شادی و نشاط

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

راهکارهای اندوه زدایی

کسانی که گرفتار حزن و اندوه ویرانگرند، باید به دنبال راهکارهای اندوه زدایی بروند تا از این خصلت خانمان سوز نجات یابند.
در روایات و سخنان پیشوایان ما راه های گوناگونی برای مبارزه با این حزن و اندوه بیان شده که به بررسی برخی از آن ها می پردازیم.
ص: 84
________________________________________
1- 1. الدعوات، ص 140؛ بحارالانوار، ج 70، ص 157.
2- 2. نهج البلاغه، حکمت 127؛ بحارالانوار، ج 78، ص 191.
1) پناه بردن به خدا
یکی از راهکارهای مقابله با اندوه و بیرون راندن آن از روح و جان، پناه بردن به خدای متعال است. در بسیاری دعاها به ما آموخته اند که برای رهایی از غم و اندوه به خداوند پناه ببرید و خداوند را تکیه گاه خود قرار دهید. هرگاه لشگر اندوه به شما هجوم آورد، تنها چاره پناه بردن به خداست. در بخشی از تعقیبات نماز، از قول امام صادق علیه السلام چنین آمده است:
اَللّهُمَّ اِنّی اَعُوذُ بِکَ مِنَ الهَمِّ وَ الحُزْنِ؛(1) خداوندا، من از غم و اندوه زیاد به تو پناه می برم.
و نیز در تعقیب نماز ظهر از بیان نورانی رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم چنین می خوانیم:
اَللّهُمَّ لا تَدَعْ لی ذَنْباً اِلّا غَفَرْتَهُ وَلا هَمّاً اِلّا فَرَّجْتَهُ؛(2) خداوندا، گناهی بر من مگذار، مگر این که آن را آمرزیده باشی و نه غم و اندوهی، مگر این که بر طرف نموده باشی!
کسی که غصۀ دل را به نشاط و شادمانی مبدل می سازد خداوند است. چنان که در دعاها خداوند را این چنین می خوانیم:
یا عُدَّتی عِنْدَ کُرْبَتی؛(3) ای ساز و برگ من به هنگام اندوهم!
یعنی بهترین وسیله برای رهایی از غم و اندوه، پناه بردن به خداوند است. او تنها کسی است که اندوه جان انسان را می زداید و تسلای خاطر اندوهناکان است.
ص: 85
________________________________________
1- 1. الکافی، ج 3، ص 345.
2- 2. فلاح السائل، ص 172.
3- 3. مصباح المتهجد، ج 1، ص 328؛ مهج الدعوات،ص 145.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

2) ذکر و دعا

علاوه بر این که در هنگام حزن و اندوه باید به خداوند پناه برد و از او یاری خواست. ذکرها و دعاهایی که برای رفع غم و اندوه مفید است، از ائمه علیهم السلام نقل شده است که هر کدام می تواند در رفع حزن و اندوه سهم مهمی داشته باشد.
در کتب روایی بابی برای ذکرها و دعاهایی که موجب برطرف شدن غم و اندوه است گشوده شده است که در اینجا به برخی از آن ها می پردازیم.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

ذکر استغفار

یکی از مهم ترین ذکرها برای اندوه زدایی، ذکر استغفار است. چون گناهان یکی از عوامل مهمی است که غبار غم و اندوه را بر دل می نشاند و برای زدودن این غبار باید استغفار کرد و از خداوند طلب بخشش نمود. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند:
مَنْ کَثُرَتْ هُمُومُهُ فَعَلَیْهِ بِالاِسْتِغفارِ؛(1) هرکس غم و اندوهش بسیار شد، استغفار کند.
ذکر «لا حوله و لا قوه الا بالله العلی العظیم»
امام صادق علیه السلام حزن و اندوه را از بیماری های قلب و جان آدمی بر شمرده و برای علاج آن به دعا توصیه نموده اند:
الأَحْزانُ اَسْقامُ القُلوبِ کَما اَنَّ الامراضَ اَسْقامُ الاَبْدانِ؛ حزن ها و اندوه ها بیماری های قلوب اند، چنان که مرض ها بیماری های بدن ها هستند.
ص: 86
________________________________________
1- 1. المحاسن، ج 1، ص 42؛ الکافی، ج 8، ص 93؛ بحارالانوار، ج 92، ص 296.
بعد فرموده اند:
اِذا تَوالَتْ الهُمُومُ فَعَلیکَ بِلا حَوْلَ وَلا قُوَّهَ اِلّا بِاللهِ؛(1) هنگامی که اندوه ها پی در پی به تو هجوم آوردند، بر تو باد به ذکر «لا حَولَ وَلا قُوَّهَ اِلّا بِالله».

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

ذکر «ماشاءالله»

بر نگین انگشتر امیرمؤمنان علیه السلام هفت جمله نوشته شده بود که آن حضرت آن را در جنگ و به هنگام مشکلات به دست می کردند. یکی از آن جملات این بود:
اَعْدَدْتُ لِکُلِّ هَمٍّ وَ غَمٍّ فَادِحٍ ما شاءَ الله؛(2) برای هر غم و اندوه سخت و دشوار ذکر «ماشاءالله» را مهیا نمودم.
یعنی این ذکر یکی از اسباب و عوامل برطرف کنندۀ اندوه های سنگین و شکننده است.
ذکر یونسیه
یکی از اذکاری که کاربردها و آثار فراوانی دارد، ذکر یونسیه است. «لا اِلهَ اِلّا اَنْتَ سُبْحانَکَ اِنّی کُنْتُ مِنَ الظّالِمینَ؛ معبودی جز تو نیست، از هر عیب و نقص منزهی، در حقیقت من از ستمگران بودم.»
ذکر یونسیه همان ذکری است که سبب رهایی حضرت یونس از شکم ماهی شد. رهایی از غم و اندوه یکی از آثار ارزشمند این ذکر شریف است. چنان که امام صادق علیه السلام فرمودند:
ص: 87
________________________________________
1- 1. بحارالانوار، ج 92، ص 280.
2- 2. مکارم الاخلاق، ص 91.
عَجِبْتُ لِمَنْ اغْتَمَّ کَیْفَ لایَفْزَعُ اِلیٰ قَوْلِهِ تَعالیٰ «لاٰ اِلهَ اِلّا اَنْتَ سُبْحانَکَ اِنّی کُنْتُ مِنَ الظّالِمینَ» فَاِنّی سَمِعْتُ اللهَ عَزَّوَجَلَّ یَقُولُ بِعَقَبِها «فَاسْتَجَبنا لَهُ وَ نَجَّیْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذٰلِکَ نُنْجِی الْم_ُؤْمِنینَ»؛(1) در شگفتم از کسی که اندوه او را فرا گرفته، و با این حال چگونه به این فرموده خدای عزوجل پناه نمی برد: «لا اِلهَ اِلّا اَنْتَ سُبْحانَکَ اِنّی کُنْتُ مِنَ الظّالِمینَ». که شنیدم خدای عزّ و جَلّ به دنبال آن می فرماید: «درخواستش را برآوردیم و از اندوه نجاتش دادیم و اهل ایمان را این چنین می رهانیم.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

دعاهایی برای اندوه زدایی

در کتب ادعیه نیز برای دعاهایی که اندوه را می زداید، فصلی گشوده شده است و هر کدام راهی برای برون رفت از این بیماری دل و جان است. در اینجا چند دعای کوتاه در این باره ذکر می کنیم.
* از حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است که فرمود: هرکس به غم و اندوه یا بلا و شدتی مبتلا شد بگوید:
اللهُ رَبّی لا اُشْرِکُ بِهِ شَیْئاً، تَوَکَّلْتُ عَلَی الحَیِّ الّذی لا یَموتُ؛(2) خدا پروردگار من است، چیزی را شریک او نمی سازم. بر زنده ای که نمی میرد توکل می کنم.
* از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام نقل شده است که برای رفع غم و اندوه غسل می کنی و دو رکعت نماز می خوانی و سپس چنین می گویی:
یا فارِجَ الهَمِّ وَ یا کاشِفَ الغَمِّ یا رَحْمنَ الدُّنیا و الآخِرَهِ وَ رَحیمَهُما فَرِّجْ
ص: 88
________________________________________
1- 1. سوره انبیاء، آیه 8. من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 393؛ بحارالانوار، ج 90، ص 184.
2- 2. عده الداعی، ص 276.
هَمّی وَ اکْشِفْ غَمّی یا اللهُ الواحِدُ الاَحَدُ الصَّمَدُ الّذی لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُوّاً اَحَدٌ اِعْصِمْنی وَ طَهِّرْنی وَ اذْهَبْ بِبَلِیَّتی؛(1) ای گشایندۀ اندوه و ای زدایندۀ غم، ای بخشندۀ دنیا و آخرت و مهربان هر دو! اندوهم را بگشای و غمم را رفع کن! ای خدای یگانه، ای یکتای بی نیازی که فرزند نیاورده و فرزند نبوده و احدی همتای او نیست! نگهم دار و پاکم کن و بلایم را ببر!
همچنین آیه الکرسی و معوذتین را بخوان.
* و نیز روایت شده است که برای رفع غم و اندوه این دعا را صد مرتبه در سجده می خوانی:
یا حَیُّ یا قَیُّومُ یا لا اِلهَ اِلّا اَنْتَ بِرَحْمَتِکَ اَسْتَغیثُ فَاکْفِنی ما اَهَمَّنی وَلا تَکِلْنی إلی نَفْسی؛(2) ای زندۀ پاینده، ای کسی که معبود حقی جز تو نیست! به رحمتت استغاثه دارم. آنچه را مهمّ من است، کفایتم کن و مرا به خودم وا مگذار!
3) حدیث کسا
یکی از خواص و آثار خواندن و شنیدن حدیث کسا این است که غم و اندوه انسان را می برد. وقتی در مجلسی ذکر و یاد اهل بیت علیهم السلام می شود. دل ها نورانی می شود؛ چون ذکرشان نور است. وقتی دل ها نورانی شد، غم و اندوه که از اصحاب و لشکریان جهل اند، خواه ناخواه باید بروند و جای خودشان را به نور بدهند. غم ها باید برود و شادی جایگزین آن گردد. این است که مجالس اهل بیت علیهم السلام آکنده از سرور و شادی است.
ص: 89
________________________________________
1- 1. _ الکافی، ج 2، ص 557.
2- 2. الکافی، ج 2، ص 562.
وقتی آثار خواندن حدیث کسا بر شمرده می شود، یکی هم زدوده شدن غم است:
ما ذُکِرَ خَبَرُنا هذا فی مَحْفِلٍ مِنْ مَحافِلِ اَهْلِ الاَرْضِ وَ فیهِ جَمْعٌ مِنْ شیعَتنا وَ مُحِبّینا وَ فیهمْ مَهْمُومٌ اِلّا وَ فَرَّجَ اللهُ هَمَّهُ وَلا مَغْمُومٌ اِلّا وَ کَشَفَ اللهُ غَمَّهُ؛(1) این خبر ما در مجلسی از مجالس اهل زمین که در آن از شیعیان و دوستان ما جمع باشند و در میانشان کسی دارای غم و اندوهی باشد ذکر نمی شود، مگر این که خداوند غم و اندوه او را برطرف می نماید.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

4) ایمان به قضا و قدر خداوند

یکی از عوامل مهم و مستحکم رهایی از غم و اندوه راضی بودن به قضا و قدر خداوند است. اگر انسان بداند جز آنچه خداوند برای او مقدر ساخته، نصیب او نمی شود و هر آنچه خداوند برای انسان تقدیر می کند، بر اساس حکمت و مصلحت است و جز خیر در آن نیست، از نگرانی و اندوه رهایی پیدا می کند. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند:
الایمانُ بالقَدَرِ یُذْهِبُ الهَمَّ وَ الحُزْنَ؛(2) ایمان به قدر غم و اندوه را می برد.
در حقیقت کسی که به قضا و قدر الهی معتقد است، نمی تواند محزون و نگران باشد؛ چرا که اعتقاد به قدر الهی با حزن و اندوه سازگار نیست.
از امام رضا علیه السلام روایت شده است که در گنجی که خداوند در جریان دوستان حضرت خضر و حضرت موسی نقل می کند، چند جمله نوشته
ص: 90
________________________________________
1- 1. مسکن الفؤاد، ص 156؛ عوالم العلوم، ج 11، ص 934.
2- 2. نهج الفصاحه، ص 369.
شده بود که یکی از آن جملات این است:
عَجِبْتُ لِمَنْ اَیْقَنَ بِالْقَدَرِ کَیْفَ یَحْزَنُ؛(1) در شگفتم چگونه کسی به تقدیر ایمان دارد و اندوهگین می شود.
کسی که دل به خداوند می بندد، تسلیم امر او می شود و همۀ نگرانی ها، پریشان خاطری ها و تنگدلی های او برطرف می شود. در زیارت امیرالمؤمنین علیه السلام می خوانیم:
رَضینا عَنِ اللهِ قَضاءَهُ وَ سَلَّمْنا للهِ اَمْرَهُ؛(2) ما به قضای خدا راضی و نسبت به فرمانش تسلیمیم.
راضی بودن به آنچه خداوند برای انسان مقدر ساخته، آنچنان اوج و بلندی دارد که انسان را به قلۀ اطاعت خداوند می رساند. امام صادق علیه السلام می فرمایند:
رَأْسُ کُلِّ طاعَهٍ الرِّضا بِما صَنَعَ اللهُ اِلَی الْعَبْدِ فیما اَحَبَّ وَ فیما کَرِهَ؛(3) سرآمد اطاعت خداوند، راضی بودن به چیزی است که خداوند دربارۀ بنده اش مقرر کرده است؛ چه آن چیز برای بنده خوشایند باشد و یا ناخوشایند.
از ویژگی های اهل ایمان این است که در برابر قضا و خواست الهی راضی و خشنود باشد. اگر کسی در برابر قضای الهی در غم و اندوه فرو رود، نشانه آن است که هنوز از ایمانی عمیق و پایدار برخوردار نیست. اگر ایمانی عمیق و مستحکم داشت. در برابر حوادث روزگار و قضا و قدر الهی تسلیم و راضی و خشنود می شد و تن به غم و اندوه نمی داد. بنابراین، اگر
ص: 91
________________________________________
1- 1. الکافی، ج 2، ص 59؛ الخصال، ج 1، ص 237؛ بحارالانوار، ج 13، ص 295.
2- 2. الکافی، ج 1، ص 454.
3- 3. الدعوات، ص 123؛ بحارالانوار، ج 68، ص 156.
اندوهگین شد، به خاطر ضعف ایمان است و حق اوست که اندوهگین شود. امام موسی بن جعفر علیه السلام از این راز پرده برداشته، می فرمایند:
مَنِ اغْتَمَّ کانَ لِلْغَمِّ اَهْلاً فَینْبَغی لِلْمُؤْمِنِ اَنْ یَکونَ بِاللهِ وَ بِما صَنَعَ راضیاً؛(1) هرکس در برابر حوادث و پیشامدها غمگین و اندوهناک گردد، معلوم می شود که اهل غم و اندوه است. مؤمن باید در برابر قضا و خواست الهی راضی و خشنود باشد.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

برای دستیابی به آسایش و خرسندی

برای دستیابی به فرح و شادی پایدار و رضایت و خرسندی و آسایش و راحتی نیازمند رضایت و خشنودی در برابر قضای الهی هستیم. باید از روحی رضایتمند برخوردار بود و در برابر اوامر الهی تسلیم شد تا به این کیمیای بزرگ نایل شویم. و امام صادق علیه السلام چه زیبا به این امر توصیه فرموده اند:
اِنّ اللهَ بِعَدْلِهِ وَ حِکْمَتِهِ وَ عِلْمِهِ جَعَل الرَّوْحَ وَ الْفَرَحَ فِی الْیَقینِ وَ الرِّضا عَنِ اللهِ وَ جَعَلَ الْه_َمَّ وَ الْح_َزَنَ فِی الشَّکِّ فَارْضُوا عَنِ اللهِ وَ سَلِّمُوا لِاَمْرِهِ؛(2) خداوند با عدل و حکمت و علمش آسایش و سرور را در یقین و راضی بودن از خدا قرار داده است. شخصی که دارای حالت یقین و رضا باشد، همیشه خوشحال و در آسایش است. و حزن و اندوه را در شک و تردید قرار داده است. (چنین کسی همیشه در تشویش و اضطراب و ناراحتی است.) پس شما راضی و تسلیم امر او باشید.
ص: 92
________________________________________
1- 1. التمحیص، ص 59؛ بحارالانوار، ج 68، ص 152.
2- 2. همان.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

5) اعتماد و توکل به خدا

یکی از اسباب سرور و شادمانی و رهایی از غم و اندوه، اعتماد و توکل به خداوند است. امیرالمؤمنین علیه السلام در کلامی زیبا فرمودند:
مَنْ وَثِقَ باللهِ اَراهُ السُّرُورَ وَ مَنْ تَوَکَّلَ عَلَیْهِ کَفاهُ الْاُمُورَ وَ الثِّقِهُ بِاللهِ حِصْنٌ لاٰیَتَحَصَّنُ فیهِ اِلّا مُؤْمِنٌ اَمینٌ وَ التَّوَکُّلُ عَلَی اللهِ نَجاهٌ مِنْ کُلِّ سُوءٍ وَ حِرْزٌ مِنْ کُلِّ عَدُوٍّ؛(1) هر کس به خداوند اعتماد کند، خداوند مسرور و شادمانش می کند و هر کس بر او توکل کند، امورش را کفایت می کند. و اعتماد به خداوند دژ محکمی است که جز مؤمن امین در آن متحصن نمی شود و توکل بر خداوند مایه نجات و رهایی از هر بدی و پناهگاهی در برابر هر دشمن است.
توکل بر خداوند باب گسترده ای برای رفع نگرانی های انسان است. کسی که توکل می کند، در حقیقت خداوند را وکیل و عهده دار امر خودش قرار داده است و این بزرگ ترین پشتیبان برای به سامان رسیدن امور آدمی است و خداوند چه نیکو وکیلی است که توکل کنندگانش را به خوبی مدیریت می کند و آنان را به اهدافشان نایل می سازد.
وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللهِ فَهُوَ حَسْبُهُ؛(2) کسی به خداوند توکل کند، خداوند برای او بس است.
یعنی خداوند همۀ امور او را کفایت می کند. و این بزرگ ترین سرمایه در زندگی انسان است که خداوند را عهده دار امورش بداند و نگران آیندۀ خویش نباشد. که هر چه خداوند انجام می دهد، همه بر اساس
ص: 93
________________________________________
1- 1. کشف الغمه، ج 2، ص 346؛ بحارالانوار، ج 75، ص 79.
2- 2. سورۀ طلاق، آیۀ 3.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی الله فَاِنَّ الله عزیزٌ حکیمٌ؛(1) و هر کس بر خدا توکل کند، باید بداند که حقیقتاً خداوند شکست ناپذیر حکیم است.
اصلاً حقیقت توکل همین است که انسان با وجود خدا و تکیه بر او هیچ نگرانی، از هیچ چیز نداشته باشد، که تکیه گاهی چون خداوند بزرگ دارد. امام موسی بن جعفر علیه السلام فرمودند:
مَنْ اَرادَ اَنْ یَکونَ اَقوی النّاسِ فَلْیَتَوَکَّلْ عَلَی اللهِ؛(2) کسی که می خواهد از همۀ مردم نیرومندتر باشد، باید بر خدا توکل کند.
خداوند به حضرت داود علیه السلام وحی فرمود: «هرکس از بندگانم به من تمسک نماید و به مردم تکیه نکند و واقعاً در نیت و دل خود این گونه باشد، اگر تمام اهل زمین و آسمان و آنچه مابین آن هاست، بخواهد به او مکر و حیله کنند، نمی توانند دربارۀ او کاری بکنند و من برای او راه رهایی و نجات از آن ها قرار می دهم.»(3)
بنابراین، کسی که بر خداوند توکل می کند، نباید از چیزی ترس و واهمه ای داشته باشد و نگران و مضطرب شود، چرا که خداوند پشتیبان اوست. و این حقیقتی است که امام صادق علیه السلام دربارۀ اندازه و حقیقت توکل به آن تصریح فرموده اند.
[حَدُّ التَّوَکُّلْ] اَنْ لا تَخافَ اَحَداً اِلّا الله؛(4) حد و حقیقت توکل این است از هیچ کس جز خدا نترسی.
ص: 94
________________________________________
1- 1. سورۀ انفال، آیۀ 49.
2- 2. بحارالانوار، ج 68، ص 143.
3- 3. همان، ص 144.
4- 4. تحف العقول، ص 445؛ بحارالانوار، ج 68، ص 156.
کسی که به این حد از توکل دست یابد، به یکی از ارکان مهم ایمان دست یافته است. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند:
الایمانُ لَهُ اَرْکانٌ اَرْبَعَهٌ التَّوکُّلُ عَلَی اللهِ وَ تَفْویضُ الاَمْرِ اِلَی اللهِ وَ الرِّضا بِقَضاءِ اللهِ وَ التَّسلیمِ لِأَمْرِ اللهِ؛(1) ایمان داری چهار رکن است: توکل به خدا، واگذاری کارها به خدا، راضی بودن به قضای خدا و تسلیم در برابر امر خدا.
در حقیقت توکل به خداوند دروازۀ ورود به ایمان کامل است. وقتی انسان به خدا توکل کرد و آثار و برکات آن را مشاهده نمود و دید که خداوند در هیچ امری او را رها نمی سازد و امورش را به سامان می رساند، همۀ امورش را به او واگذار می کند و به هر آنچه خداوند برایش مقدر کند، راضی و خشنود می شود و به مرحلۀ از تسلیم می رسد و حقیقت بندگی را در می یابد که همه کمالات در آن نهفته است.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

6) نظافت و آراستگی

نظافت و آراستگی از عواملی است که حزن و اندوه را برطرف می سازد و موجب نشاط و شادمانی انسان می گردد. این مطلب را خود انسان می تواند به راحتی درک کند. وقتی انسان از شست و شوی بدن خود فارغ می شود، احساس سبکی و نشاط به او دست می دهد. وقتی خود را آراسته می کند، یک فرح و سرور به دل او می نشیند. در حقیقت نظافت و آراستگی یک ارتباط مستقیم با نشاط و شادمانی روح و جان آدمی دارد.
بر همین اساس است که فرموده اند: طهارت و پاکیزگی ظاهر، پلی برای
ص: 95
________________________________________
1- 1. بحارالانوار، ج 68، ص 157.
طهارت و پاکیزگی باطن است. از این روست که در شریعت ما به نظافت و پاکیزگی و زیبایی و آراستگی بسیار اهمیت داده شد. و مراعات نکردن نظافت را موجب فقر و اندوه و گرفتگی روح می داند. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند:
النَّظیفُ مِنَ الثیابِ یُذْهِبُ الهَمَّ وَ الحَزَنَ؛(1) جامۀ پاکیزه غم و اندوه را می زداید.