آشنایی با زندگانی امام هادی علیه السلام

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

حالا با توجه به این مطالب، باید پرسید که: آیا این سلاح و شمشیر که فرد منتظر باید مهیّا کند برای ظهور، باید برای زور گفتن و ظلم کردن به دیگران بکار رود یا برای مبارزه ی با ظلم و زورگویی؟
مسلّم است که منظور امام صادق علیه السلام، فراهم کردن سلاح برای مبارزه ی با ظلم است چه در زمان غیبت و چه در زمان ظهور، چون خود حضرت صادق و ائمه دیگر علیهم السلام هم همگی طالب و در انتظار ظهور امام دوازدهم بوده اند(1) و یکی از وظایف آنان همانطور که گفته شد فراهم کردن مقدمات و شرایط ظهور بوده،(2) ولی در عین حال همگی آن بزرگواران در طول زندگی شریف خود، هریک به نوعی، با ظلم مبارزه نموده اند نه اینکه به زیاد شدن ظلم و جور در جامعه کمک کرده باشند.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

لذا وظیفه ی شیعیان هم این است که از روش آنان پیروی کنند. امام صادق علیه السلام در این زمینه نیز می فرمایند: «وَالله ما جَعَلَ الله لِاَحَدٍ خیَرَهً فِی التِّباعِ غَیرِنَا...» (3) یعنی «بخدا سوگند خداوند به احدی اجازه نداده است که از غیر ما پیروی نماید.» و حتی ایشان به ما یاد داده اند که در دل هم نباید مایل به بقاءِ عمرِ یک ظالم باشیم (تا چه رسد به اینکه در ظلم کردنش کمک هم بکنیم!)، در این باره امام کاظم علیه السلام
________________________________________
1- . امامصادق علیه السلام فرمودند:«لَؤ اَدرَکتُهُلَخَدَمتُهُاَیّ َامَحَیَاتِی»یعنی «اگردوران او رادرک می کردم،همه ی روزهایزندگی ام رادر خدمت به اومی گذرانیدم»،وظایفمنتظران، ص 32به نقل ازبحارالانوار،ج 51، ص 148، باب 6.
2- . همیننوشته، ص 83 درپایان مبحث«چرا امام درمقابل رژیمقیام مسلّحانهنکرد».
3- . راهوصال، ص 65 به نقلاز وسایلالشیعه، ج 18، ص85، باب 9، حدیث 33.
ص: 99
به صفوان جمّال که می خواست فقط شتران خود را آنهم برای سفر حج به هارون کرایه دهد و به همین مقدار که فقط او از سفر برگردد تا بتواند حقّ خود را از او بگیرد، راضی به زنده بودن او بود، فرمودند: «فَمَن اَحَبَّ بَقاءَ هُم فَهُوَ مِنهُم وَ کان مِنهُم، فَهُوَ وَرَدَ النّار»(1) یعنی «هر که زنده ماندن آنها را دوست بدارد، از آنهاست و هر که از آنها باشد، دوزخی است».

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

نتیجه: بنابراین فرض که حدیث مذکور از متشابهات باشد و با لفظ «بَعدَ» هم آمده باشد، با کمک چنین احادیث دیگری معنایش مشخص و واضح می گردد که: «امکان ندارد ائمه علیهم السلام به شیعیان بگویند برای زمان ظهور سلاح فراهم کنید تا در رکاب حضرت مهیّای مبارزه ی با ظلم باشید ولی در عین حال در زمان غیبت به زیاد شدن ظلم و جور کمک کنید تا ظهور حضرت نزدیک و محقّق شود!!» چون گفتار و سیره ی خودشان در تمام طول زندگی مبارزه ی با ظلم بوده و ما هم باید از ایشان پیروی کنیم.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

ب می دانیم که قطعاً هدف امام مهدی علیه السلام در دوران ظهور، برقراری عدل و قسط و مبارزه با ظلم و جور است و طبق ادعیه و روایات ما هم به عنوان منتظر که خواهان ظهور حضرت و برقراری عدالت هستیم، مایلیم که در این دوران ظهور از یاران و دوستداران حضرتش محسوب شویم.(2) و برای رسیدن به این خواسته و آرزو
________________________________________
1- .بحار، ج 72، ص 376.
2- .چنانچه درمفاتیحالجنان، در دعایعهد به ما می آموزندکه خواستتاناین باشد،«اللهُمَّ، اجعَلنِیمِنانصَارِهِ واَعوَانِهِ»یعنی «خدایامرا از یارانو کمک کارانآن حضرت قراربده» و درجامعه کبیرهاست که: «وَنُصرَتیلَکُم مُعَدَّهٌ»یعنی «کمک ویاریم برایشما آمادهاست».
ص: 100
باید در طول حیات خود، سعی کنیم تا مقدمات و زمینه ی ظهور ایشان را فراهم کنیم و برای چگونه فراهم کردن این مقدّمات، سه احتمال را می توان تصوّر نمود:

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

1- احتمال اوّل اینکه: به هر نحوی که می توانیم با ظلم و فساد مبارزه کنیم و وظیفه ی خود را در خصوص امر به معروف و نهی از منکر انجام دهیم و ایمان خود را حفظ نموده و به تمام دستورات فردی و اجتماعی دین عمل کنیم، هر چند که جهان پر از ظلم و جور باشد و ما در اقلیّت باشیم، تا از این طریق یار حضرت شویم. چنانچه امام باقر علیه السلام نیز صریحاً به ما می آموزند که چگونه می توانیم یار و کمک کار امام خود باشیم: «فَأعیِنُوا بِوَرَعٍ و اِجتهادٍ»(1) یعنی «با پرهیزکاری و سعی و جدّیت در دین، ما را یاری کنید.»
2- احتمال دوّم اینکه: خود، ظالم باشیم و اهل ستم و گناه، آنهم به این امید پوچ و عبث و باطل که با این کار، ظلم و گناه زیاد می شود پس ظهور حضرت هم نزدیک می گردد چون ما مقدمه ی ظهور را فراهم کرده ایم، بنابراین ما از یاران حضرت محسوب خواهیم شد!!! ولی قطعاً این خیالی باطل است، چون درست است که با این کار ظلم و فساد را در جهان زیاد کرده ایم ولی خود را از یارِ حضرت بودن محروم نموده ایم و در شمار ظالمان محسوب خواهیم شد، همان ظالمانی که ایشان به هنگام ظهور با آنان مبارزه می کند. مگر در دعای ندبه در مفاتیح نمی خوانیم: «اَینَ مُبیدُ اَهلِ الفُسُوقِ وَالعِصیَانِ و الطُّغیَان، اَینَ حاصِدُ فُروعِ الغَیِّ والشِّقاق» یعنی «کجاست نابود کننده ی اهل فسق و گناه و سرکشان و ظالمان،
________________________________________
1- .کافی، ج 2، ص 187، ح5 به نقل از راهوصال، تکلیف70، ص 163.
ص: 101
کجاست آن درو کننده ی شاخه های گمراهی و نهال دشمنی و اختلاف، کجاست محو کننده ی آثار کج دلی و کجرویها و اندیشه های باطل و هواپرستی...» و با این نحوه عمل کردن، خود را در شمار افرادی قرار می دهیم که منفور و مبغوض خدا و امام می باشند چون امام سجادg در این زمینه می فرمایند: «مبغوض ترین مردم نزد خدا آن کسی است که به سنت امام خود اقتدا کرده است، اما به اعمال او اقتدا نمی کند»(1) به بیان دیگر، با این روش نه تنها یار حضرت نمی باشیم بلکه چون در عمل با ایشان سنخیت نداریم، و از اعمال ایشان پیروی نکرده ایم و به ایشان اقتداء ننموده ایم و خلاف هدف ایشان حرکت کرده ایم، مبغوض حضرت نیز خواهیم بود.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

3- احتمال سوّم اینکه: هر فرد مؤمن سعی کند که فقط ایمان خود را حفظ نموده و تنها به وظایف و دستورات فردی دین عمل نماید و به کسی هم ظلم ننموده تا در زمره ی ظالمان قرار نگیرد، ولی با ظلم و ظالم هم مبارزه نکند تا در جامعه ظلم و جور زیاد گردد و حضرت ظهور نماید!! که این احتمال هم تصوری باطل است چون همانطور که در قسمت «الف» بیان گردید خلاف سیره ی ائمه اطهار علیهم السلام است و مصداق راضی بودن به بقاء ظلم و ظالم می باشد و باز هم ما را در شمار ظالمان قرار خواهد داد.
بنابراین باز هم، حدیث مورد نظر را نمی توان توجیحی برای ظلم و ستم کردن قرار داد آنهم به این بهانه که می خواهیم ظهور حضرت نزدیک گردد!!
ج به طور کلی مقصود حدیث مذکور، بازگو کردن یک واقعیت خارجی است
________________________________________
1- . «اَلاو اِنَّ اَبغَضَالنَّاسِاِلَی اللهِمَن یَقتَدِیبِسُنَّهِالاِمامِ و لایَقتَدِیبِاَعمالِهِ» راهوصال، تکلیفیازدهم، ص 38 بهنقل از کافی،ج 8، ص 234، باب 8،ح 312.
ص: 102
و خبری را می رساند و می خواهد بگوید که در زمان ظهور، خواه نا خواه جهان رو به ظلم پیش خواهد رفت و پر از جور و ستم خواهد شد و در مقامِ بازگو کردنِ تکلیف یاران و دوستان و منتظران حضرت نیست و نمی خواهد بگوید که باید جهان را پر از ظلم کنند تا حضرت ظهور کند، چرا که در روایات دیگر،(1) کاملاً به طور واضح وظایف منتظران به گونه ای بیان شده که مخالف با این معنا است.
برای اینکه این مطلب بیشتر به ذهن، نزدیک شود، نمونه ای را عرض می کنم: اگر گفته شود «از کثرتِ گناهانی مثل دروغ، غیبت، بدحجابی... در جامعه، قبح این گناهان ریخته شده» منظور این است که یک واقعیت خارجی را بیان کنیم و نمی خواهیم وظیفه ی مکلّفان را در این مورد بیان کنیم و هیچ عقل سلیمی از شنیدن این جمله استنباط نمی کند که چون این گناهان زیاد است، پس دیگر مکلّفان، وظیفه ندارند که در جامعه با این گناهان مبارزه کنند و نهی از منکر نمایند! و علاوه بر این خود آن مکلّفان هم، دیگر می توانند آن گناهان را انجام دهند!!!
د حدیث مذکور، نمی گوید «بَعدَ مَا مُلِئَت ظالِماً» بلکه می گوید «ظُلماً» یعنی جهان از ظلم پر می شود نه از ظالم، و لازمه ی پر شدن جهان از ظلم، مورد ظلم واقع شدن و مظلوم قرار گرفتن تعداد زیادی است نه ظالم بودن تعداد زیادی. و برای پر شدن جهان از ظلم و جور، یک ظالم، مثل آمریکا هم کافی است. مثل اینکه بگویند: «اتاق پر از دود شده» اینجا هم لازم نیست که حتماً تعداد زیادی
________________________________________
1- . برایاطلاع بیشتر،می توان بهکتاب «وظایفمنتظران» ازواحد تحقیقاتمسجد مقدسجمکرانمراجعه نمود.
ص: 103
سیگاری در این اتاق سیگار بکشند تا اتاق پر از دود شود بلکه یک سیگاری هم می تواند با زیاد سیگار کشیدنش، همه اتاق را پُر از دود کند.(1)
ه از طرف دیگر، وقتی حدیث مذکور می گوید «همه ی زمین از ظلم و جور پُر می شود» معنایش این نیست که همه ی نقاط زمین پُر از ظلم می شود و کسی در زمین پیدا نمی شود که به او ظلم نشده باشد، تا دشمنان و مغرضان اینگونه القاء کنند که: «تمام افراد بشر باید دچار ظلم و فساد شوند تا ظهور واقع شود!!»
بلکه منظور، این است که ظلم و جور بر عالم غلبه پیدا می کند، همانطور که اگر مثلاً معلمی بگوید: «فلان کلاس از نظر اخلاقی و درسی، کلاس خوبی نیست» لازمه اش این نیست که تک تک افراد این کلاس، بدون استثناء، از نظر درسی و اخلاقی خوب نباشند، بلکه مراد این است که: اکثر افراد کلاس اینطورند و تعداد بدها بر خوبها، غلبه دارد.
و از این گذشته غلبه ظلم و جور بر عالم، فقط یکی از شرایط ظهور است که همین الآن هم اکثریت نقاط زمین را فراگرفته مثل فلسطین، عراق، پاکستان... شما ببینید چه بر سر اینها می آورند، پس هم اکنون هم ظلم و جور بر عالم غلبه پیدا کرده و لازم نیست که تک تک افراد، همه مورد ظلم واقع شوند تا حضرت ظهورکنند، لذا شاید شرایط دیگر ظهور مثل 313 نفر یار واقعی که مورد اعتماد آن حضرت باشند هنوز فراهم نشده، پس بیایید با خوب شدن و تربیت افراد خوب یار واقعی را برای حضرت فراهم کنید، اگر واقعاً طالب ظهور ایشان هستید!!
________________________________________
1- .برگرفته ازسخنرانی،آقای محسنقرائتی در تاریخ23/8/82 ساعت 16 شبکه 3صدا و سیما.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

فصل چهارم
اشاره
شبکه ارتباطی وکالت
همانطور که گفته شد امام هادی علیه السلام در سامراء شدیداً تحت نظارت و کنترل بودند و نمی توانستند با پیروان خود تماس آزادانه و مستقیم داشته باشند و یا به قول مسعودی در مجالسی هم که متوکل حضرت را حاضر می کرد و سؤالاتی از ایشان می نمود، از پاسخهایی که امام می داده اند، به خوبی فهمیده می شود که حضرت در معرض تهدید متوکل قرار داشته اند. بنابراین ایشان حتی در اینگونه مجالس هم که می توانستند حضور پیدا کنند، گاهی تقیّه پیشه می کرده اند(1) و جواب را چنان با
________________________________________
1- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 507 و 508ضمناً یکی ازمواردی کهامام هادی علیه السلام در برابرمتوکل، تقیّهنموده بودندرا در پاورقی،ص 80 ذکر نمودم ودر اینجا نیزدو مورد زیر،ذکر می گردد: الف نویسنده یکتاب حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام در ص 507 و508 به نقل ازمروج الذهبجلد 4، ص 11 می نویسد:«محمد بن یزیدمبرّد» می گوید:روزی متوکل ازامام هادی علیه السلام پرسید:فرزند پدر تو(یعنی خودِ تو)درباره یعباس بنعبدالمطلب چهمی گوید؟امام در پاسخفرمود: «وَ مایَقُولُ ولدُاَبِی یاامیرالمؤمِنینَ!فی رَجُلٍافتَرَضَاللهُ طاعَهَبَنِیَّهِعَلَیخَلقِ هِ وافتَرَضَطاعَتَهُ عَلَیبَنِیِّهِ»یعنی «ایخلیفه! فرزندپدرم درباره یشخصی که خدااطاعتفرزندانش رابر مردم و اطاعتاو را برفرزندانشواجب کرده، جزنیکی چه می تواندبگوید.» متوکلپاسخ امام راموافق میل خودتلقی کرد ومسعودی پس ازنقل این موضوعمی افزاید کهمنظور واقعیامام از اینپاسخ، وجوباطاعت ازدستوراتخداوند برفرزندان عباسبود که آن رااین چنین بهاشارت بیاننمود. قابلذکر استنویسنده یکتاب پرسش هایمردم و پاسخ هایامام هادی علیه السلام در ص 58 به نقلاز بحارالانوار،جلد 50، ص 206 پاسخامام علیه السلام را اینطوربیان می کند:«ما یَقُولُ وُلدُاَبِی یاامیرالمؤمِنینَ!فی رَجُلٍ فَرَضَاللهُ تَعالی طاعَهَنَبِیِّهِ عَلَیجَمیعِ خَلقِهِو فَرَضَ طاعَتَهُعَلَی نَبِیِّهِ»یعنی «فرزندپدرم چه بگویددرباره یمردی که خدااطاعتِپیامبرش را برتمام مردملازم کرده بودو اطاعت او رابر پیامبرشلازم نمودهاست» که مطابقبا این متن همباز می توانگفت که حضرتتقیّه نموده اندو متوکل ازپاسخ حضرتچنین برداشتکرده که «خدااطاعت عباس رابر پیامبرواجب کرده» درحالیکه منظورایشان این بودهکه «خدا اطاعتخودش را برپیامبر واجبنموده.» ب نویسنده یکتاب حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام در ص 507 و508 و کتاب پرسش هایمردم و پاسخ هایامام هادی علیه السلام در ص 247 به نقلازبحارالانوار،جلد 50 ص 214 می نویسند:متوکلدریافته بودکه از نظرامام آیه 27سوره فرقان«یَومَیَعَضُّالظّالِ مُعَلَی یَدَیهِ»یعنی «روزی کهستمگر، دستحسرت می گزد»اشاره به برخیاز خلفاء است،به همین خاطرخواست با مطرحکردن آن، حضرترا به شکلی درمقابل «عامّه»قرار دهد، لذازمانی کهافراد زیادیدر مجلسبودند،درباره ی اینآیه از امامسؤال کرد.حضرت فرمودند:«هَذَانِرَجُلانِک� �نِّیَ عنهُمَاو مُنَّبِالسِّترِعَلَیهِما، اَفَیُحِبُّامیرالمؤمیننَ!� �َن یَکشِفُما سَتَرَهُاللهُ؟» یعنی«منظور دو مردهستند که خدا ازآنها به کنایهسخن گفته و باعدم تصریح بهنامشان برآنان منّتنهاده است، آیاخلیفه مایلاست آنچه راکه خدا مخفینگاه داشته دراینجا بر ملاکند؟» متوکلگفت: نه دوست ندارم.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

بدین شکل، امام ازخطری که برایشتدارک دیده شده بود، رهایی یافت.
ص: 108
زیرکی می دادند که فقط اهل دقت و فهم می توانستند منظور اصلی امام را دریابند.
و از طرفی هم در آن دوران، دوستان و شیعیان حضرت در سرتاسر بلاد اسلامی گسترده شده بودند لذا امام با وجود این موانع، برای برقراری ارتباط با پیروان خود و به منظور ادامه ی وظیفه ی رهبری خود نسبت به توده ی مردم و دوستان و شیعیان، برنامه ی تعیین کارگزاران و نمایندگان را که امام رضا و امام جواد علیهماالسلام اجراء کرده
ص: 109
بودند، ادامه دادند و نمایندگان و وکلائی را در مناطق و شهرهای مختلف منصوب نمودند و بدین وسیله یک سازمان ارتباطی هدایت شده و هماهنگ را به وجود آوردند. این «شبکه ی ارتباطی وکالت» علاوه بر جمع آوری خمس، زکات، نذور و هدایا از مناطق مختلف، توسط وکلاء و تحویل آن به امام، در رفع معضلات کلامی و فقهی نیز نقش سازنده ای داشت.(1)چون در آن زمان شیعیان کتابهای حدیث مدوّن فقهی و کلامی ائمه علیهم السلام را در اختیار داشتند و از طریق همین وکلاء سؤالات و مشکات خود را از امام می پرسیدند(2) و بخش عمده ای از معارف فقهی و کلامی امام، طی نامه هایی توسط همین وکلاء به شیعیان می رسید که امروزه آن معارف، به نقل از همان نامه ها در مصادر حدیثی آمده و در دسترس ما قرار گرفته همچنین وکلای این شبکه ی وکالتی درجا انداختن امامت امامِ بعدی هم، در منطقه ی خود، موقعیت محوری داشتند.(3)

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

به نوشته ی دکتر جاسم حسین چنانکه از روایات تاریخی استفاده می شود، شهرهای مورد نظر برای تعیین وکلاء به چهار منطقه تقسیم(4) می شدند:
منطقه اول بغداد، مدائن، سواد و کوفه (عراق)؛
________________________________________
1- .برگرفته ازحیات فکری وسیاسی امامانشیعه علیهم السلام ص 513 و سیرهپیشوایان، ص 573.
2- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 512 بهنقل از رجالکشی، ص 11، ومسند الامامالهادی علیه السلام، ص 83.
3- .برگرفته ازحیات فکری وسیاسی امامانشیعه علیهم السلام، ص 512 و 513.
4- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 513 بهنقل از تاریخسیاسی غیبتامام دوازدهم،ص137.
ص: 110
منطقه دوم بصره و اهواز؛
منطقه سوم قم و همدان؛
منطقه چهارم حجاز، یمن و مصر.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

در شبکه ی ارتباطی وکالت، هر ناحیه به یک وکیل مستقل واگذار می شد که تحت نظر او، کارگزارنِ محلّی منصوب می شدند. برای پی بردن به اقدامات سازمان وکالت می توان دستور العملهای حضرت هادی علیه السلام به وکلای خود را مورد مشاهده قرار داد.(1) به طور کلی نظام وکالت، نقش اساسی در تثبیت موقعیت سیاسی و فرهنگی شیعه ایفا کرد و جامعه شیعه مدیون فعالیتها و زحماتِ افراد این شبکه می باشد. البته گاهی هم بعضی از این وکلاء دستخوش انحراف از خط امام شده و مورد تکذیب آن حضرت قرار می گرفتند و در این شرایط، کسان دیگری جایگزین آنان می شدند.(2)