تاریخ فلسفه

[ملکوت* گامی تارهایی *]

گر چه برخی را اعتقاد بر این است که معنای این حرف ابن سینا این نیست که فلسفه جدید و ابتکاری ارائه داده است، بلکه او بر فلاسفه قدیم، لباس نو پوشانده است.(327)
از ابن سینا قریب به پانصد(328) کتاب و رساله در علوم مختلف به یادگار مانده است، عمده این کتابها در منطق، فلسفه و طب است. 22 کتاب در فلسفه نگاشته است که یکی از آنها «الانصاف» است در بیست مجلد که فلسفه ارسطو را تشریح کرده و در باره فلسفه های دیگر قضاوت شده است.
معروفترین کتب فلسفی ایشان کتاب «شفا» است که هجده جلد است ودر عرض بیست ماه نوشته شده(329) و مهمترین مجلدات آن در حکمت است و دائرةالمعارف بزرگ فلسفی به شمار می رود(330) و نیز «الاشارات و التنبیهات» که آخرین و بهترین کتب او در حکمت است.(331) و همچنین «النجات» که مختصر کتاب شفا است.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

ابن سینا،براساس قاعده: «الواحد لا یصدر عنه الا الواحد»، صدور کائنات را از واحد، همانند فارابی ترسیم می کند. او موجودات هستی را به دو قسم «واجب و ممکن» تقسیم می نماید و با توجه به محال بودن دور (از آنجهت که تناقض را در بر دارد) و تسلسل (بدان جهت که لازم می آید بی نهایت معلول، بدون علت و یا بی نهایت وسط بدون طرف باشد) وابستگی نظام علّی و معلولی ممکنات را به واجب الوجود اثبات می کند. او نام این برهان را «برهان صدیقین» می نامد؛ زیرا یقین مضاعف در حد معرفت یقینی «صدّیقین» را نصیب انسان می نماید.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

«نفس» در دیدگاه بوعلی سینا

در فلسفه ابن سینا، «نفس» و مباحث مربوط به آن، از موقعیّت خاصی برخوردار است. او علاوه بر اینکه در ضمن مباحث فلسفی اش، مسایل نفس را مطرح ساخته، رساله های مستقلی نیز در این زمینه نگاشته است. از قبیل: «رسالة فی معرفة النفس الناطقه و احوالها»، «اختلاف الناس فی امر النفس»، «بقاء النفس الناطقه»، «تعلق النفس بالبدن»، «رسالة فی علم النفس»، «بحث عن القوی النفسیه» و «قصیدة عینیة فی النفس».

[ملکوت* گامی تارهایی *]

در دیدگاه بوعلی، «نفس» جوهری مستقل از بدن مادّی است و هر کس می تواند با توجه به اینکه دگرگونی و تغییر را در بدن نمی بیند و ثبات و عدم تغییر را در خود می یابد، به این امر اذعان پیدا کند. در حقیقت ابن سینا توجه مردم را به علم حضوری به نفس جلب می کند و برای راهنمایی افرادی که علم به این علم حضوری ندارند، می گوید: اگر انسان در محیطی باشد که اشیاء خارجی توجه او را جلب ننماید و موقعیت بدن وی هم به گونه ای نباشد که موجب توجه به بدن می شود، یعنی گرسنگی، تشنگی، سرما و گرما و درد و ناراحتی دیگری او را رنج ندهد و حتی هوا نیز کاملاً آرام باشد، به طوری که وزش باد هم توجه او را جلب نکند، در چنین موقعیتی، نفس خود را می یابد در حالی که هیچ یک از اندامهای بدن را نمی یابد و آنچه را که می یابد غیر از آن چیز است که نمی یابد. پس «نفس»، غیر از بدن مادی است و مجرد و فنا ناپذیر است.(332)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

از نظر ابن سینا، «نفس» دارای «قوای نباتی، حیوانی و انسانی» است. «قوای نباتی» شامل قوه غاذیه، نامیه و مولده است و «قوای حیوانی» به قوّه محرکه باعثه که انگیزاننده شوق است (به صورت شهوت برای به دست آوردن لذّت یا به صورت خشم برای دفع ضرر) و قوه محرّکه فاعله که کارش تحریک عضلات و وادار کردن آنها انجام اعمال بدنی است. و (همچنین) به قوّه مدرکه تقسیم می شود.
«قوه مدرکه» نیز دو قسم است، «قوه مدرکه خارجی» که عبارت است از حواس خمس؛ بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و بساوایی(333) «لمس» و «قوه داخلی» که همان حواس باطنی است، و پنج تاست:
1 - حس مشترکه. صور حسیّه ای را که بر حواس پنجگانه ظاهری منطبق شده اند، می پذیرد.
2 - حس باطنی خیال یا مصور، که صورتهایی را که درک شده، حفظمی کند.
3 - حس باطنی متخیله که ترکیب و تفصیل تصویرهای درک شده را عهده دار است.
4 - حس باطنی وهم (تخمین) که معانی غیر محسوسه مانند سودمندی، زیانمندی، عشق و نفرت را در اعیان مادی درک می کند.(334)
5 - حس باطنی حافظه یا ذاکره که معانی را نگاه می دارد.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

قوای نفس انسانی را که ابن سینا «عقل» می نامد، دو قسم است:
الف - «عقل نظری» که صور کلیه مجرد از ماده را درک می کند. این عقل به «عقل هیولایی(335)، بالملکه و بالفعل و مستفاد» تقسیم می شود.
ب - «عقل عملی» که بر طبق گفته ابن سینا در دو کتاب شفا و نجات، قوّه ای است که مبدأ محرک بدن انسان است و بر طبق نظر او در کتاب اشارات، قوه ای است مدرکه که رفتار و اعمال انسان را درک می کند.
ابن سینا، معتقد است که هر یک از قوای نفس، دارای لذّت و خیری ویژه خود است؛ مثلاً غلبه و پیروزی برای قوّه غضبیّه لذت است و رجاء و امیدواری برای قوّه واهمه، لذت است و یادآوری پیشامدهای تکراری گذشته برای حافظه، لذت است و کشف حقیقت و ادراک زیبایی و ستایش و قدردانی، برای قوّه مدرکه، لذت بخش است.(336)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

ابن سینا، در خصوص «لذات نفس» می گوید: گر چه لذات عقل را نمی توان با لذات حواس، شهوت، غضب و حافظه مقایسه کرد و آن را اتمّ و افضل دانست(337)، ولی باید توجه داشت که لذت عقلی از نظر کمّی و کیفی بر لذت حسّی غلبه دارد؛ زیرا لذت عقلی از دوام ابدی برخوردار است و خود قوّه عقلیه از دیگر قوّا کاملتر و قوی تر است.
و می تواند به تجرید مدرک از زواید و آمیخته ها بپردازد و به باطن آن (مدرک) غور نماید(338) البته باید توجه داشت که لذات معنوی عقلی در مقایسه با لذات عالی اخروی، همانند لذت بوییدن غذای مطبوع خوشبو است نسبت به لذت خوردن آن غذا، بلکه بسیار بالاتر از آن است.(339)
در دیدگاه بوعلی، «نفس» گر چه مستقل از بدن است، ولی با آن ارتباط دارد و تأثیر زیادی در آن دارد، همانطور که متأثر از آن نیز می شود. او می گوید: «با توهم بیماری، ممکن است یک فرد سالم، بیمار شود و یا با ایجاد شوقها و انفعالات و قدرت اراده، برخی از بیماریها درمان گردد».(340)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

ابن سینا، برای رسیدن به کمال و سعادت حقیقی، توازن بین خواسته های نفس و بدن را مطرح می کند و می گوید: «موازنه بین خواسته های قوای نفس ناطقه و قوای دیگر از یک طرف و بین خود این قوا و خواسته های بدن از جهت دیگر و دوری از هر گونه افراط و تفریط، موجب تعدیل قوا می شود و آن باعث سعادت حقیقی انسان می گردد. حالت افراط در نفس ناطقه منجر به از دست دادن بدن و آلت کارش می شود و تفریط در آن هم باعث می شود قوای حیوانی غالب شوند و به دلیل تعلقش به بدن، از رسیدن به سعادت محروم می گردد».(341)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

فلاسفه بعد از بوعلی

بعد از بوعلی «بهمنیار» دوست و شرح حال نویس او، همراه با شاگردش «ابوالعباس لوکری»، پرچمدار فلسفه بوعلی در قرن پنجم بودند و در ساده کردن نظریات فلسفی او و فارابی، نقش مهم ایفا کردند. «التحصیل» کتاب مهم فلسفی بهمنیار است.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

غزالی

«ابو حامد غزالی»(342) نیز یکی از دانشمندان به نام اسلامی است که در فلسفه، تأثیر داشته است. او ابتدا با نوشتن «مقاصدالفلاسفه»(343)، آرایی از فلاسفه مشّاء را شرح داد و سپس با نوشتن «تهافت الفلاسفه» و مخالفت با بیست مسأله، فلسفه مشّاء را نقد کرد و در کتاب «المنقذ من الضلال» نیز اعتراضاتی را بیان نمود. این انتقادات آن قدر مؤثر بود که جنبه استدلالی فلسفه مشّائی را در عالم تسنن، تضعیف کرد و زمینه را برای ظهور حکمت اشراق و عرفان نظری آماده ساخت.
غزالی، غیر از سه کتاب نامبرده، آثار دیگری نیز دارد؛ مانند: «رسالات اللّدنیة»، «المستظهری» و «رد جمیل» که افکار کلیسا را با صریح انجیل ردمی کند و «مشاجرات» که فارسی است و در آن به فرقه اباحیه (منحرفان صوفی) حمله کرده است. و «احیاء علوم الدین» که در اخلاق وتصوف، معروف است.