واجب فراموش شده در اثبات وجوب دعا براي فرج امام زمان ارواحنافداه

[راحیل السادات* تورا من چشم در راهم*]

مرحوم آیت الله سید محمد تقی موسوی اصفهانی رحمه الله فواید دعا برای امام زمان علیه السلام را در کتاب مستطاب "مکیال المکارم فی فوائد الدعاء للقائم علیه السلام" جمع کرده اند که حدوداً 90 فائده می باشد. چنانکه قبلاً در موضوع دلیل عقل ذکر کردیم در اینجا نیز بنحو اختصار به بخشی از آثار و فوائد و ویژگی هایی که بر دعا کردن برای "تعجیل فرج" مترتب است، می پردازیم.

[راحیل السادات* تورا من چشم در راهم*]

صاحب مکیال می فرماید: این دعا، تحقّق فرمایش حضرت ولی عصر علیه السلام است که فرمود: «و بسیار دعا کنید برای تعجیل فرج که فرج شما در آن است»، سبب زیاد شدن نعمت ها، اظهار محبت قلبی، نشانۀ انتظار، زنده کردن امر ائمه اطهار علیهم السلام، مایه ناراحتی شیطان لعین، و نجات یافتن از فتنه های آخرالزمان، و اداء قسمتی از حقوق آن حضرت - که اداء حق هر صاحب حقی از واجب ترین امور است - تعظیم امر خداوند و دینش، موجب دعای حضرت صاحب الزمان علیه السلام در حق دعا کننده، ورود در شفاعت آن حضرت در قیامت و نیز شفاعت پیغمبر صلّی الله علیه و آله و� �� �� ��سلم و حضرت فاطمه زهرا علیها السلام است. "دعا برای فرج"، امتثال امر الهی و طلب فضل و عنایت او، مایه استجابت دعا، و اداء اجر رسالت، مایه دفع بلا، و وسعت روزی، و آمرزش گناهان، و تشرف به دیدار آن حضرت در بیداری یا خواب می گردد


ص: 95


1- . سوره نحل، آیه 36
و باعث رجعت به دنیا در زمان ظهور آن حضرت، و به شمار آمدن از برادران پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله و� �� �� ��سلم و باعث تعجیل در فرج مولای ما حضرت صاحب الزمان علیه السلام می باشد.


این واجب الهی دارای احکامی می باشد


1-دعاکننده برای فرج باید خود منتظر باشد و چنانکه گذشت انتظار قدوم مهدی موعود عجّل اللَّه تعالی فرجه تکلیفی است وجوبی که لازمۀ آن "دعا برای فرج" است.


2-نیت و قصد: دعاکننده باید با توجه و با نیت و قصد برای ظهور و فرج مهدی موعود عجّل اللَّه تعالی فرجه دعا کند.

[راحیل السادات* تورا من چشم در راهم*]

این مقدمه مفصل را در مورد برهان و قیاس عرض کردیم تا شبهه ای برای خواننده محترم در استفاده از قانون قیاس پیش نیاید، زیرا در فقه امامیه استفاده از قیاس به طور کلی ممنوع نمی باشد.

بعد از تعریف برهان، به مشتقات آن می پردازیم و پس از آن به برهان عقلی در وجوب دعا برای فرج روی می آوریم.

ص: 103

تقسیم برهان عقلی به مستقلات عقلیه و غیر عقلیه

عقل یکی از منابع چهارگانه برای دستیابی به احکام شرعی می باشد که در ردیف کتاب، سنت و اجماع قرار گرفته است.

دلیل عقل یا برهان عقلی بر دو بخش تقسیم شده است:

1-مستقلات عقلیه 2-غیر مستقلات عقلیه

مستقلات عقلیه آن است که عقل منبعی مستقل از شرع از طریق : اولیات، فطریات، محسوسات، حدسیات، مجربات و متواترات برای یافتن حکم می باشد یعنی بدون کمک گرفتن از شرع، مانند این مثال:

(صغری) عدل عقلاً بصورت فطری الزامی و نیکوست، (کبری) آنچه را عقل لازم می داند شرع آن را واجب می شمارد، (نتیجه) عدل شرعاً واجب است.

(صغری) یاری رساندن به معصوم عقلاً الزامی است، (کبری) آنچه را عقل لازم می داند شرع آن را واجب می شمارد، (نتیجه) یاری رساندن به معصوم (دعا برای فرج) شرعاً واجب است.

[راحیل السادات* تورا من چشم در راهم*]

صغری عقلی ذکر شده (یاری رساندن به معصوم) را می توان از طریق مقدمات مستقلات عقلیه (همانند: اولیات، فطریات، محسوسات، حدسیات، مجربات، متواترات) بدست آورد مثل اینکه:

- اولیات = عقل به مقدمات اولیه و بدیهیه بدون کمک گرفتن از مقدمات دیگری به صغری که وجود معصوم است، پی می برد.

ص: 104

-فطریات = عقل توسط فطرت خود پی به صغری می برد، پرواضح است منظور از فطرت آن است که عقل توسط حجابهایی فطرت خود را از دست نداده باشد، لذا عقل همانگونه که پی به وجود خدای تعالی می برد، پی به وجود خلیفه او نیز می برد.

- محسوسات = عقل از راه حس و وجدان صغری را می یابد به این معنا که وجود نیروی مرموز و نامرئی را حس می کند.

- حدسیات = عقل از راه حدس و گمانه زدن خود به صغری می رسد به این صورت که از اتفاقات غیر مترقبه و خرق عادت (مثل معجزه) حدس به وجود معصوم می برد.

- مجربات = عقل توسط تجربه به صغری می رسد به این صورت که در اثر توسلات و قطع امید از امور عادی به مقصد خود می رسد، لذا این مجربات عقل را به وجود معصوم می کشاند.

- متواترات = عقل از راه تواتر چه فطری، محسوس، حدسی، مجربات یا اخبار متواتر عقلاً به صغری پی می برد.

[راحیل السادات* تورا من چشم در راهم*]

نتیجتاً وقتی عقل به وجود معصوم یقین حاصل کرد حکم به یاری رساندن او نیز برایش الزامی می گردد، لذا شرعاً این یاری رساندن که دعا برای فرج از مصادیق آن است واجب می گردد.

غیر مستقلات عقلیه، یعنی احکامی که عقل باتوجه به حکم شرع آن ها را درک و بیان می کند یعنی صغرای قیاس، شرعی و کبرای قیاس، عقلی می باشد.

ص: 105

مثال معروف: (صغری) نماز واجب شرعی است، (کبری) هر عملی که واجب شرعی است مقدمات آن نیز عقلاً واجب است، (نتیجه) مقدمات نماز (مثل وضو) شرعاً واجب است.

مثال ما نحن فیه:

(صغری) یاری و نصرت معصوم شرعاً واجب است. (کبری) هرگاه یاری معصوم شرعاً واجب باشد، عقلاً فراهم نمودن ابزار یاری رساندن (از جمله دعا نمودن) واجب است.

[راحیل السادات* تورا من چشم در راهم*]

​

(نتیجه) دعا برای فرج امام معصوم علیه السلام شرعاً و عقلاً واجب است.

مثال را کمی بسط دهیم تا معنای این برهان و قیاس منطقی بیشتر روشن شود:

شرع حکم می کند که پیامبر و امام را باید نصرت و یاری نمود و عقل نیز حکم می کند فراهم نمودن ابزار یاری رساندن واجب است، مثل اینکه شما از دور ببینید پیامبری مورد ایذاء و اذیت دشمن قرار گرفته شرعاً برای نجات و خلاصی پیامبر از دست دشمنان باید وارد صحنه شد و عقل حکم می کند باید با خود ابزار یاری رساندن را بردارید، شرع نیز این حکم عقل را امضاء می کند و تهیه ابزار یاری رساندن مثل شمشیر و نیزه و نیرو واجب شرعی می گردد؛ ولی اگر هیچ ابزاری تحصیل نتوانید کرد و خود نیز نتوانید به جهت موانعی به پیامبر

یاری برسانید اقل ابزار یاری رساندن دعا می باشد که شرعاً واجب است برای نجات آن پیامبر دعا کرد.

ص: 106

حالِ ما نیز چنین است که شرعاً یاری رساندن به مهدی موعود علیه السلام واجب است و عقلاً باید ابزار یاری رساندن به آن حضرت را فراهم نماییم و چون در زمان غیبت آن حضرت به سر می بریم اقل ابزار یاری رساندن "دعا" برای آن حضرت است پس شرعاً "دعا برای فرج" آن حضرت واجب می باشد.

[راحیل السادات* تورا من چشم در راهم*]

برهان عقلی

برای اثبات "وجوب دعا برای فرج" از عقل که حسن و قبح بعضی از افعال را درک می کند به اقسام برهان عقلی روی می آوریم و در نهایت با کمک گرفتن از اقسام برهان عقلی، در مقام اثبات قطعی" وجوب دعا برای فرج" بر می آییم.

همانطور که قبلاً نیز متذکر شدیم در تعریف برهان گفته اند: «حجت واضح و قطعی»(1)

و سرّ مطلب این است که مقصود اساسی در برهان رسیدن به حقیقت به طور جزم و یقینی است و این هدف جز با مقدمات یقینی چه در حیطه مسائل اعتقادی و چه در مسائل فقهی میسر نمی شود.

برهان با توجه به معنای آن، به چند قسم تقسیم می شود که ما در اینجا به اقسام هامّ و شاخص آن اشاره می کنیم:

برهان لمّ، برهان إنّ، برهان خلف، برهان حکمت و برهان صدیقین.

ص: 107

1- . قاموس المحیط، ص113

[راحیل السادات* تورا من چشم در راهم*]

​

برهان لِمّ

در تعریف "برهان لمّ" گفته اند، برهانی است که حد وسط، هم واسطه در اثبات است و هم واسطه در ثبوت.

برای مثال: این چوب جاذب آتش است، هر چوبی جاذب آتش باشد آتش می گیرد، پس این چوب آتش می گیرد.

در برهان "لمّی" علم و آگاهی یافتن از علت به معلول است و این برهان از برهان "إنّ" یقین آورتر است و مورد اعتماد و مطمئن تر می باشد. علت آن این است که هنگامی که از علت به معلول می اندیشیم اشتباه نخواهیم کرد ولی در برهان "إنّ" از جهت اینکه معلول ممکن است علت های متعدد داشته باشد در استدلال از معلول به علت (برهان إنّ) خطاپذیر است و امکان اشتباه زیاد می باشد، گرچه برهان "إنّی" نوع دوم یقین آور است که در قسمت تعریف "برهان إنّ" خواهیم آورد.

استدلال ما نحن فیه در برهان لمّ برای "وجوب دعا برای فرج":

(صغری) امام زمان علیه السلام مفترض الطاعة است. (کبری) هر امام مفترض الطاعة دعا و نصرتش لازم است. (نتیجه) پس دعا برای امام زمان علیه السلام واجب است. به این معنا که از علت "مفترض الطاعة بودن" به معلول که "وجوب نصرت" است، می رسیم.

[راحیل السادات* تورا من چشم در راهم*]

استدلال دیگر:

ص: 108

(صغری) امام معدن فیض است. (کبری)رسیدن به معدن فیض عقلاً لازم است، و در زمان غیبت تمام راهها مسدود است مگر دعا و طلب از خدایتعالی. (نتیجه)پس دعا برای فرج امام زمان علیه السلام واجب است.

استدلال دیگر:

(صغری) امام زمان علیه السلام معصوم است. (کبری) هر معصومی نصرتش(دعا) واجب است. (نتیجه) پس امام زمان علیه السلام نصرتش (دعا) واجب است.

پر واضح است که از مصادیق بارز نصرت دعا می باشد.

استدلال دیگر:

(صغری) در ظهور مهدی موعود علیه السلام گشایش و نجات است. (کبری) دعا و طلب نمودن در پی نجات و گشایش از خداوند واجب است.

(نتیجه) پس دعا و طلب نمودن ظهور مهدی موعود علیه السلام واجب است.

[راحیل السادات* تورا من چشم در راهم*]

برهان إنّ

برهان "إنّ" استدلال از معلول به علت است. از جهت اینکه معلول ممکن است علت های متعدد داشته باشد، استدلال از معلول به علت (برهان إنّ) خطاپذیر است و امکان اشتباه در آن زیاد می باشد؛ گرچه برهان "إنّی" نوع دوم یقین آور است. برهان "إنّ" دو نوع است:

1- حد وسط در اصغر خود معلول حد اکبر می باشد این "برهان إنّی قسم

ص: 109

اول" می باشد.

2-گاه به گونه ای است که حد وسط و اکبر هر دو معلول علت سومی می باشند که "برهان إنّی قسم دوم" است.

برهان "إنّی" نوع اول مفید و یقینی نیست، مثل اینکه:

(صغری)این شخص رنگش پریده است، (کبری)هر کس رنگش پریده است سرما خورده است، (نتیجه) پس این شخص سرما خورده است.

در این برهان از پریدن رنگ بیمار پی می بریم که سرماخوردگی دارد. این استدلال تمام نیست چون احتمال می رود علت رنگ پریدگی چیز دیگری غیر از سرماخوردگی باشد. ولی قسم دوم برهان "إنّی" یقین آور است.

به بیان دیگر برهان "إنّی نوع دوم" رسیدن از یک ملازم به ملازم دیگر است که هر دو علت واحدی دارند که یقین آور است، مثال معروف برهان "إنّ" نوع دوم این است که:

(صغری)خداوند مجرد است. (کبری) هر چیزی که مجرد است، امکان ندارد. (نتیجه)پس خداوند امکان ندارد به این معنا که احتیاج به غیر ندارد چون لازمه عدم امکان عدم احتیاج است.

این قیاس برهان إنّی قسم دوم است که می شود در برهان لمّی نیز سرایت داد. انتقال از مجرد بودن به امکان نداشتن، سلوکِ از یک ملازم به ملازم دیگر است که هر دو معلول یک علت می باشند و آن عدم احتیاج به غیر است.