قرآن و کتب ادیان الهی

[نصرالله عاشق خداومولا]

قرآن و کتب ادیان الهی


در طول تاریخ حیات انسانی، عنایت الهی همیشه بر هدایت انسان تعلق یافته است. این عنایت، آن چنان کریمانه بوده که خداوند در ابلاغ آن بیش از 124000 سفیر الهی را به کار گرفته است. البته این هدایت، عمدتاً شفاهی بوده اما به فراخور حال گاه با هدایتی کتبی نیز همراه بوده است. امروزه این پیام های مکتوب الهی را کتب مقدس ادیان می نامند. از شواهد برمی آید که این گونه کتب در گذشته تاریخ چندان معدود نبوده اند. (بقره، 285). اما هم اکنون از اکثر آنها اثری بر جای نمانده است.
(چنانکه در مجموعه 39 کتابی عهد قدیم حدود 25 کتاب عبری به پیامبران الهی یهودی که پس از موسی علیه السلام ظهور نموده اند نسبت داده شده است. پیامبرانی مانند ایوب، یونس، اشعیا، ارمیا، یوشع، دانیال، حجی، ذکری و...)
قرآن کتاب مقدس اسلام به عنوان کامل ترین و آخرین ترین پیام الهی توجه وافری به کتب برجسته ادیان الهی پیش از خود نموده است؛ کتبی همچون صحف ابراهیم، تورات موسی، زبور داود و انجیل عیسی که هریک در تاریخ، تاثیرات برجسته ای بر هدایت الهی انسان داشته اند.
این ویژگی برای درک هویت قرآن و پیشینه تعالیم آن، امری بسیار مهم و تعیین کننده است. قرآن صریحاً تاکید دارد که آنچه او می گوید ادامه تعالیم هدایت بخش کتب آسمانی پیشین می باشد (انعام، 92) اما در یک سطح بالاتر و برتر (یونس، 37). قرآن به اصل کتب مقدس احترام می گذارد و تعالیم راستین آنها را نور و هدایتی از جانب خداوند معرفی می نماید (مائده، 44و46) اما در ضمن اشاره دارد که کتب کنونی آکنده از تحریف های متعددی است که توسط معاندین یا عالمان منحرف و فاسد بر پیکره آنها وارد شده و تعالیم آنها را مسموم ساخته است.(بقره، 79)
عنایت قرآن به کتب مقدس ادیان الهی پیشین برای ما مسلمانان امر مهمی است چون گذشته از بیان وجه ارتباط و اشتراک مسلمانان با پیروان ادیان ابراهیمی، تبیین کننده جایگاه و رابطه ارزشی تعالیم اسلام نسبت به ادیان آسمانی پیشین نیز می باشد. البته این کتب در دیدگاه قرآن از لحاظ اهمیت در یک مرتبه نیستند، بلکه قرآن به تورات و انجیل اهمیت بیش تری داده و در آیات متعددی به آنها اشاره نموده و داستان های متعددی نیز از رویدادهای تاریخ یهودیان ومسیحیان، ذکر کرده است که همگی گویای اهمیت دادن قرآن به آنها می باشد. این امر از آن باب است که اساساً دین اسلام، ادیان آسمانی پیشین مخصوصاً مسیحیت و یهودیت را قسمتی از روند رشد خود در طول تاریخ می خواند (یونس، 37) و ظهور اسلام را امری معقول و کاملاً منتظره می داند (صف، 3 تا 6). لذا مومن واقعی در دیدگاه قرآن آن است که نه تنها به قرآن و رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ایمان بیاورد بلکه به تمام پیامبران الهی علیهم السلام و کتاب های آسمانی آنها ایمان داشته باشد (بقره، 285) چون قرآن همه پیامبران از آدم تا خاتم صلی الله علیه و آله را مسلمان دانسته و هیچ فرقی بین تعالیم آنها قائل نیست (بقره، 136) مگر در مراتب اکمال.
با این بیان، مناسب است تا بر دیدگاه قرآن نسبت به کتب مقدس و بخصوص دو کتاب تورات و انجیل، نظری داشته باشیم.

[نصرالله عاشق خداومولا]

تورات و انجیل در قرآن


در قرآن 18 بار نام تورات و 12 بار نام انجیل ذکر شده و این غیر از مواردی می باشد که تلویحاً به آنها اشاره گردیده است. (المعجم، به ترتیب ص158 و 688). قرآن اساساً این کتب مقدس را آسمانی نامیده و آنها را همچون قرآن، نازل شده از جانب خداوند می خواند:
- همانا ما(خداوند) تورات را نازل کردیم که در آن هدایت و نور است.(مائده،44)
- و بخشیدیم انجیل را که در آن هدایت و نور می باشد.(مائده،46)
در آیه ای دیگر در خصوص یکسانی شأنیت قرآن، تورات و انجیل می فرماید:
- الله (خدایی است که) نیست خدایی مگر او که زنده و پاینده است و نازل کرد کتاب (قرآن) را براستی، که دلیل راستی کتب (آسمانی پیش از خود است که هم اکنون) در دست شماست و تورات و انجیل را از پیش نازل کرد برای هدایت مردم(آل عمران،2و3)
از این مهم تر آن که قرآن تمام پیامبران پیشین علیهم السلام را مسلمان و موحد نامید و تعالیم آنان را بدون توجه به فاصله تاریخی و مقتضیات زمانی آنان در یک راستا و مشابه هم دانسته است:- بگویید که ما مسلمین به خدا ایمان آوردیم و به آنچه از کتب آسمانی به ما نازل شده و آنچه به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و فرزندانشان و بر آنچه به موسی و عیسی عطا شده و به همه آنچه بر پیغمبران از جانب خداوند آورده اند ایمان داریم و میان هیچ یک از پیغمبران فرق نگذاریم و ما تسلیم او هستیم.(بقره،136)
بر این اساس می توان نتیجه گرفت که قرآن ریشه و اساس کتب مقدس ادیان الهی پیشین را نازل شده از سوی خداوند می داند و اساس تورات و انجیل را حق و صحیح می خواند، لذا به مسلمانان می آموزد که نسبت به آنها ایمان و احترام داشته باشند.
اما این سوال به صورت جدی مطرح است که آیا انجیل و تورات موجود، واقعاً ماهیتی الهی داشته و قابل پیروی هستند؟ امروزه این این سوال حتی بین یهودیان و مسیحیان نیز به طور جدی مطرح است (بوکای، مقدمه). در پاسخ باید گفت قرآن در آیاتی صریحاً به تحریف و دگرگونی آنها اشاره نموده و قسمت هایی از آن را زاییده دست روحبانان و روحانیان دینی آنها می خواند.
(البته باید توجه داشت که فاصله زمانی قرآن با کتب مقدس پیشین نسبتاً زیاد بوده است، چنانکه پیدایش اصل تورات در حدود 1700 سال و انجیل حدود 600 سال پیش از زمان نزول قرآن بوده است.)
- پس وای بر کسانی که به دست خود (مطلبی) می نویسند و سپس می گویند که این مطلب از سوی خداست. (بقره،79)
و در مواردی نیز اشاره دارد که اصل کتب مقدس دور از دسترس مردم قرار دارد و آنان تنها توهم و تصوراتی از آن دارند که نه تنها راهنمای آنان نیست بلکه عامل گمراهی شان نیز گردیده است.
- و از آنها(یهودیان) افرادی عوام(بی سواد) وجود دارند که از کتاب (تورات) به جز تصورات و تمنیات خود چیزی نمی دانند.(بقره،78)
باید توجه داشت که اینگونه آیات تلویحاً بر این امر تاکید دارند که هرچند اساس و ریشه ادیان الهی پیشین همگی بر حق است و تعالیم اسلام در راستای تعالیم آنها نازل و تدوین گردیده است، لیکن قرآن و به طور کلی دین اسلام، نسبت به آنها در مرتبه اکمال و اتمام قرار داشته و خود نسخه ای نهائی، کامل و جامع کتب آسمانی پیشین است که از تحریف و دستکاری انسان مبرا می باشد:
- و امکان ندارد که به دروغ افترا زنید که این قرآن(عظیم) به غیر از جانب خداوند است. بلکه تصدیق کننده آنچه(کتب آسمانی) در دست شماست و تفصیل دهنده تعالیم کتاب الهی می باشد. هیچ شک نیست که آن از جانب پروردگار جهانیان است.(یونس،37)
این تفصیل شاید به این معنا باشد که قرآن بر خلاف این دو کتاب که در اصل جنبه قومی و انحصاری دارد دارای تعالیمی جهان شمول، ابدی و کامل است و بی هیچ شکی و تردیدی تمامی انسان ها را به سوی سعادت وکمال هدایت می کند:
- نیست آن قرآن مگر ذکری برای همه مردم عالم.(تکویر،27)
از این نگرش می توان نتیجه گرفت که قرآن با وجود تایید صریح بر کتب مذکور، آنها را به نوعی نسخ شده دانسته و تعالیم آنها را مستقلاً و منفرداً قابل تأسی و پیروی نمی داند و تنها دین اسلام و آیین مسلمانی را دین بر حق و قابل قبول می داند.
- همانا دین واقعی نزد خداوند(فقط) اسلام است.(آل عمران،19)
با این توضیحات می توان نظر قرآن درباره تورات و انجیلی که در زمان ظهور اسلام وجود داشته را بدین صورت خلاصه نمود:
1- مقداری از متون آنها اصلی است.(آل عمران،93)
2- قسمتی از مطالب اصیل ان از بین رفته است.(آل عمران،23)
3- مقداری از متون غیرالهی به آن اضافه شده است.(بقره،78و79)
4- در کلیت آن تغییر و تبدلات رخ داده است.(مائده،13و14)
البته لازم به ذکر است که در قرآن فقط از پنج سفر تورات و از انجیل نام برده شده است و از مابقی ملحقات دینی این کتب (عهد عتیق و جدید) جز زبور ذکری به میان نیامده است.(قاموس قرآن، ص297تا293)
(عهد قدیم متشکل از 39 کتاب است که در سه بخش تورات، کتوبیم و نبی آیم تدوین شده اند. عهد جدید نیز مجموعه ای متشکل از 27 قسمت است که در چهار بخش اناجیل، اعمال رسولان، نامه رسولان و مکاشفات یوحنا تدوین گردیده اند.)

[نصرالله عاشق خداومولا]

صحف ابراهیم و زبور داود در قرآن


در قرآن غیر از تورات و انجیل به دو کتاب دیگر نیز به نام، اشاره شده است، یکی صحف ابراهیم و دیگری زبور داود. البته آیات محدودی که در خصوص این دو کتاب در قرآن وجود دارد، آنچنان گویا نیست که بتوان به ماهیت آنها پی برد، با این وجود نکاتی قابل ذکر است که به آن اشاره می گردد:
صحف ابراهیم
نام ابراهیم 69 بار در قرآن به احترام و بزرگی یاد شده و در اثنای آنها فرازهای مختلفی از زندگی او برای عبرت مومنین بیان شده است. خداوند او را فردی یکتا پرست و دین او را حنیف خوانده است(آل عمران،67) و امر می فرماید که دین ابراهیم را پیروی کن(نساء، 125). او پیامبری راستین و فردی صدیق بود(مریم،41) و خداوند به او و خاندانش نعمت حکمت و سروری اعطا نمود(نساء،54). در تعالیم اسلامی ابراهیم از پیامبران اولی العزم و دارای شریعت می باشد، و قرآن در چند مورد اشاره دارد که ابراهیم علیه السلام دارای کتاب آسمانی به نام «صحف» بوده است.
- سرای آخرت بسی بهتر و پاینده است، همانا این حقیقت در صحف (رسولان) پیشین(یعنی) صحف ابراهیم علیه السلام و موسی علیه السلام ذکر شده است.(اعلی19تا17)
(از آیه فوق استفاده می شود که کتاب ابراهیم مجموعه ای از دستنوشته ها و کتابچه ها بوده است. زیرا اگر در آیه، لفظ «صحیفه» به صیغه جمع یعنی «صحف» بیان شده است، جهت اشاره ای به دو کتاب ابراهیم و موسی نیست، بلکه این کلمه نام خاص برای نامه ها یا نوشته های دینی مربوط به ابراهیم می باشد. چون در زبان عربی برای دو شیء، صیغه تثنیه می آورند نه جمع.)
آن چنان که از بیان قرآن مشهود است این کتاب یا کتاب ها محتوایی آسمانی و نازل شده از سوی خداوند داشته اند، و متون آن مجموعه ای از وحی الهی بوده است که به ابراهیم نازل شده بود.(نساء،63)
- بگو ایمان آوردیم به خدا و آنچه نازل شده به ما و آنچه نازل شد بر ابراهیم...(آل عمران،84)
اما از آنجا که ابراهیم (بر طبق شواهد تاریخی) حدود 3800 سال قبل می زیسته است، از کتاب او چیزی بجای نمانده و حتی در کتب مقدس عبرانی نیز نامی از کتاب و متن آن نرفته است.
اما از اشارات قرآنی مشخص است که محتوای صحف ابراهیم با کتاب موسی کاملاً هم سو و هم سنگ بوده است.(اعلی،19)

[نصرالله عاشق خداومولا]

زبور داود
داود یکی از پیامبران معروف بنی اسرائیل است(متولد 1033 ق.م) که حدوداً 370 سال پس از رحلت موسی، پادشاهی بزرگی در اورشلیم و سپس در تمام سرزمین های یهودیه و اسرائیل برپا نمود. نام او در قرآن 16 بار ذکر شده است. قرآن او را از افضل انبیای الهی دانسته (اسراء،55) و تاکید نموده است که خداوند به او کتابی به نام زبور اعطا کرده بود:
- و ما به داود زبور را اعطا کردیم. (نساء،163)
در دوران سموئیل نبی و پادشاهی شائول (طالوت)، اقوام (دوازه سبط) بنی اسرائیل در سرزمین کنعان گسترده شدند و ده سبط در شمال و دو سبط یهودا و بنیامین نیز در جنوب اسکان یافتند. این دو سرزمین در دوران حکومت داود و سلیمان متحد و یکپارچه گردید و مملکت اسرائیل را تشکیل دادند اما پس از آنان در دوران سلطنت رحبعام فرزند سلیمان این دو سرزمین منفک گردیده و دو حکومت مستقل به نام اسرائیل و یهودا تأسیس شد که مرکز حکومت شمالی (اسرائیل) سامره، و مرکز حکومت جنوبی (یهودا) اورشلیم بود. برای اطلاعات بیشتر مراجعه شود به قاموس کتاب مقدس، ذیل صفحه 53 ذیل لغت مملکت اسرائیل.
نام زبور تنها 3 بار در قرآن آمده است و مطلب بیش تری از ماهیت آن فاش نشده است. اما آن چنان که از نامش پیداست احتمالاً زبور متن سرودگونه ای داشته که داود آن را با آوازی زیبا می خوانده است چنان که هنگام تلاوت آن (ذکر خداوند) پرندگان و حتی کوه ها با او هم آواز می شدند. (سبا،10)
بنابر آنچه از کلام قرآن مشهود است، زبور نیز ماهیتی آسمانی داشته و کلام الهی در آن(یا لااقل در بخش هایی از آن) درج بوده است. چنانکه خداوند صریحاً می فرماید:
- و به تحقیق ما بعد از ذکر الهی، در زبور مکتوب نمودیم که همانا زمین ارث بندگان صالح خداوند است.(انبیا،105)
البته هم اکنون در مجموعه کتب مقدس عبرانی، یعنی در عهد قدیم و در بخش کتوبیم کتابی به نام تهیلیم یا زبور وجود دارد که به داود نسبت داده می شود، اما بنابر تحقیقات محققین ادیان، تدوین آن پس از دوران اسارت بابلی صورت گرفته است و برخی از متون آن مسلماً مربوط به داود علیه السلام نمی باشد. (هاکس، قاموس، ص796)، (برای مطالعه بیشتر می توانید به کتاب «پژوهشی توصیفی در کتب مقدس» نوشته داود کمیجانی، منتشرشده از سوی سازمان چاپ نشر ارشاد، فصل دوم مراجعه نمایید.)
برخی تحقیقات مستشرقین در این زمینه
توجه وافر قرآن به کتب ادیان الهی پیشین، مخصوصاً تورات موسی و انجیل عیسی باعث شده تا بخشی از مطالعات مستشرقین به این موضوع اختصاص یافته است. از میان این مطالعات می توان به موارد ذیل اشاره نمود:
- پژوهش سیمون وایل درباره تورات در قرآن(چاپ اشتوتگارت، 1835م)
- مجموعه مقالات هیرشفلد درباره مطالعات یهودی- اسلامی که در مجله الفصول الیهودیه در فاصله سال های 1910م تا 1911 م منتشر شد.
- تحقیق فریلیندر به نام «ترکیب الفصل فی الملل و النحل للشهرستانی» انجام داد و در یادنامه نولدکه به چاپ رسید.
- پژوهش باومشتارک درباره مسیحیت و یهودیت در قرآن و اسلام(چاپ 1927م)
- پژوهش دیگر او با عنوان «مطالعه مذهب طبیعت واحده نصرانی در قرآن» که در سال 1953 م منتشر شد.
- تحقیقات دیوید بانت. وی در ابتدا به مطالعه زبان آرامی قدیم و زبان های کنعانی می پرداخت و سپس به پژوهش در زبان عربی و فلسفه اسلامی در آکادمی علم یهودی آغاز کرد و تحقیقات فراوانی را منتشر کرد که از جمله آنها نقد کتاب«الحجه و الدلیل فی نصره الدین الذلیل» اثر یهودا هالیفی و نیز چاپ «تنقیح الابحاث فی الملل الثلاث» ابن کمونه با ترجمه آلمانی بود.(نجیب عقیقی، المستشرقون ص 479، 431 ،400)
این تحقیقات نسبتاً گسترده در خصوص یک موضوع، آن هم در عرصه دین شناسی صرف نظر از نتایج آن خود گواهی بر اهمیت و تاثیرگذاری آن بر باورها و اعتقادات جهان شناسانه پیروان ادیان دارد آن چنان که محققین و پژوهشگران دینی را بر آن داشته تا هویت خود را در بین معارف و تعالیم دین بعدی جستجو نمایند و در پی درک میزان ارتباط و سنخیت آنها تلاش کنند.
اما این امر چندان در نظر قرآن شناسان و دین پژوهان اسلامی مورد نظر و توجه نبوده است، و تا حال تحقیقات متقنی نسبت به آن صورت نداده اند. در حالی که بسیار مناسب است تا اسلام شناسان به استناد و استعانت از معارف قرآنی، هویت ادیان ابراهیمی(یهودی و مسیحی) گذشته را بازیافته و معرفی نمایند تا در مقایسه ای درک شود آنچه که هم اکنون از این دین به جا مانده تا چه میزان با تعاریف قرآن از آنها، مطابقت دارد. این امر هم ما مسلمین را به حقیقت ادیان و از جمله دین خود آگاه می سازد و هم به پیروان ادیان مذکور کمک می نماید تا جهت تنقیح باورهای دینی خود ملاکی داشته باشند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

کتاب شناسی:


1- المفردات فی غریب القرآن، الراغب اصفهانی، دفتر نشر الکتاب، طهران 1404ق
2- طباطبایی، سیدمحمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی همدانی، تهران، کانون انتشارات محمدی، سال 1363ش
3- عبدالباقی، محمد فواد، المعجم المفهرس، قاهره، دارالکتب مصریه، 1364ش
4- قرشی، سیدعلی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1361ش
5- آرام، زهرا، مقایسه ای اجمالی بر شرح وقایع تاریخی میان تورات و انجیل با قرآن، تهران، انتشارات امید دانش، سال 1389ش
6- هاکس، جیمز، قاموس کتاب مقدس، بیروت، 1928م و تهران، اساطیر 1377 ش
7- عقیقی، نجیب، المستشرقون، بیروت 2003 م
8- داود کمیجانی، گزارشی توصیفی از کتب مقدس، تهران، سازمان چاپ نشر ارشاد، سال 1384


منبع : پایگاه پرسمان قرآنی