آشنایی با زندگانی امام هادی علیه السلام

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

بخش عمده ای نیز چنین بود) گاه شیعیانی از اصحاب امام هادی علیه السلام را در خود داشت که از آن جمله باید به ابراهیم بن شبیه اصفهانی اشاره کرد، وی گرچه کاشانی بوده، ولی به احتمال، مدّتی طولانی در اصفهان می زیسته که ملقّب به «اصفهانی» شده است چنانکه عکس این مطلب نیز صادق است، مانند علی بن محمد کاشانی که از اصحاب امام هادی علیه السلام است و وی در اصل اصفهانی بوده.(1)

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

همچنین در روایتی از عبدالرحمان نامی، نام برده شده که از مردم اصفهان بوده و تحت تأثیر کرامتی که در سامرّا از امام هادی علیه السلام دیده به مذهب شیعه درآمده(2) است.
________________________________________
1- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 530 تا532 به نقل ازمسند الامامالهادی علیه السلام، ص352.
2- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 530 تا532 به نقل از بحارالانوار،ج 5، ص 141 و مسندالامامالهادی علیه السلام ص 123، ضمناًمنتهی الآمالبا ترجمه باقریبیدهندی ج 2،فصل سوم، قسمتششم، ص 1825 به نقلاز بحارالانوار،ج 50، ص 141 والخرائج، ج 1،ص 392 و اثباه الهداه،ج 5، ص 236 و مدینهالمعاجز، ص 546 و همچنینزندگانی امامعلی الهادی علیه السلام، ص 64 بهنقل ازبحارالانوار،ج 13 ص 132 و پرسش هایمردم و پاسخ هایامام هادی علیه السلام، ص 185 به نقلازبحارالانوار،ج 50، ص 142، همگیتقریباًاینطور نقل می کنندکه عبدالرحمنخود علت شیعهشدنش رااینطور بازگومی کند: منفردی فقیر ولیصاحب زبان وبا جرأت بودم.در یکی ازسالها،مردماصفهان مرا بههمراه چند نفردیگر، برای شکایتبه دربارمتوکلفرستادند.روزی جلوی دربقصر متوکلایستادهبودیم کهدستور داد علیبن محمد پسرحضرت رضا علیه السلام رابیاورند. مناز شخصیپرسیدم: اینمرد کیست کهمتوکل دستورداده او رابیاورند؟ گفت:او مردی علویاست که شیعیانوی را امام می دانندو احتمال داردکه متوکل اورا برای کشتنبه اینجااحضار کردهباشد. من باخود گفتم: از اینجاحرکت نمی کنمتا او راببینم. ناگهاندیدم شخصیسوار بر اسبمی آید و مردمبرای احترامبه او در طرفراست و چپش صف کشیدندو او را تماشامی کردند.همین که چشممن به آن حضرتافتاد، مِهر ومحبّتش در دلمجای گرفت وبرایش در دل،شروع به دعاکردم که خداشرّ متوکل رااز سر او رفعنماید. حضرتاز میانجمعیّت می گذشتدر حالیکهنگاهش به یالِاسبش بود و بهچپ و راست خودو جای دیگرینگاه نمی کردو من همهمینطور در دلمشغول دعابرای آن بزرگواربودم، ولیهمین که به منرسید، روی خودرا به طرفمکرد و فرمود:«خدا دعایت رامستجاب کند وعمرت راطولانی و مالو اولادت رابسیار گرداند».وقتی این راشنیدم، بدنمبه لرزه افتادبه طوریکه نتوانستمخود را نگهدارم و رویزمین در میاندوستانم افتادم.دوستانم علّترا پرسیدند،گفتم: خیر استو چیزی بهآنان نگفتم. بعد ازآن به اصفهانبرگشتیم وخداوند به منمال زیادی عطافرمود، به طوریکهامروز به غیراز اموالی کهدر خارج از خانهدارم، فقط، درخانه قیمت اموالمبه یک میلیوندرهم می رسد وصاحب ده فرزندنیز شده ام وعُمرم اکنوناز هفتادگذشته و بهامامت کسی کهاز دل من خبرداده و دعایشدر حقّم مستجابگشته، معتقدهستم. «وَاَنَااَقُولُبِاِمامَهِ الرَّجُلِعَلَیالَّذِی عَلِمَمَا فِیقَلبِی، واستَجابَاللهُ دُعاءَهُفِیَّ وَ لِی».
ص: 121

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

گذشته از موارد مذکور، در اصفهانِ قرن چهارم کسانی که امیرالمؤمنین علی علیه السلام را بیشتر از مال و جان و خانواده ی خود دوست می داشتند فراوان بودند.(1)
________________________________________
1- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 530 تا532 به نقل ازمختصر تاریخدمشق، ج 10، ص 104. تذکر: بهطور کلی درفصل چهارم ایننوشته، متناصلی، برگرفتهاز کتاب «حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام می باشد.
ص: 122
ص: 123
فصل پنجم
اشاره
ص: 124
ص: 125
فضایل و کرامات امام هادی علیه السلام
اشاره
ابن صباغ مالکی از قول یکی از بزرگان علم، نقل می کند که: «فضیلت ابوالحسن علی بن محمد هادی زبانزد خاص و عام است و آوازه ی فضلش سراسر گیتی را درنوردیده است، فضیلتی ذکر نمی شود مگر آنکه نام امام، قرین آن است و کرامتی به اجمال گفته نمی شود جز آنکه تفصیل آن را امام هادی داراست.»(1)
همچنین محمد بن طلحه شافعی درباره ی امام هادی علیه السلام می گوید: «وی بی نظیرترین خصال نیک را در خود جمع آورده بود و آنها را از درجه ی نبوّت و رسالت و بطون اصیل عرب به میراث برده بود».(2)
بله در واقع به قول «قطب راوندی»: «صفات امامت و شرایط آن در علی بن هادی جمع شده بود و فضل، علم و صفات نیک ایشان به اوج کمال رسیده بود...
________________________________________
1- . زندگانیامام علیالهادی علیه السلام، ص 28 به نقلاز الفصولالمهمه، ص 268 وهمچنین امام هادی علیه السلام ونهضت علویان،ص 74 که او همقریب به همینمضامین را ازابن صباغمالکی نقلنموده است.
2- .زندگانی امامعلی الهادی علیه السلام، ص 30 بهنقل از مطالبالسؤول.
ص: 126
و اگر ما بخواهیم یکایک خصوصیات اخلاقی والای ایشان را برشماریم، تمام کتاب را باید بدان اختصاص دهیم».(1)
به همین جهت در این فصل هم، تنها به گوشه ای از فضایل و کرامات امام علیه السلام اشاره(2) می شود، چرا که
«آب دریا را اگر نتوان کشید هم به قدر تشنگی باید چشید»(3)

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

اینگونه مشکلات درونی شیعه کمتر از مشکلاتی نبود که از خارج به وسیله ی دشمنان، بر آنان وارد می شد به ویژه که مشکلات درونی در افزایش مشکلات خارجی تأثیر مستقیم داشت، به همین جهت امام با اینگونه مبارزات خود با غلات، تلاش می نمود که راهی برای حل این قبیل مشکلات درونی پیدا کند تا اجازه ندهد که لکه ی ننگی بر دامن تشیع بنشیند.(3)
بنابراین، با توجه به مسائلی که ذکر شد، واضح است که سختگیریهای بزرگان و شیعیان قم با غالیان، در راستای توصیه ها و فرمایشات امام هادی علیه السلام به دوستان و
________________________________________
1- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام ص 525.
2- . سیرهپیشوایان ص 605 و زندگانیامام علیالهادی علیه السلام، ص 377 و 378 ومکتب درفرایند تکامل بخشسوم، ص 112 و 113 بهنقل از رجالکشی، ص 524 و 525.
3- . سیرهپیشوایان ص 602 و حیات فکری وسیاسی امامانشیعه علیهم السلام، ص 525.
ص: 117
شیعیان، صورت می گرفته است.
در کنار قم، دو شهر آوه (که نزدیک ساوه است) و کاشان(1) نیز تحت تأثیر تعلیمات شیعی قرار داشته و از بینش مردم قم پیروی می کردند، همچنین مردم قم رابطه ی مالی نیز با امام هادی علیه السلام داشته اند. در این زمینه از محمد بن داود قمی و محمد طُلَحی یاد شده است که از قم و بلاد تابع آن، اموال و اخبارِ درباره ی وضعیت آن سامان را به امام می رسانیدند،(2) چنانکه یکی از اتّهامات آن حضرت این بود که اموالی از طرف مردم قم برای او فرستاده می شود.(3) البته از نامه ای که
________________________________________
1- . درپاره ای ازروایات، ازمحمد بن علیکاشانی نامبرده شده کهدر باب توحیداز امام هادی علیه السلام سؤالیکرده است «حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام ص 530 تا 532 به نقلاز الکافی،ج1، ص 102 والتوحیدصدوق، ص 101.»
2- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 530 تا532 به نقل ازمشارقالانوار ص 100 ومسند الامام الهادی علیه السلام ص 45

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

سیرهپیشوایان ص 572به نقل ازمجلسی، بحارالانوار،ج 50، ص 185 در اینرابطه می نویسد:محمد بن داودقمی و محمدطلحی نقل می کنند:اموالی از قمو اطراف آن که شامل«خمس» و نذور وهدایا وجواهرات بود،برای امامابوالحسنهادی علیه السلام حمل می کردیم.در راه، پیکامام رسید وبه ما خبر دادکه بازگردیم،زیرا موقعیتبرای تحویلاین اموالمناسب نیست.ما بازگشتیم وآنچه نزدمانبود، همچناننگه داشتیم تاآنکه پسازمدتی امام دستورداد اموال رابر شترانی کهفرستاده بودبار کنیم وآنها را بدونساربان به سویاو روانهکنیم. مااموال را بههمین کیفیتحمل کردیم وفرستادیم. بعداز مدتی که بهحضور امامرسیدیم،فرمود: بهاموالی کهفرستاده ایدبنگرید! دیدیمدر خانه یامام، اموالبه همان حالمحفوظ است.
3- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام ص 530 تا 532به نقل ازامالی طوسی، ج1، ص 282 و مسندالامامالهادی علیه السلام، ص 37 وهمچنین در ص 26همین نوشتهنیز قضیه ایدر این رابطهذکر شد «قضیهبزم شراب».
ص: 118

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

امام به نماینده ی خود در همدان به نام «ابراهیم بن محمد همدانی» نوشته است به خوبی فهمیده می شود که از همدان هم وجوهی جمع آوری می شده و توسط وکیل حضرت برای ایشان ارسال می شده.(1)
همچنین مردم قم و آوه برای زیارت مرقد مطهر امام رضا علیه السلام به مشهد الرضا علیه السلام مسافرت می کردند و امام هادی علیه السلام نیز آنها را در قبال این عمل «مَغفُورٌ لَهُم» وصف کرده اند.(2)
مردم شیعه ی دیگر شهرهای ایران نیز چنین رابطه ای را با امامان داشتند و این در حالی بود که بیشتر شهرهای ایران به دلیل نفوذ قهرآمیز امویان و عباسیان، گرایشات سُنّی داشتند و شیعه در اقلیّت بود.(3)

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

دیلم هم از اواخر قرن دوم هجری، شیعیان زیادی را در آغوش خود داشت، که از جمله ی آنها صالح معروف به «ابومقاتل دیلمی»(4) است، او یکی از اصحاب امام هادی علیه السلام بود و کتابی روایی و کلامی درباره ی مسئله ی امامت تألیف نمود. گذشته از اینکه شیعیان زیادی در دیلم می زیسته اند، افرادی از مهاجران دیلمی، در
________________________________________
1- . سیرهپیشوایان، ص 576به نقل ازاختیار معرفهالرجال، ص 611 و 612حدیث 1136 و حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 530 تا532 به نقل ازرجال کشی، ص 610.
2- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 530 تا532 به نقل ازعیون اخبارالرضا علیه السلام، ج 2، ص 260.
3- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 530 تا532.
4- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 530 تا532 به نقل ازمسند الامامالهادی علیه السلام، ص 317 و تنقیحالمقال، ج 2، ص 90.
ص: 119
عراق نیز به مذهب تشیع گرویده بودند.(1)
علاوه بر مواردی که ذکر شد، لقبهای شهری که، نسبتهای محلّی اصحاب امام هادی علیه السلام را مشخص می کند، تا حدودی می تواند نشان از مراکز و اقامتگاه های شیعیان باشد، به عنوان نمونه می توان از احمد بن اسحاق رازی، حمدان بن اسحاق خراسانی، علی ابن ابراهیم طالقانی، حسین بن سعید اهوازی،(2) بشر بن بشار نیشابوری و فتح بن یزید جرجانی یاد کرد که در شهرهای مختلف ایران می زیسته اند. لازم به ذکر است که جرجان و نیشابور(3) در پرتو فعالیتهای روزافزون شیعیان، به مرور به صورت مراکز نفوذ شیعه در قرن چهارم درآمد.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

شواهد دیگری حاکی از آن است که در قزوین نیز کسانی از اصحاب امام هادی علیه السلام ساکن بوده اند.(4)
اصفهان نیز که شایع بود اهالی آن از سُنّیان متعصب حنبلی هستند (و البته
________________________________________
1- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 530 تا532.
2- . او ازاصحاب وشاگردان امامهادی علیه السلام و یکی ازشخصیتهایبرجسته و ازچهره هایدرخشان علمی ومعنوی و ازراویان حضرترضا و جواد وهادی علیهم السلام است و سیکتاب تألیفنموده که درمیان اصحاب معروفاست. به طوریکهکتب سائرین رابا آن قیاس می کنندو می گویند کهفلانیکتابهایش مثلکتب حسین بنسعید اهوازیسی مجلد است،حسین بن سعیداصلش از کوفهاست ولی بابرادرش بهاهواز منتقلشد و بعد از آنبه قم آمد و درقم هم وفاتیافت. «برگرفتهاز سیرهپیشوایان، ص 611و منتهیالآمال فصل هفتم(اصحاب امامعلی النفی علیه السلام) ص 1063 قسمتاول».
3- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 530 تا532 به نقل ازاحسن التقاسیم،صص 315، 358، 361، 371، 366.
4- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 530 تا532 به نقل ازرجال کشی، ص 526.
ص: 120

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

بخش عمده ای نیز چنین بود) گاه شیعیانی از اصحاب امام هادی علیه السلام را در خود داشت که از آن جمله باید به ابراهیم بن شبیه اصفهانی اشاره کرد، وی گرچه کاشانی بوده، ولی به احتمال، مدّتی طولانی در اصفهان می زیسته که ملقّب به «اصفهانی» شده است چنانکه عکس این مطلب نیز صادق است، مانند علی بن محمد کاشانی که از اصحاب امام هادی علیه السلام است و وی در اصل اصفهانی بوده.(1)
همچنین در روایتی از عبدالرحمان نامی، نام برده شده که از مردم اصفهان بوده و تحت تأثیر کرامتی که در سامرّا از امام هادی علیه السلام دیده به مذهب شیعه درآمده(2) است.
________________________________________
1- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 530 تا532 به نقل ازمسند الامامالهادی علیه السلام، ص352.
2- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 530 تا532 به نقل از بحارالانوار،ج 5، ص 141 و مسندالامامالهادی علیه السلام ص 123، ضمناًمنتهی الآمالبا ترجمه باقریبیدهندی ج 2،فصل سوم، قسمتششم، ص 1825 به نقلاز بحارالانوار،ج 50، ص 141 والخرائج، ج 1،ص 392 و اثباه الهداه،ج 5، ص 236 و مدینهالمعاجز، ص 546 و همچنینزندگانی امامعلی الهادی علیه السلام، ص 64 بهنقل ازبحارالانوار،ج 13 ص 132 و پرسش هایمردم و پاسخ هایامام هادی علیه السلام، ص 185 به نقلازبحارالانوار،ج 50، ص 142، همگیتقریباًاینطور نقل می کنندکه عبدالرحمنخود علت شیعهشدنش رااینطور بازگومی کند: منفردی فقیر ولیصاحب زبان وبا جرأت بودم.در یکی ازسالها،مردماصفهان مرا بههمراه چند نفردیگر، برای شکایتبه دربارمتوکلفرستادند.روزی جلوی دربقصر متوکلایستادهبودیم کهدستور داد علیبن محمد پسرحضرت رضا علیه السلام رابیاورند. مناز شخصیپرسیدم: اینمرد کیست کهمتوکل دستورداده او رابیاورند؟ گفت:او مردی علویاست که شیعیانوی را امام می دانندو احتمال داردکه متوکل اورا برای کشتنبه اینجااحضار کردهباشد. من باخود گفتم: از اینجاحرکت نمی کنمتا او راببینم. ناگهاندیدم شخصیسوار بر اسبمی آید و مردمبرای احترامبه او در طرفراست و چپش صف کشیدندو او را تماشامی کردند.همین که چشممن به آن حضرتافتاد، مِهر ومحبّتش در دلمجای گرفت وبرایش در دل،شروع به دعاکردم که خداشرّ متوکل رااز سر او رفعنماید. حضرتاز میانجمعیّت می گذشتدر حالیکهنگاهش به یالِاسبش بود و بهچپ و راست خودو جای دیگرینگاه نمی کردو من همهمینطور در دلمشغول دعابرای آن بزرگواربودم، ولیهمین که به منرسید، روی خودرا به طرفمکرد و فرمود:«خدا دعایت رامستجاب کند وعمرت راطولانی و مالو اولادت رابسیار گرداند».وقتی این راشنیدم، بدنمبه لرزه افتادبه طوریکه نتوانستمخود را نگهدارم و رویزمین در میاندوستانم افتادم.دوستانم علّترا پرسیدند،گفتم: خیر استو چیزی بهآنان نگفتم. بعد ازآن به اصفهانبرگشتیم وخداوند به منمال زیادی عطافرمود، به طوریکهامروز به غیراز اموالی کهدر خارج از خانهدارم، فقط، درخانه قیمت اموالمبه یک میلیوندرهم می رسد وصاحب ده فرزندنیز شده ام وعُمرم اکنوناز هفتادگذشته و بهامامت کسی کهاز دل من خبرداده و دعایشدر حقّم مستجابگشته، معتقدهستم. «وَاَنَااَقُولُبِاِمامَهِ الرَّجُلِعَلَیالَّذِی عَلِمَمَا فِیقَلبِی، واستَجابَاللهُ دُعاءَهُفِیَّ وَ لِی».
ص: 121

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

گذشته از موارد مذکور، در اصفهانِ قرن چهارم کسانی که امیرالمؤمنین علی علیه السلام را بیشتر از مال و جان و خانواده ی خود دوست می داشتند فراوان بودند.(1)
________________________________________
1- . حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام، ص 530 تا532 به نقل ازمختصر تاریخدمشق، ج 10، ص 104. تذکر: بهطور کلی درفصل چهارم ایننوشته، متناصلی، برگرفتهاز کتاب «حیاتفکری و سیاسیامامان شیعه علیهم السلام می باشد.