نزول قرآن و رؤياى هفت حرف

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

بر اين اساس عدد سبعه رمزى همانند السموات السبع و الارضين السبع است، كه براى عموم روشن نيست. اما از نظر برخى مانند سيوطى و صبحى‏صالح، مقصود از عدد سبعه، عدد حقيقى هفت است كه در بين 6 و 8 قراردارد. زيرا از روايات بر مى‏آيد كه پيامبر(ص) در خواست افزايش براى يك‏بار و دو يا سه بار و چهار بار را نمود تا به هفت مرتبه رسيد، و اين حكايت از حقيقت عدد سبعه مى‏كند. از ابن عباس نقل شده است كه پيامبر فرمود: <جبرئيل مرا بر يك حرف اِقراء نمود. بر او مراجعه نمودم و طلب افزايش نمودم تا به هفت حرف منتهى شد.»(83) سيوطى هم مى‏گويد: <اين (روايات سبعة احرف) دلالت بر حقيقت عدد وانحصار در عدد هفت دارد.»(84) دكتر صبحى صالح مى‏نويسند:

بنابراين لفظ سبعه، بر كثرت دلالت ندارد. بلكه همان طور كه اكثر دانشمندان فهميده‏اند انحصار در همان عدد هفت است و به همين جهت بوده است كه دانشمندان مسلمان براى تبيين مفهوم عدد سبعه، آن قدر تلاش و كوشش نموده‏اند، و چنانكه ابن حبان بستى گفته است، اكثر دانشمندان مسلمان برآنند كه عدد سبعه، دلالت بر حصر دارد.(85)

دكتر حسن ضياء الدين عتر مى‏گويد:

طلب افزايش پيامبر(ص) از جبرئيل بر احرف، به شكل حرفى پس از حرف ديگر در حديث سبعة احرف و ديگر روايات، دلالت تمام دارد كه مراد از سبعه، در اين حديث عددى است، كه در بين عدد 6 و 8 واقع شده است، نه بيشتر و نه كمتر.(86)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

گرچه توجيه اعتقاد به عدد معين در كلمه سبعة احرف، به استناد روايات، مناسب‏تر است -زيرا قول به كثرت براى عدد سبعه در آحاد، در روايت فوق دليلى را به همراه ندارد- اما اگر روايات سبعة احرف، محل ترديد بود و اگر روايات ديگر بر عددهاى ثلاثه و خمسه و عشره، وجود داشت، چه توجيهى مى‏توان بر حقيقت عدد براى سبعه داشت؛ به ويژه كه روايت ثلاثة احرف از سمرة بن جندب است كه نزد دانشمندان اهل سنت، از اعتبار قابل توجهى برخوردار است. بنابراين آيا بهتر نخواهد بود -در صورت صحت حديث سبعة احرف- عدد سبعه را بيان كثرت دانست تا با هدف تسهيل هم سازگار باشد. هم‏چنان كه عدد سبعين دلالت بر كثرت دارد؛ مانند آيه شريفه <إنْ تَسْتَغْفِرْلَهُمْ سَبْعِيْنَ مَرَةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ؛(87) اگر هفتاد مرتبه هم براى آنان استغفار نمايى، هرگز خداوند ايشان را نمى‏آمرزد».

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

بررسى ناتوانى امت در قرائت بر يك حرف

از جمله حكمت‏هاى نزول قرآن بر هفت حرف، نزد برخى از دانشمندان اهل‏سنت، عجز امت پيامبر(ص) در قرائت بر يك حرف مى‏باشد. زيرا در بين مسلمانان پيرمرد و پيرزن و نوجوان و عامى بودند كه نمى‏توانستند، قرآن را بر يك حرف بخوانند؛ به ناچار پيامبر(ص) از خداوند طلب افزايش كرد، تا آن كه قرآن بر هفت حرف نازل شد. طبرى در روايتى از ابىّ ‏بن ‏كعب نقل مى ‏كند:

پيامبر(ص) جبرئيل را ملاقات نمود. فرمود: من بر امتى مبعوث شده‏ام كه در بين آنها نوجوان و خادم و پيرمرد و پيرزن هست. از آن پس جبرئيل گفت: پس قرآن را بر هفت حرف بخوانيد.(88)

همين معنا با تعبير <إن أمّتى لا تستطيع»(89) و <إن أمتى لا تطيق ذلك»(90) و تعابير مشابه در روايات آمده است كه حكايت از آن دارد كه پيامبر به عجز امت خويش معترف است. ابن جزرى هم با همين باور مى‏گويد:

سبب نزول احرف سبعه، تخفيف بر امت پيامبر(ص)، فراهم نمودن راحتى بر آنها و آسان گيرى براى آنها بوده است، كه البته شرافتى براى امت پيامبر(ص) و توسعه و رحمت و فضل براى آنها، و براى اجابت درخواست پيامبر(ص) بوده است.(91)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

زرقانى نيز مى‏ نويسد:

حكمت نزول قرآن بر هفت حرف، همانا تيسير بر امت اسلامى به‏ويژه امت عرب بوده است كه مورد مشافهه قرآن بوده‏اند.(92)

شيخ محمد على صابونى هم مى‏گويد:

حكمت نزول قرآن بر هفت حرف، تيسير بر امت اسلامى بوده است و به‏ويژه امت عرب كه قرآن بر زبان آنها نازل شده است.(93)

بررسى اين سخن روشن مى‏سازد كه اگر هدف تسهيل و توسعه بر امت پيامبر(ص)بوده است، چرا مى‏بايد نزد اكثريتى از دانشمندان اهل سنت، عدد سبعه منحصر به‏حقيقت آن يعنى هفت باشد؟ و چرا پس از جمع‏آورى قرآن در عهد عثمانى بر يك‏حرف، قرآن نزد جمعى، مانند طبرى بر يك حرف مجدداً نوشته شد و بقيه حروف زايل شدند؟ آيا افزايش حروف قرآن با هدف تسهيل و توسعه موجب زحمت و مشكلاتى براى همه مسلمين در تمام دوران‏ها نشد؟ آيا نزول قرآن بر هفت‏حرف با هدف توسعه وتسهيل، به ابهام و اجمال در معناى آيات وتفسير آنها نينجاميد؟

آيا افزايش حروف با هدف تسهيل به معناى قراآت، موجب نشد كه حتى مسلمانان درتكفير يكديگر قدم بر دارند؟ تا آن‏جا كه عثمان آنها را بر قرائت واحد ملزم نمود؟ آيا اختلاف در قراآت به معناى حروف، با هدف نعمت، به نقمت براى مسلمين تبديل نشد؟ و دامنه اختلاف را كه پيامبر(ص) در چندين مرتبه، امت خويش را از آن نهى نمود، افزايش نداد؟ آيا نسبت اين سخن به پيامبر كه امت من بر يك حرف توان ندارد، واقعيت داشت؟ آية اللَّه خوئى مى‏گويد:

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

روايات پيش (سبعة احرف) متضمن اين است كه پيامبر(ص) فرموده است كه امت من طاقت قرائت بر حرف واحد را ندارد. در حالى كه اين دروغ آشكار است. زيرا نسبت اين سخن به پيامبر(ص) معقول نيست و ما مى‏دانيم كه امت پيامبر(ص) بعد از عثمان، با تمام اختلاف عناصر و لغات، توان قرائت قرآن بر حرف واحد را داشتند. پس چطور بر آنها طاقت فرسا بود كه قرآن را در زمان پيامبر(ص) بر يك حرف بخوانند؛ در حالى كه امت پيامبر(ص) در بين اعراب فصيح بودند.(94)

آيا مگر امت پيامبر(ص) تنها اعراب بودند و رسالت حضرت فقط براى آنان بود؟ اگر هدف، تسهيل بر امت بود، آيا پيامبر اسلام(ص) كه آخرين نبى و رسول بود و دين او جهانى و هميشگى بود، نمى‏بايست قرآن را برحروفى بياورد كه همه مردم دنيا بتوانند آن را بخوانند، نه فقط اعراب؟ پس تسهيل بر امت و نسبت آن بر پيامبر(ص) سخنى نارواست. قرآن مى‏فرمايد: <وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إلاَّ بِلِسانِ قَوْمِهِ؛(95) يعنى ما هيچ پيامبرى نفرستاديم مگر به زبان قوم خود.» زبان امت و قوم پيامبر(ص) عربى فصيح و امت پيامبر(ص) امتى فصيح بود و نيازى به تسهيل نبود. آيا عجز امت پيامبر(ص) پذيرفتنى است؟ اگر تعدادى مانند پيرمردان و پيرزنان، عاجز از بيان و نطق بوده‏اند، با افزايش حروف به معناى لغات و لهجات و... ناتوانى آنان به توانايى مبدل مى‏گشت؟

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

پى ‏نوشتها:‌

1 . الاتقان فى علوم القرآن، ج‏1، ص‏78.
2 . صحيح بخارى، ج‏6، ص‏228 وصحيح مسلم، ج‏2، ص‏202.
3 . تفسير طبرى، مقدمه، ج‏1، ص‏35، ح 7.
4 . همان، ح 8.
5 . سنن ترمذى، ج‏5، ص‏194.
6 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏39، ح 28.
7 . همان، ص‏42، ح 45.
8 . همان، ص‏38، ح 24.
9 . همان، ح 42.
10 . صحيح بخارى، ح 298، كتاب بدءِ الخلق.
11 . صحيح بخارى، ج‏7، ص‏46، فضائل القرآن.
12 . چشمه آب.
13 . صحيح مسلم، ج‏2، ص‏233، ح 1357.
14 . سنن ابى‏داوود، ج‏2، ص‏102، ح‏1262.
15 . صحيح مسلم، ج‏1، ص‏562.
16 . علامه مامقانى، مقباس الهدايه، ج‏1، ص‏28.
17 . ابن جزرى، النشر فى القراءات العشر، ج‏1، ص‏21.
18 . المرشد الوجيز، ص‏87 - 88.
19 . الاحرف السبعة و منزلة القراءات منها، ص 109 و 110.
20 . مناهل العرفان، ج‏1، ص‏139.
21 . مناهل العرفان، ج‏1، ص‏139.
22 .الاحرف السبعه، ص 109.
23 . صحيح بخارى، ح‏2980، بدء الخلق.
24 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏39، ح‏29.
25 . همان، 40، ح‏35.
26 . همان، ص‏40، ص‏35.
27 . صحيح مسلم، ج‏2، ص‏232.
28 . همان‏جا.
29 . كنز العمال، ج‏2، ص‏53، شماره 3087 و هيثمى، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، ج‏7، ص‏152.
30 . حاكم، مستدرك كتاب التفسير، ج‏2، ص‏233 و مسند الامام الاحمد، ج‏5، ص‏22. قال الحاكم: وقد احتج البخارى برواية الحسن، عن سمرة و احتج مسلم باحاديث حمادبن سلمة و هذا الحديث صحيح و ليس له علة.
31 . كنز العمال، ج‏2، ص‏55، حديث 3097 وتفسير طبرى، ج‏1، ص‏57، حديث 72.
32 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏53، حديث 70.
33 . حقائق هامة حول القرآن الكريم، ص 180، در پاورقى به نقل از الابانة.
34 . كنز العمال، ج‏2، ص‏54، ح‏3090.
35 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏45، ح‏54.
36 . همان، ح‏52.
37 . همان، ح‏53.
38 . آية اللَّه خوئى، البيان، ص 193. نيز مراجعه شود به فصل ششم، مبحث دوم: اقوال علماى شيعه.
39 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏35، ح‏7.
40 . همان، ح 8.
41 . همان، ج‏1، ص‏42، ح‏45.
42 . اضواء على السّنة المحمدية، ص 194 - 202.
43 . همان، ص‏204.
44 . همان، ص 216.
45 . همان، ص 218.
46 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏35، ح‏10.
47 . همان، ص‏37، ح‏17.
48 . ذهبى، ميزان الاعتدال، ج‏2، ص‏512، شماره 4642.
49 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏37، ح 19.
50 . ميزان الاعتدال، ج‏2، ص‏51، شماره 2780.
51 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏37، ح 24.
52 . ميزان الاعتدال، ج‏1، ص‏263، شماره 995.
53 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏41، ح 42.
54 . همان، ج‏1، ص‏45، ح 55.
55 . صحيح مسلم، ج‏2، ص‏233.
56 . ميزان الاعتدال، ج‏1، ص‏472، شماره 1783.
57 . ابن جوزى، الضعفاء و المتروكين، حرملة.
58 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏35، ح 10.
59 . همان، ح 7.
60 . همان، ص‏41، ح 41.
61 . فتح البارى، ج‏8، ص‏7.
62 . صحيح البخارى، ج‏8، ص‏7، كتاب فضائل القرآن.
63 . التمهيد فى علوم القرآن، ج‏2، ص‏100.
64 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏36، ح‏15.
65 . همان، ص‏38، ح 25.
66 . همان، ج‏1، ص‏39، ح‏29.
67 . سنن ترمذى، ج‏5، ص‏194، شماره 2944.
68 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏40، ح 35.
69 . همان،، ص‏35، ح‏8.
70 . همان، ص‏37، ح 8.
71 . همان، ص‏41، ح‏41.
72 . همان، ج‏1، ص‏42، ح 45.
73 . البيان، ص 181.
74 . قلْ ما يكونُ لى أن اُبدّلَه مِنْ تلقاءِ نفسى إن اتبع إلّا ما يُوحى‏ إلىّ. يونس(10) آيه 15.
75 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏53، ح 67.
76 . همان، ح 68.
77 . علامه مامقانى، مقباس الهدايه، ج‏1، ص‏386.
78 . شيخ بهائى، الوجيرة فى الدرايه، ص 10.
79 . مقدمه ابن صلاح، ص 44.
80 . علامه مامقانى، مقباس الهدايه، ج‏1، ص‏231 و مقدمه ابن صلاح فى علوم الحديث، ص‏132، و سيوطى، تدريب الراوى، ج‏2، ص‏184.
81 . الاتقان فى علوم القرآن، ج‏1، ص‏164، النوع السادس‏عشر.
82 . محمد جمال الدين القاسمى (م‏1322ه'ق)، التفسير القاسمى (محاسن التأويل)، تحقيق محمدفؤاد عبدالباقى.
83 . صحيح البخارى، بدء الخلق، شماره 2980.
84 . الاتقان، ج‏1، ص‏146.
85 . مباحث فى علوم القرآن، ص 104.
86 . دكتر عتر، الأحرف السبعة، ص 76.
87 . توبه (9) آيه 80.
88 . تفسير طبرى، ج‏1، ص‏39، ح 29.
89 . همان، ص‏31، ح 32.
90 . همان، ص‏40، ح 35.
91 . النشر فى القراءات العشر، ج‏1، ص‏22.
92 . مناهل العرفان، ج‏1، ص‏145.
93 . التبيان فى علوم القرآن، ص 287.
94 . البيان فى تفسير القرآن، ص 182.
95 . ابراهيم(14) آيه 4.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

مبحث دوم: در جستجوى ريشه‏ ها

آغاز ظهور حديث سبعة احرف

از بررسى‏هاى فصل اول روشن شد كه به هنگام نزول قرآن و جمع‏آورى آن در زمان حيات پيامبر(ص) از حديث سبعة احرف خبرى نبود و كسانى كه به جمع‏آورى قرآن، همت بستند، سخنى از جمع‏آورى آن بر مبناى حديث سبعة احرف مطرح ننموده‏اند. لذا قرائت قرآن در آن زمان، يك قرائت بيش نبوده است. كسانى هم كه در قرائت قرآن دچار اختلاف مى‏شدند، نزد پيامبر(ص) رفته آن حضرت به تصحيح قرائت ايشان مى‏پرداخت. بدين ترتيب تا زمانى كه پيامبر(ص) در قيد حيات بودند، كسى در قرائت قرآن دچار مشكل نشد و اختلافى نيز در قراآت به وجود نيامد.

امّا اختلاف قراآت به دوران خلفا، به ويژه خليفه دوم به بعد باز مى‏گردد، كه پيامدهاى خاصى را به همراه داشت. حال كه از حديث سبعة احرف در زمان پيامبر(ص)خبرى نبود، مى‏بايد آن را در زمان خلفا جست وجو نمود كه در چه مقطعى و در چه شرايطى پديدار گرديد. در زمان خليفه اول كه دو سال و سه ماه طول كشيد، پس از حادثه يمامه در سال دوازده‏هجرى كه جمع زيادى از حفّاظ قرآن به شهادت رسيدند، با پيشنهاد عمر و تصدّى ابابكر، زيدبن ثابت، قرآن را در مصحف واحدى كه تمام سور در كنارهم بودند، جمع‏آورى نمود. در آن جمع‏آورى نيز اختلاف قراآت به چشم نمى‏خورد، يا موارد آن اندك بود.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

وجوه قراآت، در آن هنگام رواج نيافته بود. هر قارى، قرآن را همان طور كه از پيامبر(ص) آموخته بود، همانند زمان حضرت رسول(ص) مى‏خواند؛ بدون اين كه در آن رأى و اجتهادى به كار رود. به همين جهت در زمان خليفه اول نيز از حديث سبعة احرف سخن در ميان نيست و خليفه اول هيچ گاه از سبعة احرف، سخنى به ميان نياورده است. احمد البيلى از محققان معاصر مى‏گويد:

مصحفى كه در زمان خلافت ابى‏بكر جمع‏آورى شده بود، چيزى از اختلاف قراآت را در برنداشت و همانند زمان پيامبر(ص)، امر جديدى بر جواز تعدد قراآت در برخى از كلمات قرآن، عارض نشد. در عهد ابابكر هر قارى از صحابه، آن‏چه را كه از قرآن حفظ داشت، همان طور كه از پيامبر(ص) فرا گرفته بود يا از صحابه ديگرى آموخته بود، مى‏خواند؛ بدون آن كه زمينه رأى و اجتهادى در آن باشد.(1)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

خليفه دوم و گسترش قراآت

در زمان عمر (13ه'ق). زمينه اختلاف قراآت آغاز شد. اين اختلافات بيشتر به‏دليل گسترش اسلام، عدم اعجام و اعراب مصاحف، توسعه لحن‏هاى متفاوت به‏جهت اختلاط عرب با غير عرب، وتفاوت روايات در قرائت آيات، به‏تدريج گسترش يافت و وجوه متعدد آن مطرح گرديد. احمد البيلى مى‏گويد:

عمر خلافت را در سال سيزده هجرى به عهده گرفت ... درمقطع حكومت او، حفاظ قرآن، فراوان شدند. در بين صحابه كسانى معروف شدند كه تمام قرآن را حفظ نموده و به تعليم آن مى‏پرداختند. هر كدام از آنان، قرائتى را برگزيدند كه منتسب به او و بدان مشهور شدند. از همان زمان، قرائت ابن‏مسعود و ابىّ و زيدبن‏ثابت و معاذبن‏جبل ... ظهور و شهرت يافت و هركدام از ايشان در موارد قابل گسترش و تعدّد قراآت، قرائتى را انتخاب مى‏كردند. لذا در بين صحابه شنيده مى‏شد كه كسى مى‏گفت: قرائت من، قرائتِ زيد است... يا قرائت من، قرائت اُبىّ است. در عهد عمر، نسخه‏نويسى مصاحف و گردآورى آنها، شكل گرفت. روايت شده كه هر يك از صحابه شش‏گانه كه عمر پس از خود خلافت را در ميان آنها قرار داد، داراى مصحف (قرآن) بودند.(2)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

در زمان خليفه دوم، صحابه بزرگى هم‏چون ابن مسعود و ابىّ‏بن‏كعب و زيدبن‏ثابت و ... در امر قرائت شهرت يافتند و هر كسى قرائتى را براى خويش برگزيد. در همين دوران است كه عمر، قرائت ابن مسعود را كه به لهجه و لغت هذيل است، منع نموده بدو مى‏نويسد:

إن القرآن أنزل بلسان قريش فأقرئ الناس بلغة قريش لا بلغة هذيل؛ يعنى قرآن بر لغت قريش نازل شده است. مردم را به لغت قريش اقرا كن و نه به لغت هذيل.(3)

البته نبايد از نظر دور داشت كه از همان زمان خليفه اول نيز، زمينه‏هاى اختلاف قراآت -گرچه بسيار كم- شكل گرفت. زيرا در آن زمان هم مصحّحى براى تصحيح قراآت، هم‏چون پيامبر(ص) از طرف حكومت نبود و سياست ابوبكر هم همان سياست عمر بود، و گرچه ابوبكر خليفه بود، اما عمر جايگاه برترى داشت.