تاریخ فلسفه

[ملکوت* گامی تارهایی *]

فارابی، عقیده داشت که فلسفه در اساس و ریشه واحد است و بین فلاسفه نظیر افلاطون و ارسطو و... اختلاف واقعی وجود ندارد، اصطلاحات ارسطویی و افلاطونی و رواقی و... تنها حاکی از اسامی گروههایی از فلاسفه است و همه آنها یک مکتب فلسفی را تشکیل می دهند(300) او در کتاب «التوفیق بین رأی الحکمین افلاطون و ارسطو» سیزده(301) مورد اختلاف را ذکر کرده و آنها را اختلاف ظاهری دانسته و سعی در ایجاد اتفاق و نفی اختلاف آنان کرده است؛ مثلاً می گوید: «ارسطو با افلاطون در اعتقاد به «مُثل» اتفاق نظر دارد؛ زیرا او معتقد است که در ذات باری تعالی، صُور و مُثلی است که براساس آن، خلق و ابداع موجودات صورت می گیرد و آنچه در کتاب «مابعد الطبیعه» مُثل افلاطونی را نقد می کند، اختلاف در ظاهر است نه در معنی و حقیقت. و اگر چنین نباشد، باید بپذیریم که او دچار تناقض گویی شده است که این بعید است و یا باید این نوشته ها از ارسطو نباشد که این بعیدتر است؛ زیرا انتساب آن به او مشهور است.(302)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

فارابی، حتی در صدد برآمده تا بین نظرات فلسفی و غیره جمع کند و به همین منظور، کتاب «فی اتفاق آرای بقراط و افلاطون» و کتاب «التوسط بین ارسطو طالیس و جالینوس» را نوشت.(303)
فارابی، نیز معتقد بود که بین دین و فلسفه، هماهنگی کامل وجود دارد و اختلاف بین آنها اختلاف صوری است. او فلسفه را به شیوه دینی تشریح می کرد و در باره دین نیز به تفکر فلسفی می پرداخت(304) او رئیس مدینه فاضله را فیلسوفی می داند که علم خود را از مبدأ وحی می گیرد. فارابی در تقریب دین و فلسفه، آنگونه تلاش کرد که «ابن خلدون» گفت: «او فلسفه و دیانت را به هم آمیخت».(305)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

فارابی، برای اثبات خالق با بهره گیری از آیات قرآن نظیر: «سَنُریهِمْ آیاتِنا فِی اْلآفاقِ وَ فِی اَنْفُسِهِمْ...»(306)، هم از روش تفکر در طبیعت و آثار و نشانه های موجود استفاده می کرد و هم از طریق تقسیم موجود به «واجب» و «ممکن» و تکیه بر محال بودن دور و تسلسل، وجود واجب الوجود را اثبات می نمود.(307)
فارابی، واجب الوجود را وجود تام و بسیط می دانست و بر این اساس،معتقد بود که مثل و شریکی ندارد «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَی ء»؛ زیرا مثل و شریک داشتن با تام بودن او سازگار نیست. و همچنین او به نوع و فصل و ماده و صورت تعریف نمی شود؛ زیرا ترکیب از اجزاء و حدّ داشتن با وجوب وجود خدا نمی تواند سازگار باشد، به همین جهت، صفات خدا با ذاتش عینیّت دارد.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

فارابی، منشأ پدید آمدن عالم را علم خدا دانسته است، بدین صورت که علم خدا، عقل اوّل را که مجرد از ماده است، پدید آورده است و این عقل، گر چه واحد است چون از واحد کامل صادر شده است، ولی در ذات خود دارای کثرت است؛ زیرا هم علم به ذات باری تعالی دارد و هم به ذات ممکن الوجود خود، او موجودی است که هم ممکن الوجود بالذات است و هم واجب الوجود بالغیر، پس دارای کثرت است.
سپس فارابی می گوید این عقل اوّل، باعث پدید آمدن عقل دوم و فلک و نفس گردید و از عقل دوم، عقل سوم و آسمان دوم یعنی فلک کواکب ثابته صادر شد و ازعقل سوم، عقل چهارم و کره زحل و از عقل چهارم، عقل پنجم و کره مشتری و از عقل پنجم، عقل ششم و کره مریخ و از عقل ششم، عقل هفتم و کره شمس و از عقل هفتم، عقل هشتم و کره زهره و از عقل هشتم، عقل نهم و کره عطارد و از عقل نهم، عقل دهم «عقل فعال» و کره قمر، و بدین ترتیب از هر عقل(308)، عقل و فلکی پدید آمد تا آنکه عقل دهم سبب وجود نفوس ارضیه، عناصر اربعه (آب و خاک و آتش و هوا) و هیولای مشترک اجسام شد.(309)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

فارابی، «نفس» را حادث دانسته و معتقد است بعد از آنکه بدن آمادگی پذیرش آن را پیدا کند، از ناحیه خدا افاضه می شود.
این «نفس» جوهری است بسیط و مجرد و باقی و قوای متعددی دارد که هر یک از آنها برای مادون خود، «صورتند» و برای مافوق خود «ماده». این قوا به ترتیب عبارتند از قوای نباتی، قوای حیوانی و قوای انسانی، یکی از قوای مهمّ انسان «عقل» است که به دو قسم نظری و عملی، تقسیم می شود و خود عقل نظری مراتب و درجاتی دارد به نامهای عقل هیولائی یا بالقوه (عقل قبل از تعقل)، عقل بالفعل یا ملکه (عقل بعد از تعقل معقولات) و عقل مستفاد (عقل بالفعلی که معقولات مجرده را تعقل کرده و به درک صور مفارقه قادر شده است). نفس وقتی به این مرتبه (مرتبه عقل مستفاد) برسد و از ماده «بدن» بی نیاز گردد، قدرت اتصال به عقل فعال (و به تعبیر دیگر: فارابی «روح الامین» و «روح القدس») را که واهب الصور است، پیدا می کند و بیشتر معقولات، توسط عقل فعال به وی اعطا می شود.(310)
فارابی، در حدود سی تألیف در فلسفه(311) دارد. خلاصه نظریات او در زمینه فلسفه در کتاب «عیون المسائل» وی ذکر گردیده است، قابل توجه است که چون فلسفه فارابی نقش مؤثری را در عقاید، سیاست، اخلاق و عرفان وی داشته است در کتابهایی از قبیل، آراء اهل المدینه الفاضله، کتاب «السیاسة» و «السیاسات المدینه» و «تحصیل السعاده» و «رسالة فی التنبیه علی سُبل السعادة» و... نیز به نظریات فلسفی او بر می خوریم.(312)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

بخش هفتم: ابوعلی سینا و استمرار مکتب مشّاء

ابو علی سینا و استمرار مکتب مشّاء

یکی از برجسته ترین فلاسفه مکتب مشّاء «ابو علی حسین بن عبداللَّه بن علی سینا» ملقب به «شیخ الرئیس و حجةالحق» است که در سال 370(313) یا 375(314) هجری قمری در قریه ای از بخارا به نام «افشنه یا خرمشین یا خرمتین یا خرمیشن» به دنیا آمد و در سن 58(315) یا 57(316) یا 53(317) سالگی، در همدان از دنیا رفت.
«ابن سینا» از فلاسفه بزرگ شیعه به شمار می رود. سید محسن امین در کتاب «اعیان الشیعه» و علامه تهرانی در «الذریعة الی تصانیف الشیعه» او را در ردیف مؤلفان شیعه ذکر کرده اند و حتی صدرالدین علی بن فضل اللَّه گیلانی کتابی به نام «توفیق التطبیق فی اثبات ان الشیخ الرئیس من الامامیة الاثنی عشریة»(318) نوشته و شیعه اثنی عشری بودن او را اثبات کرده است.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

شواهد بسیاری در اثبات تشیع او مطرح شده است از جمله:
الف - نام خود او و جدش که می رساند خانواده او از اهل تشیّع بوده است.
ب - در زمانی به دنیا آمد که نفوذ و حاکمیت شیعه زیاد بود و بیشتر حکمرانان و اهل علم، از شیعیان بوده اند.
ج - ابن سینا، به دربار حکمرانان شیعه از قبیل سامانیان، مأمونیان، شمس المعالی، قابوس وشمگیر و... رفت و آمد داشته است.
د - هنگامی که «محمود بن سبکتکین» که شیعه نبود، می خواست او را دستگیر کند، بوعلی به طبرستان و برخی از نواحی خراسان که اکثر مردم شیعه بودند، گریخت و به قابوس وشمگیر شیعی مذهب، پناه برد.
ه - در کتب و رساله های او تعبیراتی با فرهنگ شیعه وجود دارد؛ مثل اینکه در مورد «امام»، تعبیر «سلطان العالم الارضی و خلیفة اللَّه فی الارض»(319) دارد و شرط «افضلیت» را در خلیفه رسول خدا صلی الله علیه وآله ، لازم می شمارد. و تعیین امام را به نص و تصریح پیامبر ذکر می کند و می گوید: «عدم نص، باعث اختلاف می شود»(320) و نیز ضمن بیان امتیاز حضرت علی علیه السلام بر دیگر صحابه، نسبت آن حضرت را به صحابه مانند نسبت «معقول» به «محسوس» می داند.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

این احتمال که ابن سینا همانند پدر و برادرش، مذهب اسماعیلی را داشته نیز منتفی است؛ زیرا خود او در شرح حال خویش می گوید: «با پدر و برادرم بسیار گفتگو کردم و از قبول صحبتهای آنان سرباز زدم».(321) علاوه بر اینکه در آثار و تألیفات او از افکار باطنی اسماعیلیگری هیچ خبری نیست.
همچنین اتهام کفر به او، به این دلیل که اعتقاد به قدم عالم و انکار معاد جسمانی به او نسبت داده شده است و لذّات در آخرت را از آن ارواح دانسته نه اجسام، و علم خدا را به جزئیات، قایل نیست، وارد نیست؛ زیرا او خود در کتاب «الاشارات والتنبیهات»(322)، به حدوث عالم تصریح کرده و در مقاله نهم الهیات شفا، حشر جسمانی را آورده و گفته است که وحی پیامبر، ما را بر این امر آگاه می سازد.
و در مورد لذات روح و جسم باید گفت او لذات جسمانی و حسّی را انکار نکرده است، بلکه لذات عقلی و روحی را از لذات مادی کاملتر و بادوام تر و... دانسته است.
و در مورد علم خدا به جزئیات، ابن سینا می گوید که علم خدا به جزئیات، زمانی نیست؛ زیرا ذات باری تعالی قابل تغییر نیست، بنابراین، علم خدا به جزئیات، به وجهی بالاتر از سطح زمان و دهر است.(323)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

ابن سینا، در علوم مختلف سرآمد روزگار خود شد و به خاطر بعضی از تألیفات و آثارش، در شرق و غرب جهان مشهور گشته و حتی افکار فلسفی و غیر فلسفی او بر اندیشه های فلاسفه و اندیشمندان بعد از او، تأثیر فراوان گذاشت. جمعی از فلاسفه غربی نظیر «الکساندرهالی» انگلیسی، (متوفای 1245 میلادی) و «توماس الیورکی» انگلیسی (متوفای 1260م) و «راجرز بیکن» و «البرت بزرگ»، (متوفای 1274 یا 1280م) و «سن توماس اکوینی» (متوفای 1274م) و «کاردینال متی اکوسبارطی»، (متوفای 1302م) و «دیتریش گرایبورگی» نیز، خط مشی فلسفی خویش را از بوعلی سینا گرفته اند.(324)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

ابن سینا گر چه از فلاسفه مشّاء است و از نظر فلسفی، پیرو ارسطو می باشد، ولی او در موارد زیادی با اصول فلسفه یونان، به مخالفت برخاسته است و اصول جدیدی را پی ریزی کرده است. شهید مرتضی مطهری -رحمه اللَّه علیه می فرماید: «ابن سینا چندان پایبند مکتب ارسطو نبوده و مسایل فراوانی وارد فلسفه کرده است که روح ارسطو از آن بی خبر است، ولی بوعلی می گوید که ما آرای خاصه خود را از زبان دیگران می گوییم تا مورد انکار معاصران قرار نگیرد».(325)
خود بوعلی، می گوید: «شرح نوشتن بر کتب فلسفی قدما دیگر بس است، اکنون زمانی رسیده که ما فلسفه خاص خود را بنیان نهیم».(326)