تاریخ فلسفه

[ملکوت* گامی تارهایی *]

منطق ارسطویی را «ارغنون» یا «ارگانون» «Organon» یعنی «آلت درست اندیشیدن» نام نهادند.
منطق ارسطویی، منطق صوری است و آن تحلیل فکر انسانی در باره واقعیت است و به نظر او واقعیت همان جواهر و اعراضند که آنها را «مقولات دهگانه» نامید. ارسطو معتقد است هر چه در باره موجودات می اندیشیم، از این مقولات بیرون نیست.
مقولات عبارتند از جوهر و نُه عرض (کم، کیف، اضافه، اَین، متی،وضع، ملک، فعل و انفعال). جوهر همان ذات و وجود است که وجودمستقل دارد، ولی عرض وصف جوهر و قائم به آن است و وجود مستقل ندارد.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

تقسیم بندی دانشهای فلسفی

از نظر ارسطو، دانشهای فلسفی به دو دسته «نظری و عملی» تقسیم می شود. فلسفه نظری، از موجود به ما هو موجود، بحث می کند و غایت آن «معرفت» است، نه عمل. و آن به سه بخش منقسم است: «فیزیک، ریاضیات و مابعد الطبیعه».
«مابعد الطبیعه»، «فلسفه اولی»(129) نیز نام دارد و از ارجمندترین دانشها به شمار می آید؛ زیرا با نخستین مبادی موجودات نامتحرک ازلی و ابدی (خدا) سروکار دارد.(130)
«فلسفه عملی»، غایتش عمل است و آن شامل سه بخش «اخلاق، اقتصاد یا تدبیر منزل و سیاست» است.(131)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

فلسفه نظری

«ارسطو» در فلسفه نظری به این معرفت دست یافته است که مدار عالم بر قوّه و فعل و ماده و صورت است که هر دو جوهرند و تفاوت بین انواع موجودات به صورت آنهاست؛ مانند: «صورت جمادی، صورت نباتی، صورت حیوانی و صورت انسانی» که مراتب وجود را تشکیل می دهند.(132)
و تفاوت بین افراد یک نوع از موجودات به عرضهایی است که بر ماده های هر فرد عارض می شود؛ مثلاً دو نفر آدم، نه در مادّه انسانیت یعنی تن، تمایز دارند و نه در صورت انسانیت یعنی نفس ناطقه، بلکه تمایز در عوارض تن، از قبیل رنگ، شکل، کوچکی، بزرگی و... است.(133)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

قوه محض اصل اشیاء

ارسطو، به جای آب، یا هوا، یا آتش و یا جزء لایتجزی (اتم) که فلاسفه پیشین منشأ اشیاء می دانستند، مادّه و قوّه صرف (هیولی ) را منشأ می داند. و بر همین اساس از حرف «پارمنیدس» مبنی بر اینکه: «وجود از لا وجود ناشی نمی شود؛ زیرا از هیچ، هیچ چیز به وجود نمی آید و از وجود نیز ناشی نمی شود؛ زیرا وجود، قبلاً هست»، پاسخ می دهد و می گوید: «وجود از جهت فعلیّت و وجود ناشی نمی شود، بلکه از جهت بالقوّه (و فقدانش در یک موضوع نه فقدان محض) ناشی می شود. بنابر این، آتش از هوا، از این حیث که هوا است، ناشی نمی شود، ولی از آن حیث که می تواند آتش بشود، ناشی می شود».(134)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

مراتب هستی

ارسطو، با تمایز قوّه و فعل، به سلسله مراتب هستی دست می یابد که از قوّه محض آغاز می شود و فعلیتها یکی پس از دیگری در مراتب بعدی که قوّه و فعل به هم آمیخته است، وجود دارند تا آنکه به عقل فعال انسان که از ماده مجرد است، می رسد و سپس عقول مفارق افلاک و سرانجام به خدا منتهی می شود که فعلیّت محض است.(135)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

خداشناسی

هر شیئی بدان جهت که مجموعه ای از فعلیّت (صورت) و قوّه (هیولا) است، طبیعتاً برای استکمال خاص خویش، در حرکت است و محرک آن، مبدئی بالفعل است که خود متحرک نیست و استکمال ندارد؛ چون کمال مطلق است.(136)
او برای وجود خدا به استدلال دیگری نیز می پردازد و آن اینکه:«هرجا که یک بهتر هست، یک بهترین نیز هست و در میان موجودات یکی بهتر از دیگری است، بنابراین، یک بهترین وجود دارد که سرسلسله آنهاست».(137)
همانطور که گفته شد، «ارسطو»، واقعیت تغییر و حرکت در اشیاء را قبول دارد و حرف «پارمنیدس» مبنی بر عدم حرکت در اشیاء را نیز رد می کند، اما تغییر و حرکت را در اعراض اشیاء می داند و نه در جوهر اشیاء.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

اصالت عالم محسوس

او بر این اعتقاد است که «موجودات» یا جوهرند و یا حالات جوهرند، جواهر هم یا محسوس فناپذیرند و یا محسوس و سرمدی و یا نامحسوس و سرمدی. بنابراین، عالم محسوس نیز اصالت دارد. و گفته افلاطون که عالم محسوس تنها سایه ای از مُثُل اند و خود وجود واقعی ندارند بلکه وجود واقعی و جوهر آنها مُثل است، درست نیست زیرا؛ اوّلاً جوهر شی ء از خود شی ء بیرون نیست و ثانیاً وجود مُثل به عنوان جوهری مستقل اثبات نشده است و آنچه گفته شده که لازمه امر مشترک بین اشیاء این است که یک امر مشترک در فوق همه آنها باشد، تنها دلیل آن است که می توان مفهوم کلی مشترک که قابل صدق بر همه آنها باشد، انتزاع کرد، نه اینکه امر مشترکی، فوق همه اینها به صورت مستقل وجود دارد(138).

[ملکوت* گامی تارهایی *]

نفس و عقل

از دید ارسطو، «نفس» اصل و مبدأ حیاتی در موجودات زنده است و باعث حرکت آنها می شود، ولی خود، حرکت نمی کند، «نفس» صورت بدن است و به هر بدنی نفس متناسب با آن تعلق دارد، او معتقد است بدین وسیله اتحاد نفس و بدن تبیین می شود.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

انواع نفس:

1 - نفس غاذیه یا نباتی.
2 - نفس حسّاسه.
3 - نفس حافظه.
4 - نفس شهویه.
5 - نفس ناطقه.
«نبات» فقط دارای نفس نباتی است. و حیوان از چهار نفس اوّل برخوردار است. و انسان دارای همه انواع نفس است و به صورت یک طبیعت واحد مشترک که هر نوعی، نوع پیش از خود را در بردارد، جلوه می کند.
«نفس ناطقه» همان عقل منفعل و فعّال است. عقل منفعل یعنی عقل هیولائی که قوه ای است برای تفکر و صور علمیه را پذیراست و عقل فعال یعنی عقلی که بدیهیات را درک می کند و علوم نظری را از آنها استنتاج می نماید. عقل منفعل فناپذیر و متأثر از عقل فعال است، ولی عقل فعال، فناپذیر نیست.(139)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

فلسفه عملی و اخلاق

«ارسطو» در فلسفه عملی، بر این اعتقاد است که سعادت و خیر، غایت و هدف زندگی است. و شرط اساسی آن، زندگی عقلانی است که انسان، بااختیار خود آن را انتخاب می کند و بر طبق فضیلت، فعالیت می نماید. و این با انجام وظایفی است که بر عهده جنبه عقلانی اوست. درست است که هر یک از جنبه های نباتی، حیوانی، عقلانی انسان، وظیفه ای داردولی ویژگی انسان در جنبه عقلانی است، نه آنچه با نبات و حیوان مشترک است. بنابر این، انسان آن هنگام می تواند نقش واقعی وانسانی خویش را ایفا کند که در جنبه عقلانی خود زندگی نماید. زندگی در جنبه عقلانی هم در سایه تحصیل علوم عقلی و بسیج قوای انسانی در حد اعتدال و دوری از افراط و تفریط در همه امور، امکان پذیراست.
«ارسطو» می گوید: «هر قوه ای، سه مرحله دارد، افراط، تفریط و اعتدال؛ افراط و تفریط مذموم است و انسان را از زندگی عقلانی بیرون می برد، اما اعتدال نیکوست و همین معیار فضیلت و کمال و یا اخلاقی بودن فعل انسان است؛ مثلاً حد افراط قوه غضبیه «تهوّر» و ماجراجویی است. و حد تفریط آن «ترس» و جُبن است. و حد اعتدال آن «شجاعت» است. و حد افراط قوه شهویّه (غریزه جنسی)، «شهوترانی» و حد تفریط آن «ریاضت» و حد اعتدال آن «عفت» است(140).
«ارسطو» لذات حسّی را تأمین کننده سعادت انسان نمی داند بلکه معتقد است لذات عقلانی سعادت انسان را تأمین می نماید. او در رساله «ترغیب به فلسفه» خود، به پیروی از افلاطون، بر بی ارزشی متاع دنیوی، تأکید می کند، ولی بعدها نظرش عوض شد و در «اخلاق نیکوماخوسی»، متاع دنیوی را حتی برای فیلسوف، لازم و ضروری می داند.(141)