فاطمه علیها السلام الگویی بی بدیل گذری بر سیره و سخن فاطمه علیها السلام

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

الف) نماز و عبادات

نماز واژه ا ی فارسی است و به جای کلمه عربی «صلوه» به کار رفته است و آن ادای فریضه عبادی رکوع و سجود در برابر پروردگار است، اما به دلیل گوناگونی تبلیغی آن در قرون و اعصار به منزله ادای تکلیف، برای هر مسلمان معنا و مفهوم خاصی پیدا کرده است. در صورتی که حقیقت نماز نزد اولیا و معصومان علیهم السلام مقام قرب الهی و شهود و غیب است. نماز مقام تشرف و نزدیک ترین و عارفانه ترین لحظه حضور در محضر مدام پروردگار است. روایات بسیاری درباره کیفیت نماز معصومان علیهم السلام در کتاب ها آمده، به ویژه، نمازهای حضرت زهرا علیها السلام که نماز مستحبی ایشان میان شیعیان مشهود و معروف است. حال اگر بخواهیم «الگو» بودن ایشان در عبادت را بشناسیم، باید به احادیث و روایات گفته شده درباره تهجد و تعبد ایشان بپردازیم [؛
ص: 48
البته به منظور تلخیص موضوعات اعتقادی و عبادی مختلف و محور نبودن آنها، مجموعه عبادات ایشان را تنها در مبحث «نماز» گنجانده ایم؛ تا مصداق یک نکته از هزاران معنی باشد].

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

حضرت فاطمه اطهر علیها السلام از هر دو جهت عابدترین و پارساترین زنان عالم است و با تمام مشاغل و گرفتاری هایی که در داخل و خارج خانه داشت؛ افزون بر واجبات، نافله ها و مستحبات را نیز انجام می داد که گوشه هایی از آن در تاریخ و روایات ثبت شده است. شیخ صدوق رحمه الله در کتاب «علل الشرایع» از امام حسن علیه السلام روایت کرده که فرمود: «رَأَیْتُ أُمِّی فَاطِمَهَ علیها السلام قَامَتْ فِی مِحْرَابِهَا لَیْلَهَ جُمُعَتِهَا فَلَمْ تَزَلْ رَاکِعَهً سَاجِدَهً حَتَّی اتَّضَحَ عَمُودُ الصُّبْحِ وَ سَمِعْتُهَا تَدْعُو لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ تُسَمِّیهِمْ وَ تُکْثِرُ الدُّعَاءَ لَهُمْ وَ لَا تَدْعُو لِنَفْسِهَا بِشَیْءٍ. فَقُلْتُ لَهَا: یَا أُمَّاهْ ! لِمَ لَا تَدْعُوِنَّ لِنَفْسِکِ کَمَا تَدْعُوِنَّ لِغَیْرِکِ؟ فَقَالَتْ: یَا بُنَیَّ! الْجَارُ ثُمَّ الدَّارُ؛ مادرم فاطمه را در شب جمعه ای دیدم که در محرابش ایستاده بود و پیوسته در حال رکوع و سجده بود تا اینکه روشنایی صبح نمایان شد و از او شنیدم که برای مردان و زنان مؤمن دعا می کرد و اسم آنان را می برد و برایشان زیاد دعا می کرد ولی برای خویش چیزی نمی خواست، پس به او گفتم: مادرم چرا آن گونه که برای دیگران دعا می کنی برای خود دعا نمی کنی؟ و او گفت پسرم اول همسایه بعد خانه!».(1)

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

حسن بصری یکی از بزرگان اهل سنت درباره عبادت فاطمه می گوید: «مَا کَانَ فِی هَذِهِ الْأُمَّهِ أَعْبَدُ مِنْ فَاطِمَهَ کَانَتْ تَقُومُ حَتَّی تَوَرَّمَ قَدَمَاهَا؛ در بین این مردم کسی عابدتر از فاطمه نیست آن قدر در نماز می ایستاد که قدم هایش ورم می کرد».(2)
به راستی چنین بانوی بزرگواری شایستگی آن را دارد که چون به عبادت
________________________________________
1- علل الشرایع، ج1، ص 173؛ دلائل الامامه، ص 56.
2- مناقب (ابن شهر آشوب)، ج3، ص 341.
ص: 49
حق می ایستد، به دلیل دلدادگی و توجه کاملی که در عبادت دارد، شعاع نور او فرشتگان آسمان را خیره کند و خدای تعالی خلوص او را در عبادت به رخ فرشتگان فرمانبردار کشد، چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره او فرمود: «مَتَی قَامَت فِی مِحرابِها...»(1) [هرگاه در محراب عبادت به پیشگاه پروردگار خود می ایستد، نور او برای فرشتگان آسمان می تابد؛ همانند ستارگان که برای اهل زمین می درخشد و خدای عزوجل آن گاه به فرشتگان خود می فرماید: فاطمه بانوی همه زنان جهان را بنگرید، چگونه در پیشگاه من به عبادت ایستاده و بندبند بدنش از خوف من می لرزد! و چگونه از دل و جان به عبادت و پرستش من رو آورده (و غرق در عبادت من گشته)...].
یا در حدیث دیگر رسول خدا صلی الله علیه و آله به سلمان می فرماید: «یا سَلْمَانُ إِنَّ ابْنَتِی فَاطِمَهَ مَلَأَ اللَّهُ قَلْبَهَا وَ جَوَارِحَهَا إِیمَاناً...؛ ای سلمان، خدای تعالی چنان دل و جان و تمام اعضا و جوارح دخترم فاطمه را به ایمان پرکرده که یکسره برای عبادت و فرمانبرداری حق تعالی، خود را از همه چیز فارغ ساخته...».(2) هنگام عبادت چنان غرق در عظمت حق می گشت و از خود بی خود می شد که از فکر عزیزان و فرزندان خود نیز با وجود علاقه ا ی که به آنها داشت، بیرون می رفت و مطابق روایتی که پیش از این گذشت خدای تعالی فرشتگان را می فرستاد تا گهواره کودک او را حرکت دهند.(3)
ب) ولایت مداری و اعجاز فاطمی
ب) ولایت مداری و اعجاز فاطمی
________________________________________
1- بحارالانوار، ج43، ص 172.
2- بحارالانوار، ج43، ص 86.
3- مناقب (ابن شهر آشوب)، ج3، ص 337؛ به نقل از: زندگانی حضرت فاطمه علیها السلام و دختران آن حضرت، صص 124 و 125.
ص: 50

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

اگر به ولایت به صورت عام نگاه کنیم؛ ولایت انواع و اقسام دارد مانند ولایت پدر و مادر بر فرزندان، همسر به همسر، حکام و امرا به امت، استاد بر شاگرد و...، اما ولایت خاص ویژه اولیاءالله است و آن اختیارات ماورایی است که خداوند به معصومان داده است و به معنای «ولایت مطلقه» است. رفتارهایی که خارج از درک عموم مردم است و برخی به شکل معجزه و بعضی به شکل آیات کشف و شهود معرفی می شود. حضرت زهرا علیها السلام نیز در حیات مادی و معنوی خود معجزاتی بروز داده و می دهد و بیشتر اصحاب و پیامبر صلی الله علیه و آله و حضرت علی علیه السلام این معجزه ها و عجایب را در منزل و رفتار و گفتار ایشان مشاهده و روایت کرده اند که برخی از آنها را در این بخش برگزیده ایم؛ البته اعتقاد شیعیان مذهب جعفری (فقه امامیه) به ولایت ایشان تنها به نکات فوق ختم نمی شود؛ بلکه به همان اندازه که موضوع ولایت در معصومان دیگر ویژگی دارد، شامل شأن و منزلت حضرت زهرا علیها السلام نیز می شود؛ زیرا ایشان در همه امور ولایی صاحب حق هستند، جز «امامت» که ویژه ائمه معصوم علیهم السلام است. آنها نیز در بیشتر روایات و به حقیقت ولایت فاطمی ایشان اعتقاد کامل داشته اند.
به چند روایت که به ولایت ایشان اشاره دارند؛ توجه می کنیم:
1. ابوجعفر طبری به نقل از محمد بن علی بن حسین بن علی، می گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله برای حاجتی، سلمان را به منزل حضرت فاطمه علیها السلام فرستاد.
سلمان می گوید: پشت در منزل اندکی ایستادم تا سلام بدهم، شنیدم که حضرت فاطمه علیها السلام قرآن را از حفظ تلاوت می کرد، درحالی که آسیاب خود به خود می چرخید و هیچ کس به همراه آن حضرت نبود. خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله بازگشتم و عرض کردم: یا رسول خدا صلی الله علیه و آله ! کار شگفتی را دیدم.
ص: 51
فرمود: چه بود سلمان؟ حرف بزن! آنچه را دیدی و آنچه را شنیدی بگو. گفتم: در منزل دخترتان ایستادم و سلام دادم، شنیدم فاطمه از حفظ قرآن را تلاوت می فرمود و آسیاب خود به خود می چرخید در حالی که همدمی نزد ایشان نبود.
رسول خدا صلی الله علیه و آله لبخندی زد و فرمود: «سلمان، خداوند تمام دل و سرتاسر اعضا و جوارح دخترم فاطمه را پر از ایمان کرده و او تمام اوقات به طاعت خدا مشغول است. ازاین رو، خداوند فرشته ا ی به نام روفائیل _ و در روایت دیگر به نام رحمت _ را برانگیخته است؛ برای او آسیاب را می گرداند و خدای تعالی زحمت دنیوی او را با وسیله موجود باایمان اخروی کفایت کرده است.(1)

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

2. ذازان و او از سلمان نقل کرده است که می گوید: روزی به خانه حضرت فاطمه علیها السلام آمدم، دیدم او خوابیده و خود را به عبایی پیچیده است. پس چشمم به دیگی افتاد که در مقابل او نهاده شده بود و بدون آتش می جوشید. با شتاب خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله برگشتم. همین که مرا دید خندید و سپس فرمود: یا اباعبدالله! آنچه از حال دخترم فاطمه دیدی، تو را به شگفت آورد؟ عرض کردم: آری یا رسول الله!
آن گاه فرمود: از کار خدا تعجب می کنی؟ همانا خدای تبارک و تعالی از ناتوانی دخترم فاطمه آگاه بود پس او را به وسیله افرادی از فرشتگان مادام العمر یاری فرمود.(2)
3. ابن شهر آشوب به اسناد خود از ابوعلی صولی در «اخبار فاطمه» و
________________________________________
1- دلائل الامامه، ص 48.
2- الثّاقب، ص123.
ص: 52
ابوالسعادات در «فضائل العشره» از ابوذر غفاری نقل کرده که می گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا فرستاد تا علی را دعوت کنم پس به خانه او رفتم و صدا زدم، جوابم را نداد، آمدم به پیامبر گفتم. فرمود: دوباره برگرد که او در خانه است، آمدم و وارد خانه شدم، دیدم آسیاب می گردد؛ ولی کسی کنار آن نیست. به علی علیه السلام گفتم: پیامبر شما را می طلبد. علی هراسان از خانه بیرون شد. خدمت پیامبر آمد. من آنچه دیده بودم به عرض پیامبر رساندم و فرمود: ابوذر، تعجب نکن؛ زیرا خداوند فرشتگانی دارد که روی زمین می گردند و عهده دار کمک رسانی به خاندان محمدند.(1)

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

. ابن شهر آشوب به اسناد خود از ابوالحسن بصری و ابن اسحاق و از عمار و میمونه نقل کرده است که هر دوی آنها گفتند: ما فاطمه را دیدیم که خوابیده و آسیاب خود به خود می گردید و به رسول خدا صلی الله علیه و آله جریان را گفتیم. فرمود: خدای تعالی از ناتوانی کنیزش (فاطمه علیها السلام ) آگاه بود، ازاین رو، به آسیاب وحی فرمود که بگردد؛ آن نیز می گردد.(2)
در «بحارالانوار» آمده است که یهودیان عروسی داشتند، خدمت رسول خدا رسیدند و عرض کردند ما حق همسایگی داریم. از شما تقاضا می کنیم که به دخترتان حضرت فاطمه علیها السلام اجازه دهید که به خانه ما بیاید تا بر شکوه عروسی ما بیفزاید و اصرار زیادی کردند پیامبر فرمود: او همسر علی بن ابی طالب است و خودش در مکه است. از پیامبر درخواست کردند که در این مورد خودشان نزد علی علیه السلام واسطه شود. یهودیان مقدار زیادی از زر و زیور خودشان را فراهم کرده بودند و به گمانشان فاطمه وارد بزم آنها می شود و
________________________________________
1- مناقب، ج2، صص 98 و 99.
2- مناقب، ج2، صص 98 و 99.
ص: 53
قصد اهانت به او را داشتند. جبرئیل علیه السلام نازل شد و جامه هایی از بهشت با زر و زیورهایی آورد که مانند آنها را ندیده بودند. پس حضرت فاطمه علیها السلام آنها را پوشید و به زیورها آراسته شد؛ به طوری که آن مردم از دیدن آن زینت ها و رنگ ها و بوی خوشش تعجب کردند. همین که حضرت فاطمه علیها السلام به سرای یهودیان وارد شد، زنانشان به احترام او به سجده افتادند و در مقابل او زمین را می بوسیدند و بدان وسیله جمع زیادی از یهود مسلمان شدند.(1)

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

ابن شهر آشوب نقل کرده است که حضرت فاطمه علیها السلام چه بسا مشغول نماز و عبادتش بود و بچه اش می گریست؛ پس می دید که گهواره حرکت می کند. فرشته ا ی آن را به حرکت در می آورد.(2)
5. ابوجعفر طبری شیعی، از قول سلمان می گوید: روزی پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله بیرون منزلم بودم. ناگاه حضرت علی علیه السلام را دیدم. فرمود: خوش آمدی سلمان! به منزل فاطمه علیها السلام برو که مشتاق دیدار شماست. برای او تحفه ا ی از بهشت آورده اند و می خواهد آن تحفه را به شما بدهد.
سلمان می گوید: من رفتم و در زدم و اجازه خواستم. حضرت فاطمه علیها السلام اذن ورود دادند. وارد شدم. دیدم در صحن منزل نشسته و عبایی بر سر دارند. فرمود: بنشین! من نشستم.
فرمود: دیشب داخل حجره با اندوه شدید نشسته بودم و بر مصیبت پیامبر می گریستم و ندبه می کردم و داشتم با دستم در حجره را می بستم که ناگهان در باز شد و سه حوری بر من وارد شدند که به زیبایی آنها و خوش سیمایی شان کسی را ندیده بودم. در حال ناشناسی آنها به استقبالشان
________________________________________
1- بحارالانوار، ج 43، صص29 و 30.
2- مناقب الابرار، ج2، ص98.
ص: 54
رفتم و پرسیدم: شما کیستید؟ اهل مکه هستید یا مدینه؟
در پاسخ گفتند: نه از اهالی مکه هستیم و نه مدینه. ما از دارالسلام می آییم. پروردگار عالمیان ما را خدمت شما فرستاده؛ به شما سلام می رساند و شما را در مصیبت پدرتان تسلیت می گوید. پس من در مقابل آنها نشستم و با آنکه گمان کردم از همه بزرگ تر است. گفتم: اسم شما چیست؟
گفت: ذرّه. گفتم: چرا شما را ذرّه نامیده اند؟
گفت: چون خدای تعالی مرا برای ابوذر آفریده است.
از دیگری پرسیدم اسم شما چیست؟
گفت: مقداده. گفتم: چرا شما را مقداده نامیده اند؟
گفت: چون خدای تعالی مرا برای مقداد آفریده است و از سومی پرسیدم: اسم شما چیست؟
گفت: سلمی. گفتم: شما را برای چه سلمی نامیده اند؟
پاسخ داد: چون خدای تعالی مرا برای سلمان آفریده است و برای من هدیه ا ی از بهشت آورده بودند که مقداری از آن را برای شما پنهان کرده ام.
پس طبقی از خرمای سفید، سردتر از برف و خوشبوتر از مشک بیرون آورد و پنج خرما را به من داد و به من فرمود: آنها را در وقت افطار تناول کن. پس بیرون آمدم و راهی منزلم شدم. به خدا سوگند که بر هیچ گروهی از مردم گذر نکردم؛ مگر اینکه گفتند: سلمان، مشک و عنبر به همراه داری تا اینکه به منزل رسیدم.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

همین که وقت افطار فرارسید، با آن خرماها افطار کردم. نه هسته ا ی در آنها دیدم و نه دانه ای. چون صبح شد، بامدادان به منزل فاطمه رفتم و جریان را گفتم. پس لبخندی زد و فرمود: از کجا دانه داشته باشد خرمایی را که
ص: 55
خداوند به خاطر دعاهایی آفریده است که آن دعاها را رسول خدا صلی الله علیه و آله به من آموخته بود. عرض کردم: بی بی جان، آن دعاها را به من بیاموزید. فرمود: اگر با خدا دیداری داشتی که از تو ناراضی نباشد، بر این دعا مواظبت کن.
به نام خداوند بخشایشگر مهربان، به نام خداوند نور، به نام خداوندی که به هر چیز بگوید: بشو! می شود. به نام خداوندی که یک چشم بر هم زدن و آنچه را در دل ها نهفته است، می داند. به نام خداوندی که نور را از نور آفرید. به نام خداوندی که به نیکی یاد می شود. به نام خداوندی که نور را بر کوه طور به مقدار تعیین شده در کتاب نوشته شده، بر پیامبر بزرگوارش فرو فرستاد.(1)

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

ج) توکل و توسل فاطمه علیها السلام
اشاره
ج) توکل و توسل فاطمه علیها السلام
و در «مناقب» ابن شهر آشوب آمده است:
إِنَّ فاطِمَهَ تَمَنَّت وکیلاً عِندَ غَزاوَهِ عَلِیٍّ.
فاطمه آرزوی وکیلی کرد، هنگام جهاد علی. این آیه مبارک نازل شد:
«رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَکِیلًا؛ پروردگار مشرق و مغرب، نیست خدایی؛ مگر او؛ پس او را برای خود وکیل بگیر».(2)
نگرانی حضرت فاطمه علیها السلام در بیماری فرزندانش
نگرانی حضرت فاطمه علیها السلام در بیماری فرزندانش
وقتی امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام بیمار شدند، حضرت فاطمه علیها السلام آن دو بزرگوار را در آغوش گرفته بود و نزد پیامبر صلی الله علیه و آله برد و فرمود:
قالت: «اِنْ بُرِیءَ وَلَدایَ مِمَّا بِهِما صُمْتُ لِلَّهِ ثَلاثَهَ اَیَّامٍ شُکْراً؛ اگر فرزندانم شفا
________________________________________
1- دلائل الامامه، صص 28 و 29.
2- مزمل: 9؛ به نقل از: ناسخ التواریخ، ج2، ص 346.
ص: 56
یابند، سه روز برای خدا جهت شکرگزاری روزه خواهم گرفت».(1)
یکی از متدها و اصول حاکم بر زندگی حضرت فاطمه علیها السلام دخالت دادن عوامل معنوی در شئونات زندگی مادی است.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

باورمندی حضرت به تأثیر عوامل معنوی و به کارگیری آنها در جای جای زندگی آن بانوی باکرامت جلوه ای دارد که به چند نمونه از آنها اشاره می کنیم.
الف) هنگامی که حسن و حسین علیهما السلام مریض شدند، حضرت زهرا علیها السلام برای شفای آنان از عامل معنوی نذر استفاده کرد.
ب) برای رفع خستگی از کار خانه، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به حضرت فاطمه علیها السلام تسبیحات معروف حضرت زهرا علیها السلام را تعلیم داد و آن حضرت هم پذیرفت.
ج) تقاضای دعا از پیامبر برای شفای فرزندان.
د) استفاده از تعویذات(2) و دعاها برای حفظ فرزندان.
نتیجه گیری رفتار شناسی اعتقادی
نتیجه گیری رفتار شناسی اعتقادی
اگر به نماز حضرت زهرا علیها السلام در این فصل پرداخته شده است، نه به این دلیل بوده که حضرت فاطمه علیها السلام نماز می خواند. مگر بالاتر از نماز هم برای دخت رسول خدا صلی الله علیه و آله ، عبادتی بوده است؟! منظور از نماز خواندن ایشان به عنوان یک الگو این است که «خواندن نماز» سبب کمال عقلانی و نفسانی انسان می شود و ریشه صدها «خیر» در انسان است. کسی که نماز می خواند، می کوشد متخلق به اخلاق پسندیده شود و از رفتارهای ناپسند پرهیز کند.
________________________________________
1- نهج الحیاه، ح86، ص 158.
2- 2 تعویذات جمع تعویذ _ به معنای دعاهایی است که بر کاغذ می نویسند و برای دفع چشم بد و رفع بلا با خود حمل می کنند.
ص: 57
گرچه حضرت زهرا علیها السلام یکی از معصومان و خیر محض است، وقتی صحبت الگو پیش می آید، کسانی که از ایشان پیروی می کنند؛ حقیقت نماز را همان گونه درک می کنند، که ایشان آن را درک کرده بود. اگر در بیشتر کتاب ها از «نماز» متعالی حضرت زهرا علیها السلام سخن به میان آمده، اهمیت نماز را می رساند که علاوه بر ارتباط با خالق هستی، نمازگزار را از هرگونه خطا و گناه حفظ می کند. نماز محور اصلی تمام فضایل اخلاقی و رفتارهای اعتقادی، سیاسی، اجتماعی و فردی حضرت زهرا علیها السلام است و چه الگویی برای زنان در عبادت، بهتر و برتر است از حضرت فاطمه علیها السلام که سیده زنان عالم است؟!