مباحثی از تاریخ ، علوم و معارف قرآن

[ملکوت* گامی تارهایی *]

چگونه از قرآن بهره مند شویم؟

مدتی است که مسأله بازگشت به قرآن و درمان خواهی از این کتاب برای دردهای فردی و اجتماعی که گاه بی درمان می نمایند. بین مسلمین مطرح شده و نقل مجالس گشته است در این ارتباط، وقتی به قرآن می نگریم، می بینیم قرآن خود را نور می داند.
از این تعبیر می توان به سه مطلب رسید:
1. قرآن ظاهر است.
2. مظهر اشیاء دیگر است.
3. در ظهور نیازی به اشیاء دیگر ندارد.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

باز میبینیم خود را تبیان هر چیز می داند،(1) از این تفسیر دو نکته استفاده می شود:
1 . همه چیز را او بیان می کند.
2. او را چیزی بیان نمی کند.
و نیز می نگریم خود را شفاء می داند،(2) از این تعبیر هم دو مطلب فهمیده می شود:
1. خودش نفس بهبودی است.
2. هر مرضی را او شفا می بخشد.
و اگر به بررسی در زمینه معرفی قرآن به زبان خود قرآن ادامه دهیم به مطالب بسیار جالب و
هدایتگری خواهیم رسید که فعلا ما را مجال آن نیست.
ص: 103

---

1- نحل /89
2- يونس /75 و اسرا/82 وفصلت /44
با توجه به این که قرآن خود را «نور»، «تبيان لكل شبی» و «شفا» می داند، این سوال در ذهن پدید می آید که:
اگر قرآن چنین است پس چرا افراد بسیاری رو به آن می آورند و در عین حال از آن چیزی به دست نمی آورند؟ تأسف بارتر آن که جمعی به جای هدایت و شفا یافتن، دردی بر دردهایشان افزوده می شود، وقتی قرآن را گشوده و به مطالعه آن می پردازند، با تعجب به اینها بر می خورند:

[ملکوت* گامی تارهایی *]

پراکندگی عجیبی در طرح مسائل و خلط آنها با یکدیگر، افزوده شدن شبهات از قبیل عصيان پیامبران و اضلال الله و غیر اینها، تکراری بودن بعضی داستان ها و مطالب و .
پس این چه شفایی است و چه نوری و چه تبیان کل شیی؟
توجه دارید که مسأله بسیار حساس و مهم است، پس باید در جواب این سوال و حل مشکل با دقت
بیشتری گام برداشت.
مهمترین مسئله و اولین گام در این ارتباط نحوه تلقی ما از قرآن و چگونگی برخورد ما با این کتاب مجید است راستی این کتاب را چگونه باید نگریست؟ بصورت یک گلخانه که در آن به تفریح پرداخت و دنبال گل های خوشبو و بدیع گشت و دمی را به خوشی گذراند؟ بصورت یک شاهکار ادبی و یا بصورت یک داروخانه؟
همانطور که خود قرآن می گوید آن «شفاء لمافی الصدور» است پس همانند یک داروخانه باید به آن نگریست. توجه به این نکته در مسیر بهره وری از کتاب، گام موثری است، اکنون بیاندیشیم در برابر داروخانه یک فرد مریض چه باید بکند؟

[ملکوت* گامی تارهایی *]

آیا صحیح است که از دم شروع به خوردن داروها بکند و بدین طریق پیش رود ؟ روشن است که چنین بیماری نه تنها شفا نخواهد یافت ، بلک بیمارتر خواهد شد و سرانجام به گورستان خواهد رسید، آیا منطقی است که بقید قرعه از داروها استفاده کند؟ این هم جوابش روشن است که منفی می باشد و سرانجامی بهتر از اولی نخواهد داشت، پس چه باید کرد؟
ص: 104
نیاز به بحث ندارد که بیماریا خود پزشک است و از نوع بیماری خود آگاه می باشد و نیز از کیفیت چینش داروها و وضع داروخانه و موضع داروها اطلاع دارد . در این صورت براساس آگاهی هایی که دارد، داروی درد خویش را بر می گزیند و بدین طریق شفا می یابد و یا خود چنین نیست، در این فرض باید به چنین فردی مراجعه کند یعنی فردی که درد را تشخیص می دهد و دارو را هم می داند کجا قرار دارد.
درباره قرآن معلم اول رسول الله (صلی الله علیه و آله) است، و علی (علیه السلام) درباره آن حضرت (صلی الله علیه و آله) می فرماید او طبیبی بود که با طبش می گشت و به مداوای بیماران معنوی می پرداخت،(1) خود قرآن می فرماید:
«وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ »(2) کتابی که بر تو فرو فرستادیم، تا برای مردم آن چه برایشان نازل شده است تبیین کنی.
اشکال: مگر قرآن نور مبین نیست، پس دیگر تبيين آن چه معنی دارد؟
جواب: آری قرآن نور مبین است اما ما پوشیده ایم، ما چشمهایمان پرده دارد،(3) تبیین قرآن در واقع به معنای آماده ساختن افراد برای استفاده از قرآن و بینا ساختن ایشان برای اهتدا بوسیله آن.
شود.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

جالب است که در سوره محمد (صلی الله علیه و آله) چنین می خوانیم: «افلا يتدبرون القرآن ام على قلوب اقفالها» (آیه24)، آیا در قرآن تدبر نمی کنند؟ آیا بر دلهای ایشان قفل است؟ پس مانع تدبر، بسته بودن دل است. باز به قرآن مراجعه می کنیم، می بینیم خود توضیح بیشتری داده است:
این قرآن که شفا او نور و تبیان هر چیز است، اصلش در مرتبه عالیی از وجود قرار دارد به نام (کتاب مکنون)(4) که با آن جز افراد مطهر، کسی برخورد و تماسی نمی تواند داشته باشد و در مورد احزاب آیه32 می فرماید: «انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا) همانا الله اراده دارد که از شما اهل بیت پلیدی را دور کند و مطهرتان سازد،پس اهل بیت مطهرند و
ص: 105

---

1- خطبه 107 نهج البلاغه ترجمه فیض الاسلام ص 314، رسول (صلی الله علیه و آله) طبیبی است که باطنش می گردد، مرهم ها را آماده و ابزارها را سرخ کرده است و در هرجا که نیاز است می نهد، دلهای کور، گوش های کر و زبانهای لال با طب خود بیماری غفلت و نادانی، حیرت و سرگردانی را رسیدگی کرده و معالجه می نماید
2- نحل /44
3- کهف/101
4- واقعه /78
بنابراین کسانی هستند که با حقایق عالی قرآن تماس دارند البته مصادیق کامل مطهرند.
و این منافاتی ندارد با این که افراد دیگری نیز در مراحل ناز لتر مصداق مطهر باشند و ایشان کسانی هستند که به نور نبی و اهل بیت تمسک کرده اند و به وسعتهایی رسیده اند و در نتیجه قادر به برداشتها و تفسیرهایی هستند اما نه به قطعیت نبی و اهل بیت علیهم السلام.
پس، این کتاب نور است اما انسانها چشم بسته اند، هر اندازه موانع خویش را کنار بزنند و روزنه دل را فراختر کنند، به همان اندازه نور بدرون خواهد تایید.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

برای ورود به عالم نورانی قرآن به طور خلاصه چنین می توان گفت:
مرحله نخست گذراندن کلاس های تعلم قرائت قرآن، در انتهای این مرحله می توان قرآن را خوب قرائت کرد. مرحله دوم یادگیری ترجمه قرآن، در این مرحله باید اینها را آموخت (الف - صرف و نحو، ب - معانی و بیان ج) لغت، د) فقه اللغه)
با سپری شدن این مرحله، قدرت بر ترجمه حاصل می شود.
مرحله سوم، تفسیر قرآن، در این مرحله تسلط بر کل قرآن شرط نخست است زیرا که بعض قرآن راهنمای فهم بعض دیگر است، و در همین تسلط است که مفسر بی غرض از راه خود قرآن پی می برد که در تفسر کتاب مراجعه به سنت ضروری است.
دوم طرح سوال است که با طرح سئوال مشخص می شود که دنبال چه می گردد و در نتیجه از پراکندگی در نظر محفوظ می ماند، پراکندگی تحقیق و محقق را ناکام می سازد، با طرح سوال آن چه در حل مشکل لازم است، سهل تر بدست می آید:
ای بسا کس رفته تا روم وهرى *** او ندیده هیچ جز افسونگری
ای بسا کس رفته ترکستان و چین *** او ندیده هیچ غیر از مکروکین
طالب هر چیز ای یار رشيد *** غیر آن چیزی که می جوید ندید
سؤال و طرح سؤال درباره سوره، زمینه آیات، ارتباط آیات با هم، ارتباط جملات و یا کلمات، آیه با هم، امری که آیه از آن سخن می گوید: ( موضوع اخلاقی، حقوقی، فلسفی و ...) ارتباط موضوع آیه با
ص: 106
زیر بناهای مکتب، چگونگی پاسخ آیه و روش بیان، آیا از آیه قانون کلی بدست می آید؟یک قانون جبری، اختیاری، قراردادی و بیان می کند و بعد از طرح سوال، چیزی که باید شدیدا مورد توجه قرار گیرد، حلم در برابر سؤال است زیرا چه بسا ممکن است بعضی از سوالها سالها طول بکشد تا جواب یابد و یا حتی تا ما زنده ایم جوابییافت نشود و سالیانی بعداز ما جواب بدست آید، اگر در برابر سوال، حلم نداشته باشیم طبعا در صورت نیافتن جواب حقیقی، به تراشیدن و اختراع جواب های غیر حقیقی خواهیم پرداخت و یا از قرآن اعراض خواهیم نمود و در هر دو صورت گرفتار ضلالت شده ایم.
غير از سه مسأله ذکر شده، مسأله دیگری نیز هست که باید در همین مرحله مورد توجه قرار گیرد و آن(مسير فكری) است، منظور از سیر فکری بطور خلاصه این است که:
تو با بررسی قرآن نمی خواهی استاد ادبیات و یا فیزیک، شیمی، هیئت و بیولوژی وشوی بلکه قرآن کتاب هدایت انسان است بسوی کمال نهایی او، پس در این بررسی و تفکرات مواظب باش که رشته از دست بیرون نرود و بین راه، انحراف به خلاف مقصود پیدا نکنی با گذراندن این مرحله، قدرت بر تفسیر قرآن پدید می آید.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

باز می گوئیم:حقائق عاليه قرآن در مرحلهای است که از طریق درس رسمی نمی توان به آن ها دست یافت بلکه هر اندازه مطهر شوی، به همان اندازه آن سکتاب مكنون را حس خواهی کرد.
دیگر آن که این کتاب برای شخصی شفا و رحمت خواهد بود که واقعا مؤمن باشد اما آن کسانی را که چنین نیستند و از جرگه ظالمینند، جز زیان و خسارت نخواهد افزود، آری، (انه لقرآن کریم، في کتاب مكنون، لا يمسه الا المطهرون)(1) (و نزل من القرآن ما هو شفاء و رحمه للمومنین و لاالظالمينالاخسار.)(2)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

فهرستی از معارف قرآن کریم

اکنون پس از آشنایی با ویژگی های قرآن و روش برداشت از آن، برای آن که به جامعیت، ژرفایی و
ص: 107

---

1- واقعه /77و 78 و 79
2- اسراء /8
محتوای غنی قرآن پی ببریم، نگاهی سریع به محتوای قرآن می افکنیم و فهرست وار معارف قرآنی را یادآور می شویم، هدف از پرداختن به چنین فهرستی چند چیز می تواند باشد:
1. بدست آوردن یک سیر فکری در قرآن مجيد.
2. آگاهی ازجامعیت، گسترده بودن و پر محتوی بودن قرآن مجید
3. و تا حدی آشنایی با نحوه طرح مسائل مختلف در قرآن
4. و سرانجام دستیابی به زمینه ای برای تحقیق در معارف قرآن پیش از آن که به فهرست مورد نظر بپردازیم به یک نکته مهم توجه کنید:

[ملکوت* گامی تارهایی *]

معارف قرآن مجید را می توان از دیدگاههای مختلف و بر اساس معیارهای گوناگون دسته بندی های متفاوتی نمود. در این تقسیم بندی که معارف قرآن به ده دسته کلی تقسیم می شود معیار همان معیار قرآنی در ارزیابی مسائل است. به عبارت دیگر از دیدگاه خود قرآن به دسته بندی معارف قرآنی پرداخته شده است. در قرآن مجید اصل خدا محوری یک اصل حاکم بر کل جهان است و همه چیز من جمله انسان و مسائل مربوط به او در ارتباط با خدا ارزش و اعتبار و بقاء مییابد. به همین جهت است که می بینیم در هر زمینه بر خلاف روش معمول در علوم مختلف، روش خاصی را در گزینش مطالب و نقطه آغاز و انجام در پیش می گیرد. مثلا هنگامی که مسائل تاریخی را مطرح می کند معیار را پیامبران علیهم السلام قرار می دهد و به اقوام و ملل جهان و سرگذشت آنان از این دیدگاه می نگرد و آن چه را که از این زاویه دیده می شود انتخاب می کند. به هر حال در این فهرست نیز دسته بندی مسائل بر همین اساس و از همین زاویه انجام گرفته است چنان که باید در هر زمینه همین قانون حکم فرما باشد.
همانطور که گذشت معارف قرآن مجید به ده دسته کلی تقسیم می گردد.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

بخش اول با اندکی توضیح

این بخش در بر گیرنده مباحث شناخت خدا، توحید، صفات خداوند و کلیات افعال الهی می باشد.
در این قسمت ابتدا واضح بودن اصل وجود خدا مطرح می شود سپس به تفاوت بداهت وجود خدا و فطری بودن خداشناسی می پردازیم. به مناسبت فطری بودن خداشناسی،از این که چه چیزی فطری است (خداشناسی، خدا جوئی، خداپرستی) بحث به میان می آید. در هیمن زمینه است که فطرت
ص: 108
خداشناسی تحلیل می گردد تا روشن شود که آیا فطرت ( در بحث خداشناسی از مقوله علم و آگاهییا از سنخ گرایش ها و تمایلات است؟ و اگر از مقوله علم و آگاهی است آیا از علوم حصولی است یا از علوم حضوری؟ در ادامه بحث به مناسبت وسیعیا بی فطرت به عالم ذر و میثاق اشاره شده و از ویژگیها و خصوصیات آن و همچنین از رابطه آن با جهان کنونی و نیز نقش آن در ارتباط با تکامل انسان و تدبیر تشریحی خداوند سخن گفته می شود. سرانجام به این نتیجه می رسیم که فطرت حکایت از یک نوع علم حضوری به خدا، که بالاترین انواع شناخت انسان است و به هیچ وجه تردید پذیر نیست، می کند و هدف از آفرینش انسان و گذراندن مراحل مختلف تا در حد رشد و آگاهی و قدرت رسیدن، آن بوده که با اختیار خود این علم حضوری (فطرت) را با تلاش اختیاری شکوفا و تقویت نماید و تا آنجا پیش رود که به جز خدا موجود مستقل و بی نیازی نبیند. در این بحث به این نتیجه خواهیم رسید که آنها فطری است توحید ربوبی خداوند است و انسان در عمق وجود خویش خدا را به عنوان تنها نیرویی که هستی اش از اوست و نیازهای تکوینی و تشریعی اش را تأمین می کند مییابد.