علمی او در مراجعت به اصفهان از محضر حکيم نوری و حاجی کرباسی افزوده شد و به درجه اجتهاد واستادی رسيد. و از اساتيد نام برده به اضافه مرحوم خاتون آبادی و حجة الاسلام اصفهانی به اخذ اجازه و درجه اجتهاد نايل آمد. و به زادگاه خويش شهر خوانسارمراجعت نمود اما ديری نپائيد که خوانسار را برای هميشه به قصد اصفهان ترک نمود و به اتفاق خانواده در محل چهار سوی اصفهان اقامت گزيد. معظم له سرسلسله سادات روضاتی اصفهان است و امثال علامه خوانساری صاحب روضات و آيت کبری ميرزا محمد هاشم از اولاد وی هستند.
حاج ميرزا زين العابدين در فقه و اصول و تفسير، حديث و حکمت و منطق و ادبيات عرب مهارت داشت. و چندين سال در اصفهان به تدريس علما و ترويج مذهب همت گماشت. اکثر صاحب تراجم علما معظم له را در کتاب خويش متذکرند و به اوصاف و کمالات اخلاقی و مراتب علمی او معترفند.
ميرزای مزبور گذشته از تربيت فضلا آثاری از قبيل شرح زبده و شرح خلاصة الحساب (شيخ بهائی) و رسائلی در نوادر احکام، و شرحی بر معالم الاصول و غيره... به رشته تحرير برده است. معظم له خطی نيکو داشت و به دست مبارک قرآنی زيبا به یادگار گذاشت، و سرانجام در سال 1275 به حضور معبود شتافت. بعد از اين سيد بزرگوار حجج اسلام آيات عظام: ميرزا محمد باقر، ميرزا محمد هاشم، ميرزا محمد کاظم، ميرزا محمد صادق، ميرزا سيد حسن، ميرزا سيد علی، ميرزا محمد جواد و امير محمد (و هزاران عالم و فاضل ديگر از احفاد او) وارث علوم پدر گرديدند.

[رایکا]

شیخ محمد شفيع چاپلقی



محمد شفيع فرزند عالم جليل سيد علی اکبر چاپلقی معروف به صاحب روضة البهيه یکی از علمای بزرگ شيعه در قرن سيزدهم هجری بود. اين سيد بزرگوار در حوزه های عراق و ايران از اساتيدی متعدد برخوردار بود و از آن بوستانها گلهای متعدد چيد. سالها در عراق از محضر شريف العلما، سيد محمد مجاهد، سيد مهدی طباطبائی، آقا محمد علی کرمانشاهی بهره مند شد، سپس در ايران نيز از محضر فاضل نراقی، حاج ملا علی نوری و حجة الاسلام اصفهانی برخوردار گشت و خود سالها به کرسی تدريس و تأليف نشست. کتاب مناهج الاحکام او در چند جلد حاوی مسائل حلال و حرام، قواعد شريفه در اصول و مرشد العوام دربارۀ اهميت نماز و مسائل مربوط بدان است. یکی از آثار مشهور او بزرگ اسلامی است و اکثر اعلام بزرگ اسلام را از زمان معصومين تا عصر خودش اواسط قرن سيزدهم در آن گرد کرده است، اما به جامعيت روضات نيست. سيد محمد شفيع بعد از خودش دو یادگار ارزنده به نام سيد علی اکبر و سيد علی اصغر که از اعلام معروف عصر خود بودند به جهان تشيع تقديم نمود.
مدرس تبريزی صاحب ريحانة الادب می نويسد: سيد علی اکبر چاپلقی فرزند سيد محمد شفيع، معروف به آقا کوچک از بزرگان علمای عصر خويش بود. او در فقه و اصول و تفسير و حديث و علم رجال مهارت داشت. مدرس اضافه می کند که آقا کوچک مجتهدی بزرگوار و جامع بود. متأسفانه یکسال قبل از پدر جهان فانی را وداع نمود.
فقير گويد: چاپلق شامل چند روستا به کنار خمين و اليگودرز و گلپايگان می باشد.

[رایکا]

سيد حسين بروجردی

سيد حسين فرزند سيد محمد رضا یکی از اعلام بزرگ شيعه در عتبات بود. معظم له از شاگردان فرزند کاشف الغطاء شيخ حسن مجتهد، شيخ محمد حسين صاحب فصول و شيخ محمد حسن صاحب جواهر بود. او مدتها از حضور مرحوم دارابی معروف به آيت الله کشف بهره های علمی و معنوی برد و خود در مراتب علمی و اخلاقی سرآمد همگان گرديد. معظم له به صاحب نخبة المقال نيز شهادت دارد که قسمت مهم اين کتاب در شرح رجال و اعلام شيعه است. محدث قمی در فوايد می نويسد: بروجردی تفسير جامعی به سورۀ مبارکه بقره به رشته تحرير برد که قطر آن به اندازه مجمع البيان است. محدث اضافه می کند که پدر او سيد محمد رضا و برادرش سيد علی محمد و فرزندش سيد نورالدين و همچنين سيد عبد الحسين فرزند سيد نور الدين همگان از اعلام بزرگ شيعه در عصر خويش بودند.

[رایکا]

شيخ مرتضی انصاری


شيخ مرتضی انصاری فرزند محمد امين، اعلما علما، جامع ترين اساتيد فضلا، بهترين مربی فقها و کاملترين شاگرد مکتب اولياء، که در بين متقدمين از علما سيد مرتضی و در بين متأخرين آنها شيخ مرتضی، و اين جامعيت متداول بين همه فقها... نسب شريفش به جابربن عبد الله انصاری منتهی می گردد. و جابر همان صحابه بزرگ رسول، و هم او که عاشق حسنين و همسر بتول، ورا عمری زياد تا زمان باقر العلوم...
شخصيتی که به وجود عزيزش مکتب در قرن سيزدهم تجديد گشت و قرن پيش از او وحيد، و قرن بعد از او جناب ميرزا و پس از قرن ميرزا در قرن حاضر روح خدا... که خود فرمود: انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون. سرور بزرگی که از مدرس او تا به امروز هزاران مجتهد ما را، و از مکتب پرفيضش هزاران نويسنده مختلف اسلام را.
اگر ميرزا را به عهد قجر فرمانيست مطاع، و به جهان امروز روح خدا والی و مولا، یا اگر علامه طباطبائی در جهان مفسری بی همتا، و یا شيخ مرتضی مطهری نويسنده ای پربها، همگان به ريسمان مکتبی چنگ زدند که بدان حلقه شيخ مرتضی. و اين شيخ متصل به حلقه سيد مرتضی، و سيد در حلقه جنب موسی بن جعفر عليه السلام و اين حضرت جعفر عليه السلام رئيس مکتب، و خدا و قرآن محمد صلی الله عليه و آله همه را سرور و اين جملات عديله ای است فقير را پس از خاک بر سر... کجا رفتم!! آری به فکر زير خاک رفتم!!! اما اجازه می خواهد به دنيا برگردد و ترجمه شيخ را تمام کند.
شيخ مرتضای انصاری اعلی الله مقامه در سال 1214 در شهر دزفول متولد شد. پس از آنکه مقدمات علوم را به پايان برد، به اتفاق پدرش محمد امين وارد کربلا شد. حدود چهار سال، به درس سيد محمد مجاهد و شريف العلما حاضر گشت و در اين هنگام به علت محاصره روميان بعض بلاد عراق را از کربلا عازم کاظمين شد و پس از مدتی ناگزير به زادگاه خود مراجعت نمود. دو سالی را در دزفول سرگرم تحقيق و مطالعه بود. بعد تصميم مسافرت به عتبات گرفت که با مخالفت شديد مادر مواجه شد. او با توجه به مسموعات و محاصره اجانب جان فرزند را به خيال قلب رئوفش در خطر می بيند. از مرتضی اصرار به رفتن، اما مادر به شدت مانع رفتن. سرانجام با حضور والدين قرار شد تفألی به کلام الله مجيد زنند، که بعد از باز نمودن قرآن اين آيه به چشم می خورد: لا تخافی و لا تحزنی انا رادوه إليک و جاعلوه من المرسلين. تو گوئی اين مادر چون مادر موسی و مرتضی در آينده بهتر از موسی و محاضره اجانب چون کفی بر دريا!! مارد سکوت کرد و شيخ وارد کربلا شد. و بدانجا چند سالی را از محضر شريف العلما و فرزندان کاشف الغطاء به خوبی بهره مند بود. پس از وفات شريف به قصد زيارت مشهد وارد ايران شد و از خراسان عازم کاشان گرديد. در کاشان حدود چهار سال از محاضر فاضل نراقی (مرحوم ملا احمد) کسب معلومات بيشتری نمود. فاضل نراقی معظم له را فقيهی محقق و مستنبط تشخيص داد، و به او اجازه اجتهاد و روايت داد. شيخ از کاشان وارد اصفهان شد و مدتها در آنجا و همچنين در شهر بروجرد به تحقيقات خويش با استفاده از مراجع ادامه می داد. پنج سالی را در اصفهان و بروجرد بود و در سال 1248 به ديار خويش (خوزستان) مراجعت نمود.
شيخ انصاری در سال 1249 تصميم گرفت برای هميشه در عراق به کنار قبر خير الاوصياء روحی له الفداء در حوزه نجف ساکن گردد. پس از ورود باز هم به درس و بحث فرزند کاشف الغطاء و صاحب جواهر متواضعانه حاضر می گرديد و از خرمنها خوشه های تازه می چيد. در ضمن در عصر زعامت صاحب جواهر خود به تدريس علما مشغول بود و روز به روز به تعداد فضلای مکتبش اضافه می شد به نحوی که در اواخر کار کرسی درس او با استاد جهان تشيع مرحوم نجفی برابری می نمود.
بيننده عزيز در اثر لياقت و خداگونه شدن، بعد از رحلت صاحب جواهر حدود پانزده سال مطلقا بر مسند تدريس فقها و زعامت مسلمين تکيه زد و یکی از بهترين اساتيد و ائمه عصر خويش گشت. (و جاعلوه من المرسلين). شيخ انصاری رحمة الله عليه یکی از کاملترين افراد علمای متأخر بود. وی از پايه گذاران مکتب اصول و فقه اسلامی است. او شکافنده علوم آل محمد در قرن خويش گرديد، و باعث افتخار جهان تشيع چون وحيد گرديد.
بيننده عزيز: شيخ انصاری مردی متواضع، متين و باوقار بود. برخورد او با همه کس اسلامی بود. کسی از او رنج و کدورتی در دل نداشت. با همه به عدالت اسلامی رفتار می نمود. شيخ دانشمندی استوار و حليم و بردبار بود. زهد و تقوای او زبان زد خاص و عام بود. او خود را نمی ديد فقط در همه حال ذات اقدس ذوالجلال را می ديد و فقط به او می انديشيد و در فکر رضا و رضوان او بود.
بيننده عزيز: اکثر مراجع ما که از شاگردان مشترک مکتب ائمه عليهم السلام هستند در خصال و فضائل و مراتب کمال چون اساتيد بزرگ خود مشترکند و فقير نداند چگونه جملاتی در خور شأن و مقام اين بهترين شاگردان مکتب اولياء آورد. اگر جملاتی مشابه بدين کتاب می بينيد به علت وجه مشترکی است که در صفات علمای ربانی است آن گونه که ائمه عليهم السلام به یکديگر وجوه مشترک دارند... روحی لهم الفداء. (اگر نگوئی حاشيه می رود: هدف ساده نويسی و شناساندن اجمالی علما و مراجع بزرگ، به جوانان و محصلين جهان تشيع است و هم کمکی به املا و انشاء آنان، تا چه قبول افتد)
بيننده ی عزيز: حوزۀ درسی شيخ انصاری با روح و جالب بود. از تعداد اعلام متعدد و آراء مختلف برخوردار و از لحاظ نفرات خيلی زياد بودند. سيد مشخص صاحب روضات در کتاب خويش فقط نام شاگردان او را که اسم شريفشان حسن و چون استادشان حسن و همگان شاگردان حسن بوده اند بدين گونه شمارش نمود: شيرازی
ميرزا محمدحسن، شيبانی ميرزا حسن، طالقانی سيد حسن، آل محبوب محمد حسن، عاملی سيدحسن، انصاری محمدحسن، برغانی شيخ حسن، تبريزی ميرزا حسن، زنوری ميرزا حسن، دزفولی شيخ حسن، قمی ميرزا محمدحسن، مازندرانی ميرزا محمد حسن، مامقانی محمد حسن، نادری محمدحسن، نجفی ميرزا محمد حسن، آل یاسين محمد حسن، نجم آبادی آقا حسن، هشترودی محمد حسن، که اينها فقط حسن و چندين نفر ديگر سمی پيامبر صلی الله عليه و آله و حسين و آل حسين عليه السلام.
از تأليفات مهم شيخ انصاری فرائد و مکاسب است، که اين رسائل و مکاسب از کتب درسی اعلام عظام ما بوده و هست و هر مجتهدی قبل از ورود به خارج درس فقه از فراگيری و بحث تحقيقی آن ناگزير است، که با فهم آن دروس خارج حاصل تا به خواست خدا اجتهاد کامل... شيخ انصاری رسائلی در تقيه و حاشيه ای بر نخبه و کتابی در اجماع نيز به رشته تحرير برد. و سرانجام در شب شنبه هجدهم جمادی الثانی 1281 در نجف اشرف وفات نمود. قبر او در حـجــــره ای جنب صحن مرتضوی روحی له الفداء مشهور است و شيخ حسين نجفی تبريزی به کنار او مدفون است.
یادآوری: پس از شيخ انصاری کرسی درس فقها و زعامت شيعيان جهان به ميرزای مجدد و پس از او به علامه یزدی صابح عروه منتقل گرديد. هر چند معاصر اينها در ايران و عراق و ممالک ديگر به اساتيدی از فقها و علمائی مدبر و از جان گذشته نيز برخورد می کنيم که از شناخت اجمالی آنان ناگزيريم.