حکمت ها و اسرار نماز

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

باز در آخر عدّۀ الداعی، سلسله مراتب ذکر را چهار قسم می کند:
1. ذکر آشکار
2. ذکر مخفی
3. تذکر قلبی
4. به یاد خدا بودن، به نحوی که سبب ترک معصیت و انجام طاعت شود.(4)
بعضی در فلسفه ی بلند خواندن گفته اند: قرائت در نماز، مانند قرائت قرآن است، در غیر نماز باید بلند بلند خوانده شود که از توجّه به خدا، هم زبان
ص:103

---

1- (1) . عدۀ الداعی، ص 243
2- (2) . شرح / 4
3- (3) . همان، ص 220
4- (4) . همان، ص 283.
لذّت ببرد هم قلب، و هم سلول های گوش از شنیدن کلام محبوب غرق در لذت شود.
و همچنین در بلند گفتن اذان، لذت روحی و سمعی برای مؤمنین می باشد.
امّا در اخفات، به عکس اگر از این مزیّت محروم است، در عوض مَثَلش مثل آب جاری در دو لوله می باشد که اگر یکی بسته شود، فشار جریان در دیگری بیشتر شود، به همین نحو وقتی اخفات خواندیم، فشار روی مغز زیادتر ونمازگزار توجّه قلبی او بیشتر گردد.
مثال: شاعر می گوید:
اعد ذکر نعمان لنا انّ ذکره
من از ذکر خمر لذّت می برم، همان طور که از خوردنش لذت می برم به وسیله ی قوّه ی ذائقه، و از دیدنش نیز قوه ی باصره ام لذت می برد، و از بوئیدنش شامّه ام لذت می برد، و از گرفتن آن قوّه ی لامسه ام غرق لذت می شود، امّا قوّه ی سامعه و شنوایی من بی بهره مانده است.
لذا از ساقی تقاضا می کند که در وقت سقایت با صدای بلند بگو: «بگیر که این شراب است!» تا من از شنیدن وصف آن هم لذت ببرم و قوّه ی سامعه ام بی بهره نماند، و تمام احساسات من غرق در لذت شراب گردد.
همچنین نمازگزار می خواهد در موقع نماز، به وسیله ی صدای بلند، با همه ی اعضاء و جوارح از نماز بهره برداری کند.
حضرت ابراهیم همه ی مال خودش را فدای شنیدن اسم خدا کرد، هنگامی که جبرئیل به امر خدا در مقام امتحان او بود.(1)
ص:104

---

1- (1) . معراج السعادۀ، باب محبت.

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

هفتم: فلسفه ی عربی خواندن نماز و قرآن
اشاره
گرچه در نگاه ابتدایی به نظر می رسد که هر کس به زبان محلّی خودش، که کاملاً مفاهیم آن را درک می کند، اگر خدا را بخواند و نماز را ادا کند بهتر است تا زبانی که از آن چیزی نمی فهمد، ولی پس از دقت معلوم می شود که در این دستور حکمت هایی نهفته که نماز را با دعا و نیایش و آداب دیگر کاملاً متفاوت می سازد.
هر کس به زبان خودش می تواند با خدا راز و نیاز نماید و مانعی ندارد، ولی نماز جنبه ی دیگری دارد و حکمت ها و اسراری در آن به ودیعت نهاده شده، که به بعضی از آنها اشاره می کنیم:
1. هماهنگی و اتّحاد مسلمین جهان:
در قارّه های مختلف دنیا با پراکندگی آراء و مذاق آنها، به وسیله ی نماز همگی به یک زبان و به یک نحو در ساعت های معین، رو به خدا می ایستند و نیایش و عرض حاجت می کنند و همه ی اختلافات آراء و مرام های خود را کنار گذارده، و وحدت ملیّت خود را در قالب نماز به دنیا معرفی می نمایند.
ص:105

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

2. محافظت از تحریف و تغییر:

به وسیله ی عربیت نماز، این فرضیه ی بزرگ از تحریف و تغییر محفوظ می ماند و به همان نحو که در زمان پیغمبر و صدر اسلام این فریضه ادا می شده، بدون کوچک ترین تغییر تا قیامت محفوظ خواهد ماند.

در صورتی که اگر به غیر عربی و به زبان هر ملتی جایز بود ترجمه شود و خوانده شود، هزاران تغییر پیدا شده بود و از صورت اصلی مسخ می شد؛ ولی وجوب اداء نماز به زبان عربی، سبب شده تا شکل و محتوای نماز تغییر پیدا نکند.(1)

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

3. حفظ لطائف و حقایق نماز:

آن ملاحت و لطافتی که در اصل جملات نماز است، در ترجمه ی آن وجود ندارد؛ چنانچه قرآن را به زبان های مختلف جهان ترجمه کرده اند، امّا مقام قرآن و لطافت آن کجا، و مقام ترجمه ی آن به زبان های دیگر کجا!
همان طور که دیوان حافظ و سعدی و خیّام را به زبان های دیگر ترجمه کرده اند؛ وقتی ترجمه را با اصل مقابله و مقایسه کنیم، خواهیم دید چقدر از لطائف اصل در ترجمه مفقود شده است.
بس نکته ی غیر حسن بباید که تا یکی مطبوع طبع مردم صاحب نظر شود
ص:106

---

1- (1) . برای این که به منظور شارع، جامه ی عمل پوشیده شود، بدعت را در امور دینی حرام کرده و عبادات را توقیفی قرار داده است.

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

4. توجه بیشتر به قرآن کریم:

کتاب مذهبی ما قرآن، معجزه ی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است و یک قسمت مهم نماز هم، تلاوت قرآن است که باید قرآن از دست تحریف مصون بماند؛ و عربیّت نماز و قرائت آیات مربوط به نماز این حقیقت را تأیید می کند و حفظ سنگر با عظمت قرآن را تشدید می نماید.
5. ایجاد وحدت بین الملل اسلامی:
برای مسلمین زبان بین الملل لازم است که هر مسلمانی در هر قارّه و مملکتی با مسلمین آن مملکت بتواند تماس بگیرد.
به ویژه امروز که دنیا کوچک شده و به منزله ی خانه است، که هر مملکت به سانِ اطاقی است در این خانه، و تماس گرفتن اهل خانه با یکدیگر و تفهیم و تفهّم آنها ضروری و لازم است، پس باید زبانی داشته باشند که بتوانند مقاصد خود را به یکدیگر بفهمانند.(1)
دکتر «رماتوف» برای این مقصود کوشش زیادی کرد که زبان بین الملل و خط بین الملل ایجاد کند. او زبان و خط «اسپرانتو» را در نظر گرفت که قواعد آن آسان تر از سایر زبان های دنیا است و روی آن فعالیّت ها و پافشاری شد و به نتیجه نرسید، ولی در 14 قرن پیش پیغمبر اسلام (صلی الله علیه و آله) این حقیقت را در
ص:107

---

1- (1) . به همین خاطر رادیو لندن ناچار شده به 44 زبان سخن بگوید تا مقاصد خود را به دنیا اعلام و ابلاغ نماید.
نظر آورد و زبان عربی را که فصیح ترین و وسیع ترین زبان ها است زبان بین الملل مقرّر داشت.
زیرا کتاب مذهبی مسلمین قرآن است که باید مسلمین همه روزه آن را بخوانند و به قوانین آن عمل نمایند و نمازی که از همه ی واجبات مهم تر است، به همین زبان قرآن - زبان عربی - است.
به همین خاطر تمام مسلمین دنیا ناگزیر به یاد گرفتن زبان عربی می باشند تا معانی نماز و قرآن، کتاب مذهبی خود را بدانند و این وحدت اسلامی و زبان بین الملل در دنیا وجود خارجی پیدا کند نه وجود خیالی؛ مانند زبان «اسپرانتو»، که شخص نامبرده می خواست اشاعه دهد.
فکر کوتاه «کسروی» از دکتر «مرقوم» کوتاه تر است که می خواست بدون اینکه زبان فارسی با دین یا دنیای بین الملل روز و تبلیغ جهانی تماس داشته باشد، زبان فارسی (یا به قول خودش: زبان پاک) زبان بین المللی گردد.
امّا فکرِ بلند پایه ی پیغمبر اسلام (صلی الله علیه و آله) این بود که زبان عربی را با دین و کتاب دینی میلیون ها مسلمان دنیا، پیوند ناگسستنی دهد، که تا قیامت که دین اسلام برقرار است، زبان عربی هم در تمام ادوار و قرون و اعصار محفوظ و برقرار باشد. و قرآن و نماز از تغییر و تحریف محفوظ و پایدار بماند.
نویسنده ی معروف مسیحی می گوید:
برای پیغمبر اسلام همین عظمت کافی است که زبان عربی را زنده و جاویدان نمود، و فراگرفتن آن را بر تمام پیروان اسلام واجب نمود.
ص:108
زیرا بر هر مسلمان از هر نژاد و ملّتی، واجب است که نماز را به زبان عربی که زبان خدایی (یعنی زبان کتاب آسمانی مذهبی آنها است) و لغت رسمی دین است به جا آورد، بنابراین حیات جاوید زبان جامع عربی را محقق نمود.
در یکی از مجلات آمده که اخیراً در اروپا زبان عربی را جزء برنامه های مدارس قرار داده اند و بالعکس اشخاصی که مثل کسروی، ضد دین و قرآن و اسلام هستند، نسبت به زبان عربی دشمنی می ورزند و به بهانه ی این که ما باید زبان باستانی و اصلی خود را از تغییر و آمیختگی نجات بدهیم، باید به طور کلی زبان پارسی آراسته و پیراسته گردد و لغات عربی که با آن آمیخته شده، بیرون کشیده شود.
ولی مقصود کسروی ضدیّت با قرآن و زبان عربی است، نه این که مقصودش زنده کردن زبان باستان باشد؛ زیرا در همان جا می گوید: خط فارسی مبدّل به خط لاتین گردد.

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

کسروی چه می گوید؟
در مقاله یا کتاب خودش به نام «زبان پاک» می گوید:
یکی از اندیشه هایی که در سده ی گذشته در اروپا، در میان سوسیالیست ها و دیگر نیکخواهان جهان پیدا شده، فکر یک زبان بین المللی است؛ آن ها خواسته اند گذشته از زبان هایی که هست، و هر تیره با یکی از آنها سخن می گوید، زبان دیگری باشد که همه ی مردم آن را یاد گیرند و دو تن که به هم رسیدند و زبان همدیگر را نفهمیدند با این زبان سخن بگویند.
ص:109
این آرزو در سده ی گذشته پیدا شده و کوشش هایی در راه پدید آوردن چنین زبانی (زبان همگان) به کار رفته که به نتیجه ی درستی نرسیده است.
نبودن زبان واحد، یکی از گرفتاری های آدمیان است و چه دشواری بزرگی را در زندگی پدید آورده است.
اکنون که در سایه ی تلگراف و تلفن و راه آهن و هواپیما و اتومبیل و رادیو، جهان کوچک شده و کشورها با همه ی دوری، به هم نزدیک گردیده است، همین مشکل زبان مانع بزرگی است که مردمان را از سودهای این نزدیکی کمتر بهره مند می گرداند، و رادیو لندن ناچار شده با 44 زبان سخن گوید.
آرزوی زبان همگان از اینجا پیدا شده، و در این باره نیز سخنانی رفته و این روشن گردیده که از زبان هایی که موجود است هیچ یکی را نتوان برگزید زیرا آن زبان ها چنان دشوار است که برای یاد گرفتن هر یکی سال ها رنج باید برد.
از این رو برخی از دانشمندان زبان شناس بر آن شده اند که زبان تازه بسازند و یکی از آنها دکتر «زمانهوف»، از دانشمندان لهستان بوده که گفته زبان «اسپرانتو» آسان ترین زبان ها است، هر کسی می تواند آن را از یک تا سه ماه یاد گیرد و بنویسد و سخن گوید.
در این زبان بیش از 16 قاعده ی آسان نیست، و کتاب هایی نیز به این زبان ترجمه شده است، با این حال زبان «اسپرانتو» پیش نرفته و آرزویی که «زمانهوف» داشته، انجام نگرفته است.
ص:110
دکتر «زمانهوف» و یارانش، «اسپرانتو» را تنها به نام آن که یک زبان همگان است و جهان به آن نیاز دارد، رواج می دادند و این عنوان با این که راست است، ولی دارای آن نیرویی که می بایست نبود.
ولی زبان فارسی، گذشته از آن که کتاب ها و خواندنی های بسیار دارد و خواهد داشت، خود با یک کوشش بسیار نیرومندی که برای تکان دادن جهان آغاز شده توأم می باشد، از این رو به پیشرفت آن در جهان امید بسیار بسته می شود.(1)
نگارنده گوید: با آن کوشش و جدیّت «زمانهوف» و یارانش و با کمک جامعه، و اتّفاق ملل ممکن نشد که زبان «اسپرانتو» را بین المللی نمود؛ پس بنابراین جامه ی عمل پوشیدن ایده آل های «کسروی» که زبان پارسی زبان بین الملل و همگانی گردد، غیر ممکن و محال عادی است و ایجاد زبان همگانی، یک نیروی الهی می خواهد.
از این رو شارع مقدس، کتاب مذهبی اسلام را به زبان عربی و نماز را به آن زبان قرار داد، تا زبان بین الملل وجود خارجی پیدا کند و از عالم خیال به عالم حقیقت و واقعیّت تجلّی نماید.

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

بوعلی و بهمنیار

بهمنیار از شاگردان مبرّز ابوعلی سینا و ارادتمندان خاص او بود. چندین مرتبه از روی حسن نیّت و شدّت علاقه و ارادات، به استاد خود پیشنهاد کرد
ص:111

---

1- (1) . ر. ک: زبان پاک، نوشته ی احمد کسروی.
که شما با این مقام علمی و رتبه ی عالی در دانش و هنرمندی، شایسته است ادعّای نبوّت بکنید و این ادّعا از شما پذیرفته خواهد شد و دل ها رو به شما متوجه می شود.
ولی از جانب استاد پاسخ مثبت یا منفی نشنید.
تا شبی سرد، در فصل زمستان، که برف همه جا را فرا گرفته بود، استاد و شاگرد، در بستر خواب و محّل مناسب و گرمی بودند، که ناگاه بوعلی شاگرد را صدا کرد و با لحن محبّت آمیزی از او برای رفع تشنگی آب خواست.
بهمنیار بسیار برایش سخت بود که بستر گرم را رها کند و برای آوردن آب مسافتی را در این سرمای سخت طی کند، و برای او عذرهایی آورد و حاضر نشد برای استاد آب بیاورد، بوعلی ساکت شد.
چند ساعتی گذشت، سکوت شب عالم را فرا گرفته بود، ناگاه صدای روح افزای مؤذّن برفراز مناره بلند شد: اللَّه اکبر، أشهد أن لا إله إلا اللَّه، أشهد أنّ محمّداً رسول اللَّه.
از شنیدن این کلمات، روح تازه در کالبد آنها دمیده شد، بوعلی شاگرد خود بهمنیار را صدا کرد و فرمود: پیشنهادهای تو را این صدا پاسخ داد.
بهمنیار پرسید: چگونه؟
بوعلی گفت: با این که خودت به طور مکرر این پیشنهاد را به من می کردی، و معلوم است علاقه ی تو به من زیادتر است از دیگران، با این حال حاضر نشدی برای من آب بیاوری و مرا تشنه گذاردی و امر مرا امتثال نکردی.
ص:112
امّا این مرد مسلمان که صدای او را می شنوی، برای اجرای امر پیغمبر آخرالزمان، آن هم امر استحبابی، در این سرمای شدید بدون احساس ناراحتی، بدون الزام و اجبار، از روی رغبت و اختیار، بالای مأذنه، اسم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را با عظمت می برد و امر مستحبی او را اطاعت می کند.
این نیست به غیر از نیروی ایمان حقیقی و دست غیبی و قدرت لا یزال، که از عالم ما فوق طبیعت سر چشمه می گیرد و اثری از عالم غیب به دنبال دارد، پس شایسته ی نبوّت، محمّد است نه بوعلی سینا.

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

باید به آقای «کسروی» گفته شود: این پیشنهاد شما که زبان پارسی، زبان همگانی گردد، یا به زبان «زمانهوف» لهستانی که زبان «اسپرانتور» را پیشنهاد می کند، مؤثر واقع نخواهد شد و پیشرفت قوه ی قهریّه و اجبار محدود است تا آنجایی که فشار و اجبار بالای سر باشد، به مجرد بر طرف شدن اجبار، حرکت قهریّه مبدل به حرکت طبیعیّه خواهد شد.
آن نیروی غیر طبیعی ایمان، که از عالمی محیط بر مادّیات، سر چشمه می گیرد وآن علاقه به قرآن و فریضه ی مهم نماز که به زبان عربی نازل شده، دارای نیروئی است فوق طبیعی، و صلاحیّت دارد که دنیا را تکان دهد و زبان همگانی و بین المللی واقع گردد.
چنانچه «برناد شاو» می گوید: نزدیک است که اسلام، دنیا را تکان دهد و زبان همگانی و بین المللی واقع گردد و قرآن که برنامه ی سعادت عالم بشریّت است و می تواند مشکلات سیاسی و اقتصادی و طبیعی همه ی مردم روی زمین را برطرف نماید، کتاب مذهبی و زبان بین المللی گردد.
ص:113

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

در مجله ی مکتب اسلام، ریویو (از لندن)(1) مقاله ی مفصلّی دارد تحت عنوان: «چرا به زبان عربی خدا را عبادت کنیم؟»؛ اینک بعضی از عبارات آن را به طور خلاصه نقل می کنیم:
اگر اسلام دین نژادی یا ملی بود، هرکس می توانست زبان رائج و معمول همان منطقه را برای عبادت به کار برد، در صورتی که می دانیم اسلام دینی است جهانی و اعضای جامعه ی اسلامی به صدها زبان تکلّم می کنند.
زندگی ما در حال حاضر بیشتر از پیشتر جنبه ی بین المللی به خود می گیرد و هر شهری مسلمانانی دارد که با زبان های مختلف سخن می گویند.
تصور کنید یک نفر انگلیسی مسلمان به چین می رود و در حین عبور از خیابان می شنود که کسی می گوید: «چنگ، چانگ، چونگ»؛(2) یعنی خدا بزرگ است، اللَّه اکبر.
بدیهی است شنونده ی این رهگذر، معنای این کلمات را نخواهد فهمید و نماز جماعت یا جمعه را از دست خواهد داد و اتفاقاً در چین مساجد آن شبیه به مساجد فرانسه و انگلستان یا جاهای دیگر نیست و گل دسته و مناره ندارد.
در این صورت یک مذهب جهانی، مشترکات اساسی لازم دارد که در میان همه ی پیروان آن رایج باشد.

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

دعوت به نماز و فرمول هایی که در عبادت باید رعایت شود، قسمتی از اجزای اصلی و اساسی عمل به این فرهنگ را تشکیل می دهد.
ص:114

---

1- (1) . از دکتر محمد حمید اللَّه، ترجمه ی سید غلامرضا سعیدی (شماره ی 3 مکتب اسلام سال هشتم)
2- (2) Chiug , Chang , Chvng. .
و نیز می گوید: عملاً هیچ مذهبی غیر از اسلام، کتابی را که نسخه ی اصل وحی مبتنی بر آن باشد، ندارد و به هر حال آن چه (جز قرآن) موجود است، ترجمه است، یا بهتر بگوییم قسمت ها و اجزائی است که به طور منقول در اختیار کلیمیان و پارسیان و مسیحیان و سایر امّت ها است؛ و چه افتخاری بالاتر از این برای مسلمانان، که از این جهت نیز وضع استثنائی دارند و نسخه ی اصلی کتاب را در دست دارند، به همان شکلی که وحی شده است و آن کتاب «قرآن کریم» است.
«گوستاو لوبون» می گوید: تمام اقوام مختلف مسلمین در دو چیز با هم اتفاق دارند، یکی زبان عربی (به واسطه ی قرآن و نماز)، دوّم حج بیت اللَّه که مسلمانان دنیا را در یک نقطه معین در وقت معین با یکدیگر مجتمع می سازد.
هر مسلمانی از هر طبقه ای باشد، لازم است بتواند قرآن را به عربی قرائت کند؛ و از اینجا می توان گفت که زبان عربی در تمام دنیا شایع است و ترقّی حیرت انگیز اسلام و انتشار قرآن، گروه های مخالف را به حیرت انداخته است.(1)
یادآوری
بی مناسبت نیست برخی از کلمات «موسیو شارل میبر»(2) در فلسفه ی احکام اسلام را به عرض برسانم:
ص:115

---

1- (1) . تمدّن اسلام و عرب، ص 146
2- (2) . تمدن اسلام، ص 179.