حکمت ها و اسرار نماز

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

اگر چه این فرضیّه مثل بسیاری از تئوری های مادّیین مبنای صحیحی ندارد و طبق علم روز قابل ردّ است، نظیر فرضیّه ی بطلیموس که امروز
ص:163

---

1- (1) . اینجا نیز اشکالی به نظر نگارنده می رسد که به ماتریالیسم ها متوجّه است: از ترکیب چند هیدروژن نمی توان گفت عنصر دیگری به وجود آمده، زیرا اگر هسته ی هیدروژن یک اکسیژن شود، باید هر یک اتم اکسیژن وزنش با هسته ی اتم هیدروژن مساوی باشد و حال آن که وزن یک اتم اکسیژن شانزده برابر یک اتم هیدروژن است.
بطلانش در دنیای علم به ثبوت رسیده یا فرضیّه داروین و لامارک که بطلان آن آفتابی شده یا فرضیّه لاپلاس که از راه های متعدد می توانیم آن را ردّ نماییم، بلکه خود این صاحبان فرضیّه، عقیده ی درستی به تئوری های خود ندارند، ولیکن پیروان آنها (کاسه از آش داغ ترها) این تخیّلات بی پایه را مانند وحی قبول می نمایند.
ص:164

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

نهم: فلسفه ی رکوع و سجود

از جمله ارکان و اجزاء مهم نماز، رکوع و سجود است که در سلوک راه عبودیّت، نقش بزرگی را بازی می کنند. «رکوع» که جزء معظم نماز است،(1) عبارت است از: تعظیم و تکریم معبود و اظهار بزرگی و بزرگواری حضرت احدیّت با خم شدن و سر تعظیم فرو آوردن.
چنانچه در احترام و تعظیم مقام سلاطین خم می شدند و رکوع می کردند و این عمل نهایت تکریم و غایت تعظیم و تجلیل را نشان می داد.
«سجده» که عبارت است از: روی خاک افتادن در مقابل مسجود، نهایت تذلّل و غایت خضوع و ناچیزی و فناء عبد را در مقابل معبود و مسجود مجسّم می دارد.
و این دو یعنی «تعظیم معبود» و «تذلّل عبد» مغز و روح عبودیّت را خاطر نشان می سازد؛ و هر عبادتی که این دو در آن جمع باشد، عبادت کامل است و دارای روح و حقیقت عبودیّت است. و این دو را شارع مقدّس اسلام در عبادت جامع نماز، جمع کرده و ارزشِ عبادتِ نماز، به واسطه ی رکوع و سجده، زیادتر شده است.
ص:165

---

1- (1) . اشتقاق آن از رکعت، و تحقق رکعت به تحقق رکوع است.
در منهج الصادقین آمده: بنی ثقیف از حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) درخواست کردند که از خداوند بخواه که رکوع و سجود از نماز برداشته شود. (زیرا برای مردم با نخوت و متکبر جاهلیّت، رکوع و سجده بسیار مشکل بود.)
رسول خدا تأملّی کردند تا وحی نازل گردد و جواب آنها را بدهند، این آیه نازل شد:
«ولو لا أن ثبتناک لقد کدت ترکن إلیهم شیئاً قلیلاً»؛ (1)«و اگر ما تو را ثابت قدم نمی ساختیم (و در پرتو مقام عصمت، مصون از انحراف نبودی) نزدیک بود به آنان تمایل پیدا کنی.»
که جواب یأس با تهدید آمد که در ظاهر متوجّه پیغمبر شد از باب «ایّاک أعنی واسمعی یا جاره».

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

و در خبری حکایت شده که رسول خدا فرمود: «لاخیر فی دین لیس فیه رکوع وسجود»(2) شاید مراد از دین نماز باشد که رکن معظم دین است، لذا نماز میّت که رکوع وسجده ندارد، در نظر اهل شرع صحت سلب دارد، و اطلاق صلاۀ بر آن، اطلاق لغوی است که همان صرف نیایش است.
در ضمیر ناخودآگاه یا خودآگاه هر فرد، یک کبر ذاتی است که دوای آن همان رکوع و سجود نماز است، زیرا اشرف اجزای بدن انسان، صورت است و صورت انسان بر صورت سایر مخلوقات امتیاز دارد، از این جهت خداوند برای
ص:166

---

1- (1) . إسراء / 74
2- (2) . بحار الأنوار، ج 17، ص 53.
خلقت صورت انسان به خود آفرین گفته و این صورت گری بشر را احسن تقویم خاطر نشان ساخته:
روزی که آفرید تو را قدرت آفرین در آفرینش تو به خود گفت آفرین
و پیشانی که محل تمرکز قوای فکری و عقل بشری است، افضل اجزاء صورت است، آن را روی خاک پست نهادن، نهایت تذلل و فروتنی است؛ و شایسته است، برای کسی باشد که در منتها درجه ی علوّ و رفعت و عظمت باشد، از این رو سجده به خدا اختصاص پیدا کرده است.
امّا سجده ی ملائکه به آدم، برای خدا و به امر خدا بود و آدم قبله ی آنها بود. و سجده ی یعقوب و فرزندان به یوسف، سجده ی شکر بود، که خداوند این موهبت را به آنها عطا کرده است، چنانچه در «وسائل الشیعه» یک باب برای همین مطلب آمده است.

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

در سجده، اظهار فنا و نیستی عبد است و اشاره است به آیه ی شریفه:
«منها خلقناکم وفیها نعیدکم»؛ (1)«ما شما را از آن [ زمین] آفریدیم؛ و در آن باز می گردانیم؛ و بار دیگر (در قیامت) شما را از آن بیرون می آوریم!»
ص:167

---

1- (1) . طه / 55.
که در سجده ی اوّل اشاره است که ما خاک بوده ایم(1) و خداوند از عصاره ی خاک ما را خلق کرده است و رفتن به سجده ی دوّم اشاره است به این که دو مرتبه خاک می شویم؛ و بر خاستن از سجده ی دوم، یعنی دو مرتبه از خاک بیرون آمده و برای قیامت و حساب زنده می شویم.
«رکوع» چون تعظیم است نسبت به معبود، و تعظیم مراحل مختلف ندارد بلکه یک مرحله ی واحد است تا پایان، لذا رکوع محقق و مثبت حقیقت است و یکی است.
امّا «سجده» چون عبارت است از اظهار فناء و تذلّل عبد، و فناء مراحل متعدّدی دارد (فناء بدوی و فناء عودی) لذا در سجده تعدّد لحاظ شده که آیینه ی این حقیقت است.
«فناء بدوی»: «ما کان اللَّه و لم یکن معه شیء»، اشاره به موقعی که خدا بود و هیچ چیز دیگر نبود و همه ی عالم را از کتم عدم به عرصه ی وجود آورد.
ص:168

---

1- (1) . خلقت بشر از خاک دو معنا دارد: معنای اوّل همان است که خداوند آدم را از خاک و گل و صلصال کالفخاّر و از تراب است خلق شده و از فرزندان او افراد به وجود آمده اند؛ معنای دوّم آن است که انسان از عصاره ی خاک و عناصر موجود در خاک جوهرکشی شده، و متوسط گیاهان که از خاک روئیده شده عصاره ی آن عناصر در گیاهان است وانسان غذایش بر دو قسم است: یک قسم غذاهای گیاهی، یک قسم هم حیوانی، و چون حیواناتی که غذای انسان می شود، غذای آنها گیاهی است و عناصر و مواد زمینی را حیوان گرفته جزء بدن او می شود و بعد از آن که انسان آن غذای حیوانی را خورد، مثل خوردن غذای گیاهی، آن عناصر و مواد، جزء بدن انسان می شود؛ و عناصر بدن عبارت است از اکسیژن، هیدروژن، کربن، کلسیم، سلفور، فسفر، آهن، مس، منگنز، ید، منیزیم، کلرید سدیم، پتاسیم و غیره که همه این عناصر در خاک یافت می شود. و هر کدام آثار و خواص زیادی دارد، چنانچه کمی منیزیم عاطفه را کم می کند، و زیاد شدن او عاطفه ومحبّت مادری را افزایش می دهد.
و «فناء عودی»: فناء موجودات است که به جز خدا همه هالک و فانی هستند. «کلّ شیء هالک إلّا وجهه»،(1) و «کلّ من علیها فان * و یبقی وجه ربّک ذو الجلال و الاکرام».(2)

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

طبق آیات، همه ی موجودات شمس و قمر و نجوم ساجدند، و سجود ممکنات غیر انسان، به معنای خضوع و انقیاد و اطاعت و امتثال تکوینی است.
اگر بودی فلک را اختیاری گرفتی یک زمان یک جا قراری
«سجده» به خودی خود عبادتی است مستقل، مثل طهارت که گذشته از شرطیّت برای نماز عبادتی است مستقل؛ و نیایش که به نفسه عبادتی است مستقل؛ گذشته از این که جزء نماز بلکه عین نماز است.
سجده هم علاوه بر جزئیّتش نسبت به نماز، عبادت مستقل است. و نزدیک ترین حالات قرب بندگان به خدا است و سخت ترین حالات شیطان است چرا که به واسطه ی ترک سجده، مطرود و ملعون گردید.
و در روایت حکایت شده: «لا صلاۀ لمن لا یتمّ رکوعها وسجودها».(3)
ص:169

---

1- (1) . قصص / 89
2- (2) . الرحمن / 26 و 27
3- (3) . مستدرک الوسائل، ج 3، ص 36، ح 17.

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

دهم: فلسفه ی قرائت (قرآن خواندن در نماز)
اشاره
یکی از اجزاء مهم نماز، قرائت است که در رکعت اوّل و دوّم نمازهای واجب، سوره ی حمد و یکی از سوره های دیگر قرآن قرائت می شود.
در روایات حکایت شده:
«لا صلاۀ الاّ بفاتحۀ الکتاب».(1)
«کلّ صلاۀ لا یقرأ فیها بفاتحۀ الکتاب فهی خداج».(2)
«نمازی که در آن سوره ی حمد خوانده نشود آن نماز ناقص است.»
فلسفه ی قرائت حمد و سوره در نماز این است که قرآن پیوسته مورد توجه و در روح و پیکر مؤمن، ساری و جاری باشد، و همواره تازه و مورد استقبال و توجّه باشد و هرگز در میان مسلمین، قرآن متروک و مهجور واقع نگردد.
چنانچه عین این حقیقت را امام هشتم (علیه السلام) برای فضل بن شاذان بیان فرمود:
ص:170

---

1- (1) . مستدرک الوسائل، ج 4، ص 158، ح 5
2- (2) . وسائل الشیعۀ، ج 4، ص 733، ح 6.
«انمّا أمر الناس بالقرائۀ فی الصلاۀ لئلاّ یکون القرآن مهجوراً مضیعّاً و لیکون محفوظاً مدروساً فلا یضمحل و لا یجهل»؛ (1)«جز این نیست که مردم در نماز مأمور به قرائت شدند تا این که قرآن تازه گردد و کهنه و ضایع و متروک و مهجور نشود، و مردم از علوم آن بهره مند گردند، و مبادا مسلمین از علوم آن بی بهره شوند.»
برای توضیح فرمایش نورانی ثامن الائمّه، ناگزیریم از ذکر چند مطلب:

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

الف. در روایات اهل بیت اخبار فراوانی رسیده است در لزوم و وجوب تعلیم و تعلّم قرآن و ثواب تلاوت و قرائت آن؛ و در برخی توصیه شده حداقل روزی 50 آیه از قرآن خوانده شود و در بعضی روایات روزی 200 آیه سفارش شده است و بسیاری از اخبار در ابواب قرائت «وسائل الشیعه» و در کتب دیگر مثل «بحار» و «صافی» و «وافی» آمده است، از آن جمله چند روایت را به اختصار نقل می کنیم:
1. قال رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله): «خیارکم من تعلّم القرآن و علّمه».(2)
«خوبان شما کسانی هستند که قرآن را یاد گیرند و یاد بدهند.»
2. قال الصادق (علیه السلام): «ینبغی للمؤمن ان لا یموت حتّی یتعلّم القرآن أو أن یکون فی تعلیمه».(3)
ص:171

---

1- (1) . همان، ج 6، ص 38، ح 3
2- (2) . همان، ص 167، ح 6
3- (3) . همان، ص 167، ح 4.
«سزاوار است برای شخص مؤمن پیش از مردن قرآن را یاد گرفته باشد، یا آن که در حال یاد گرفتن باشد و مرگ را ملاقات کند.»
3. قال رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله): «أفضل العبادۀ قرائۀ القرآن».(1)
«برترین عبادات تلاوت قرآن است.»
4. قال علی (علیه السلام): «تعلموا القرآن فانّه أحسن الحدیث و تفقهوا فیه فانّه ربیع القلوب و استشفوا بنوره فانّه شفاء الصدور وأحسنوا تلاوته فانّه أحسن القصص...».(2)
«قرآن را یاد گیرید، و در آن فهم عمیق کنید زیرا آن بهار و گلزار قلب مؤمن است؛ و دردهای خود را به دواهای قرآن درمان کنید، زیرا که شفای دردهای سینه ها (و روح و روان) است، و تلاوت آن را نیکو نمایید (همراه با تدبّر و تفکّر و ترتیل و سیر در آفاق و علوم قرآن و قصص آن) زیرا که آن نافع ترین داستان ها و نیکوترین قصص را در بر دارد.»
5. در برخی روایات آمده که درجات اهل بهشت به اندازه ی تلاوت قرآن آنها است که حفظ نموده اند.
و در روایاتی حکایت شده که در بهشت به اهل قرآن گویند: «اقرء ارقأ»؛ یعنی: هر چقدر قرآن حفظ داری بخوان و بالا برو! (اشاره به درجات بالای بهشت است.)
ص:172

---

1- (1) . همان، ص 168، ح 10
2- (2) . نهج البلاغه، ج 1، ص 216، خطبه ی 110.

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

و نیز در روایات فراوانی آمده که قرآن در بهترین صورت ها در قیامت ظاهر گردد و شفیع قرائت کنندگان شود، و نیز سفارش شده که هر چه می توانید قرآن را حفظ کنید و نگذارید آن چه حفظ کرده اید، فراموش گردد.
ب. چنانچه اشاره شد اخبار زیادی در حفظ قرآن رسیده است که مؤمن موظّف است قرآن را در قلب خود محفوظ دارد و آن را از فرسودگی حفظ نماید، و یکی از وجوه اعجاز قرآن هم این است که همیشه تازه است و کهنه نمی شود، ومؤمن هر چه زیادتر تلاوت نماید، بیشتر مشتاق گردد؛ و مثل سایر کتب نیست که اگر دو سه مرتبه آن را مطالعه کردید از خواندن سیر شوید، و بلکه قرائت قرآن بعکس، عطش خواننده را زیاد می کند.
ج. در قرائت قرآن صرف لقلقه ی زبان مطلوب نیست و با توجه به روایات ابواب قرائت باید چند نتیجه از قرائت گرفته شود:

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

​
1. عمل کردن به قرآن؛ زیرا: «رُبَّ تال القرآن و القرآن یلعنه».(1)
2. تدّبر در فهم قرآن وتحصیل علم قرآن؛ چنانچه قطع نظر از روایات، خود قرآن نیز به تدبّر در آن امر فرموده: «أفلا یتدبّرون القرآن أم علی قلوب أقفالها»؛ (2)«آیا آن ها در قرآن تدبر نمی کنند، یا بر دل هایشان قفل نهاده شده است.»
ص:173

---

1- (1) . بحارالانوار، ج 84، ص 184
2- (2) . محمّد / 24.
3. تنبّه از وعد و وعید و امثال و حکایات و مواعظ قرآن، که نظر عمده ی تشویق و ترغیب قرائت، روی همین محور دور می زند، و برخی از حکمت ها و فلسفه ی قرائت قرآن را می توانیم همان نتایج فوق الذکر خاطر نشان سازیم.
د. قرآن کتاب آسمانی است که برای تضمین سعادت دنیا و آخرت بشر تا روز قیامت نازل شد. و برنامه ی زندگی و راه خوشبختی دنیا و آخرت همه ی مردم است الی الابد.
و به همین منظور همه مأمور به تلاوت و عمل و حفظ کردن و تدبّر در معانی آن می باشند، و روی همین اصل است که جزء فریضه ی دینی و از اجزاء مهم نماز قرار داده شده تا مؤمنین به تعلیم و تعلّم و قرائت آن اهتمام ورزند و در نتیجه، علم قرآن و حقایق قرآن و برنامه ها و احکام آن، از کهنگی و فراموشی مصونیّت پیدا کند.

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

سفارش رسول خدا به قرآن و عترت

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) پس از 23 سال تبلیغ و نشر حقایق قرآن در آخرین منبر که وصیّت آخرینش باشد، سفارش می کند:
«انّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللَّه و عترتی أهل بیتی و انّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض»؛(1)
«مردم! من از میان شما می روم و دو چیز بزرگ را به جای می گذارم، آن دو قرآن و عترت و اهل بیتم است که به شما امّت می سپارم و
ص:174

---

1- (1) . بحار الأنوار، ج 2، ص 226.
مادامی که به آن تمسّک نمایید گمراه نشوید و این دو چیز (قرآن وعترت که ائمّه معصومین و علمای عاملین و حافظین آثار و حاملین اسرار و علوم قرآن هستند) الی الابد باید در میان امّت باشد و دو سنگر بزرگ است برای کوبیدن دشمنان دین و بیگانگان، و هادی و رهبر خلق می باشند.»
اگر چه دشمنان دین، پیوسته در صدد از بین بردن این دو سنگر بوده ولی خداوند آنها را محفوظ داشته و می دارد چنانچه درباره ی قرآن می فرماید: «إنّا نحن نزلنا الذکر و إنّا له لحافظون»؛ (1)«بدرستی که ما قرآن را نازل کردیم و ما بطور قطع نگهدار آنیم!»
مصطفی را وعده داد الطاف حق که بمیری تو نمیرد این سبق
و درباره ی عترت هم وعده ی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است که تا رسیدن به حوض کوثر، این دو امانت من، با هم هستند تا به من برگردند؛ تا به مصداق کلام پیامبر این دو یادگار الی الابد بر قرار و الی الابد پایدار است.
اوّل و آخر قرآن زچه باء آمد و سین یعنی اندر دو جهان رهبر تو قرآن بس