آن مرد آسمانی، خاطره هائی از زندگی فیلسوف بزرگ قرن ،آیة الله علامه طباطبائی (ره )

[ملکوت* گامی تارهایی *]

اولین پیام آشنا

علامه، از آشنایی با استاد ارجمندش مرحوم قاضی (رضی الله علیه) می گوید:(48)
هنگامی که در نجف اشرف به درس و بحث اشتغال داشتم یکی از روزها مرحوم قاضی به من برخورد کرد و بدون مقدمه گفت: اگر طالب دنیایی، نماز شب و اگر طالب آخرتی، نماز شب! همین دیدار و گفت و گوی کوتاه منشأ آشنایی من با استاد شد و به قول حافظ شیرازی:
دولت آن است که بی خون دل آید به کنار.
علامه می فرماید:
قبل از آن که به محضر وی بار یابم، خود را از کتب فلسفی و آثار معقول بی نیاز می دیدم و پیش خود می گفتم: اگر مرحوم ملاصدرا هم بیاید، مطلبی فوق آن چه من فهمیده ام، عرضه نخواهد کرد، ولی پس از بهره مند شدن از فیوضات ربانی این استاد بزرگوار یک باره احساس کردم که گویا تاکنون از حکمت و فلسفه چیزی عایدم نشده و از اسفار حتی یک کلمه هم نفهمیده ام!

[ملکوت* گامی تارهایی *]

یک ساعت به خود بپرداز!

علامه آیت الله حسن حسن زاده ی آملی - از شاگردان مشهور علامه طباطبایی - نوشته است(49): در شب پنج شنبه 21 رجب المرجب 1387
ه.ق از محضر مبارک علامه طباطبایی با تنی چند از افاضل دوستان استفاده می کردیم، در حاشیه جلسه ی درس سخن از استادش مرحوم آقای قاضی و اساتید و شاگردان او به میان آمد، از آن جمله فرمودند:
آن مرحوم اساتید بسیار دیده است و چند نفر را نام بردند تا این که فرمودند پدر او مرحوم حاج میرزا حسین قاضی تفسیر سوره ی فاتحه و سوره ی انعام نوشته و من دیدم، ولی اکنون نمی دانم کی دارد و در دست کیست!
و فرمودند:
حاج میرزا حسین قاضی از شاگردان مرحوم میرزای شیرازی بود و چون از نزد میرزا خواست خداحافظی کند و به تبریز برود، مرحوم میرزا به او گفت، حالا که می روی شب و روز یک ساعت به خود بپرداز. بعد از چندی که مرحوم میرزا از دیگران درباره ی مرحوم حاج میرزا حسین قاضی حال پرسید. در جواب گفتند، آقا آن یک ساعت تبدیل به بیست و چهار ساعت شده که همواره در مراقبت و حضور و عزلت است، اما عزلتی که:
هرگز میان حاضر و غایب شنیده ای من در میان جمع و دلم جای دیگر است
در این واقعه ی شیرین و دلنشین هم باید از تأثیر نفسانی میرزای شیرازی سخن گفت و هم از قابلیت مرحوم میرزا حسین قاضی که هم فاعل در فاعلیت تام بوده و هم قابل در قابلیت، تأثیر نفوس کامل در نفوس مستعده این چنین است!

[ملکوت* گامی تارهایی *]

خویشتن داری



خود ساخته

استاد موسوی همدانی، خاطره ی خود را از این بزرگ مرد اخلاقی معاصر چنین بازگو می کند(50):
هیچ به یاد ندارم در طول بیست و چند سال معاشرتم با ایشان، برای طلبه ای که وارد می شد، تمام قامت بلند نشوند و نیز مراقبتی که ایشان از زبان خود داشتند، در همه ی این مدت یک کلمه غیبت از ایشان نشنیدم.
آیت الله ابراهیم امینی نوشته است(51): هیچ گاه ندیدم که به خود ببالد و از خویشتن تمجید کند، در تعلیم و تربیت بخل نداشت... از عبارت پردازی خوشش نمی آمد، به کثرت و قلت شاگردان خود چندان توجهی نداشت، گاهی حتی برای دو سه نفر هم درس می گفت، غیر طلاب را نیز از کسب فیض محروم نمی کرد از داخل و خارج کشور نامه های فراوانی خدمت ایشان می رسید که پرسش علمی و دینی داشتند، جواب نامه ها را با خط خودش می نوشت و می فرستاد، علاوه بر درس های رسمی، جلسه ی اخلاق و سیر و سلوکی داشت که بعضی علاقه مندان در آن شرکت داشتند و کسب فیض می نمودند... داستان های جالب علمی و اخلاقی فراوانی بیاد داشت که با بیان آنها مجلس را صفا و نورانیت می داد.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

مراقبت

آیت الله حسن زاده ی آملی از طهارت شاگردانی چون خود می گوید، به نغز دریابیم وضع استاد را(52):
ما برنامه مان این بود که در محضر مقدس اساتیدمان بی وضو حاضر نمی شدیم، یک بار پیش نیامد که در محضر جناب آقای شیخ اسد الله یزدی یا آقای الهی قمشه ای یا آقای طباطبایی (رضوان الله تعالی علیهم اجمعین) بی وضو بوده باشیم، خیلی این جهت را مواظب بودیم؛ حالا اگر این مراقبت و مواظبت را بالا بردیم، در نظام هستی در پیشگاه حقیقت علم که یک پارچه طهارت است، حسن مطلق است، باید طاهر بوده باشم، اگر این طهارت را دنبال کنیم:
یک صبح به اخلاص بیا در بر ما - گر کام تو بر نیامد آن گه گله کن!
ان هذا القرآن یهدی للتی هی أقوم(53) {بی گمان این قرآن بی آیینی که استوارتر است، راه می نمایاند} و تا طهارت پیش نیامده، ممکن است اصطلاحاتی را بیاموزد و جمع کند، اما آن علمی که العلم نور یقذفه برای او حاصل نمی شود.
علامه طباطبایی در مراقبتش اهتمام داشت، برادر بزرگوارش جناب آیت الله آقا محمد حسن طباطبایی نیز که بزرگ مردی بود، در مراقبتش بسیار شدید و عجیب کشیک نفس می کشید.
این وظیفه هر فرد مسلمان است، هر فرد آگاه و بیدار است که کشیک نفس بکشد، و مراقب نفس خودش باشد، چون در مسیر ارتقا است.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

هدفگیری دقیق

یکی از شاگردان خصوصی علامه درباره ی لحظه های آخر عمرش می گوید(54): از ایشان پرسیدم چه کنم تا در نماز به یاد خدا باشم و حضور قلب داشته باشم؟ برای شنیدن بیانات استاد، گوشم را نزدیک دهانش بردم، چند بار فرمود:
توجه، مراقبه، توجه، مراقبه، بیاد خدا باش و خدا را فراموش نکن!
یکی از شاگردان نقل می کند(55): در بین راه که علامه را می دیدم، مشاهده می کردم که ذکر خدا بر لب داشت، به نوافل خیلی مقید بود، حتی گاهی دیده می شد که در بین راه مشغول خواندن نمازهای نافله است، شب های مبارک ماه رمضان تا صبح بیدار بود، مقداری مطالعه می کرد و بقیه را به دعا و قرائت قرآن و نماز و اذکار مشغول بود.
آشنای دیگری به خاطر می آورد(56):
علامه مقید بود که شب های رمضان دعای سحر را با افراد خانواده بخوانند و پیش از فرا رسیدن ماه رمضان از همسایه ها اجازه می گرفتند که اگر برای سحر خواب ماندند، آنها را بیدار کند.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

حسابرسی روزانه

آیت الله حسن زاده ی آملی نقل می کند (57):
همواره اهتمامش بر این بود و می گفت در شب و روز زمانی را برای حسابرسی خود قرار بدهید و ببینید که این بیست و چهار ساعت چگونه بر شما گذشته، اهل محاسبه باشید، همان طور که یک بازرگان، یک کاسب، دخل و خرج خود و صادرات و وارداتش را حساب می کند، شما ببینید در این شب و روز که بر شما گذشت چه چیزی اندوخته اید، چه گفته اید، یک یک رفتار و گفتارتان را حساب برسید، از نادرستی ها استغفار کنید و سعی کنید تکرار نشود و برای آن چه شایسته و صالح و به فرمان حاکم عقل بود خدا را شاکر باشید، تا به تدریج برای شما تخلق به اخلاق ربوبی ملکه بشود. و لا تکون کالذین نسوا الله فانساهم انفسهم.
حضرت علامه همواره مراقب نفس خویش بود و از خدا غافل نمی شد و این امر در صورت و رفتار و حرفشان پیدا بود که ایشان در پیشگاه دیگری قرار گرفته؛ هر چند که به صورت ظاهر جسمش با دیگران بود، پیدا بود که در محضر دیگری نشسته است.
در این باره مصباح الشریعه می فرماید: العارف شخصه مع الخلق و قلبه مع الله عارف بدنش با خلق و دلش با خداست و لا مونس له سوی الله و هو فی ریاض قدسه متردد و من لطائف فضله متزود توشه ای آن سویی است، قلبی که او دارد در پیشگاه ملکوت عالم آمد و شد دارد. مونسش ملکوت عالم است. چنین کسی مراقبت دارد و انسان بر اثر این مراقبت یواش یواش به صفات ملکوتی متصف می شود و بدان خو می گیرد.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

درس آموزنده

حجت الاسلام موسوی همدانی، اظهاری می کند(58):
از جمله درس هایی که من از این بزرگ مرد گرفتم و برایم آموزنده بود، این بود که در همه ی لحظات، مراقب خویش بود و کنترل خود را به دست داشت، خدا شاهد و گواه است که در این مدت 35 سال یک غیبت از او نشنیدم، یک کلمه در تعریف و تمجید از خودشان نشنیدم، در این باره یکی ایشان عجیب بود و یکی هم امام خمینی (رحمة الله علیه) که با آن همه بزرگی و عظمت هیچ گاه از خود نگفتند، تواضع عجیبی داشتند!

[ملکوت* گامی تارهایی *]

آگاهی و بیداری

آگاه و همدرد

مجله ی اعتصام در نوشتاری راجع به علامه می نویسد(59):
از خصوصیات بارز علامه طباطبایی این بود که در همه ی زمینه های علمی، اسلامی، سیاسی و اجتماعی فردی آگاه و آشنا و صاحب درد بود تا آن جا که وقتی برای افراد، حتی دانشمندان و فضلا سؤالی پیش می آمد، به ایشان متوسل می گردیدند و نظر این حکیم را به عنوان فردی آگاه و بینا به ارزش های مکتبی و مسایل سیاسی - اجتماعی جهان اسلام جویا می شدند.
در سال 1348 ه.ش، همزمان با حملات وحشیانه ی ارتش رژیم صهیونیستی به کشورهای عربی، و وقوع جنگ شش روزه ی اعراب و رژیم اشغالگر قدس، علامه طباطبایی به همراه آیت الله حاج ابوالفضل موسوی زنجانی و استاد شهید مرتضی مطهری ضمن اظهار همدردی با مسلمانان مظلوم فلسطین، با انتشار یک بیانیه از امت مسلمان دعوت نمود تا برای یاری برادران مسلمان و عرب خود کمک های لازم را جمع آوری کنند، ایشان برای این منظور سه شماره حساب در سه بانک تهران باز کردند که به نام هر سه نفر افتتاح گردیده بود.
استاد شهید مرتضی مطهری ضمن اشاره به این برنامه طی سخنانی گفته است:(60)
توجه داشته باشید این حساب ها و کمک کردن ها و حساب باز کردن ها به این نظر نیست که پول چقدر جمع می شود، مسلم است همه ی ما ایرانی ها اگر بخواهیم همه پول های مان را روی هم بریزیم، شاید بقدر پول دو تا یهودی که در آمریکا نشسته اند و پول دنیا را از راه ربا و دزدی می برند نشوند، ولی حساب این است که مسلمان شرط مسلمانیش همدردی است.... همدلی است....

[ملکوت* گامی تارهایی *]

اطاعت از رهبری

آیت الله ابراهیم امینی، از او می گوید که چگونه آماده برای اطاعت از مرجع زمان خود بود(61):
در یکی از روزها در محضر حضرت آیت الله العظمی بروجردی بودیم و حضرت علامه نیز در آن جا تشریف داشتند که ناگهان خبر دادند آقای آرشه تونگ، دبیر کل کنگره ی جهانی مبارزه با مواد الکلی، قصد شرفیابی دارند، چند لحظه ای که گذشت پس از اذان ورود، دبیر به معیت دکتر میر سپاسی وارد شدند و پس از گفت و گو پیرامون علل تحریم الکل، آقای تونگ از محضر آیت الله العظمی بروجردی درخواست کرد که بسیار مناسب است، رساله ای پیرامون الکل از نظر اسلام نوشته شود و پس از ترجمه به زبان انگلیسی در کنگره به عنوان نظریه ی اسلام درباره ی الکل قرائت و منتشر گردد.
در همین لحظه ها بود که مرحوم آیت الله العظمی بروجردی نگاهی حاکی از عطوفت به مرحوم علامه طباطبایی کرد و درباره ی ایشان خطاب به جمع حاضرین، چنین گفتند: آقای سید محمد حسین طباطبایی تبریزی از علمای بزرگ اسلامند، تفسیر پر ارزشی دارند، ایشان می توانند این کار را انجام دهند و رساله ی مورد تقاضای آقایان را بنویسند.
علامه طباطبایی فرمایش مرجع تقلید وقت جهان را اجابت کرد و در ظرف چند روز پس از تحقیق و پژوهش در موضوع یاد شده، رساله ای درباره ی الکل تنظیم کرد و به پیشگاه آیت الله العظمی بروجردی ارسال کرد؛ معظم له نیز آن را به کنگره ی جهانی مبارزه با مواد الکلی که در آن سال بنا بود در آنکارا - مرکز حکومت ترکیه - تشکیل گردد فرستاد و رساله ی مذکور به دو زبان چاپ و منتشر شد.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

تلاش های سیاسی

علامه حسن زاده ی آملی می نویسد:(62)
از اموری که در مورد این فیلسوف وارسته کمتر به آن پرداخته شده، بعد مبارزاتی و تلاش های سیاسی ایشان است و به خاطر نپرداختن به این موضوع برخی چنین تصور نموده اند که این علامه ی ذوفنون به مسایل سیاسی - اجتماعی جامعه کاری نداشته و کنج عزلت را برگزیده بود، ولی خاطرات و نکاتی در زندگی وی وجود دارد که نشان می دهد معظم له به موازات تلاش های علمی و مجاهدت های اخلاقی و عرفانی برای رفع گرفتاری های مسلمین و دشواری هایی که جامعه خصوصاً در عصر استبداد رژیم پهلوی به آن مبتلا بوده، دمی آسوده نبوده است.
ایشان قبل از 15 خرداد 1342 ه.ش در تهران مشغول تحصیل و تدریس بود و وقتی شنید حضرت آیت الله العظمی امام خمینی (قدس سره) مبلغین را که برای ایام محرم به شهرها و روستاها برای تبلیغ می روند، موظف کرد، که مسایل سیاسی - اجتماعی جهان اسلام را به گوش مردم برسانند و آنان را از مصایب مسلمین آگاه کنند، قبل از آن که برای برنامه های تبلیغی و ارشادی روانه زادگاه خود - آمل - بشود از تهران به قم رفته و به محضر امام خمینی (قدس سره) شرفیاب گردید و به ایشان عرض کرد:
بنده هم مانند دیگران در خدمتم و شما نیز ان شاء الله در اهدافتان موفق خواهید شد و همه با هم دست به دست هم می دهیم و ان شاء الله تعالی کشور را از دست فاسقان و فاجران نجات داده و دین خدا را پیاده می کنیم.