تار و پود عاشقی : چگونگى تعامل همسران با یكديگر، خانواده ها، خويشاوندان و دوستان

[مهراوه* باران اشک *]

محدودیت های دیدوبازدید

صلۀ رحم الزاماً به معنای دیدوبازدید نیست؛ بلکه هر رابطه ای که این پیوند را حفظ کند، می تواند مصداقی از صلۀ رحم باشد. امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) دراین باره فرموده اند: «پیوند خویش را با خویشاوندانتان حفظ کنید، ولو با یک سلام.»(1)
نیز فرموده اند: «با خویشاوندانتان پیوند برقرار کنید؛ حتی اگر قطع رابطه کرده اند.»(2)
گاهی از سلامتی فردی جویاشدن حتی با فرستادن یک پیامک، دادن عیدی یا هدیه در مناسبتی خاص، خوش برخوردبودن در دیدارهای اتفاقی و...، نشان دهندۀ حفظ پیوند و مصداقی از صلۀ رحم است.
ممکن است فرد به دلایل گوناگون مصلحت نداند با بعضی از بستگانش رفت وآمد کند؛ دلایلی ازقبیل رعایت نکردن حریم های اخلاقی و شرعی ازسوی بستگان و وجود مال حرام و شبهه ناک در زندگی شان یا نگرانی از ارتباط فرزندان با فرزندان آن ها و تأثیرپذیری شان از برخی رفتارهای منفی آنان. در این صورت، انسان می تواند رفت وآمد با چنین خانواده هایی را کم یا حتی قطع کند؛ اما باید از راه های دیگری پیوند خود را با آنان ادامه دهد.
تصویر

ص: 99
________________________________________
1- محمدبن محمدبن حيدر شعيرى، جامع الاخبار، ص106.
2- حسین نوری طبرسی (محدث نوری)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل ، ج15، ص253.

[مهراوه* باران اشک *]

مدیریت دیدوبازدیدها

قطعاً رفت وآمدهای مستمر با اقوام و آشنایان، تأثیر بسیاری در شخصیت و رفتار شما و همسر و فرزندانتان خواهد داشت؛ ازاین رو با کسانی ارتباط داشته باشید که از نظر فکری و روحی و فرهنگی سازگاری بیشتری با شما داشته باشند. فرزندان شما عموماً در آینده، براساس رفتار همسالان خود رشد خواهند کرد؛ پس ضروری است که با مدیریت رفت وآمدهای خانوادگی، زمینۀ آشنایی با همسالان بهتری را برای آن ها فراهم کنید. رفت وآمد با کسانی که ویژگی های مثبت اخلاقی و علمی و فرهنگیِ بارزی در آن ها یا فرزندانشان وجود دارد، در رشد مطلوب خانواده تان بسیار مؤثر است. ازطرف دیگر، هرچه با افرادی رفت وآمد کنید که وضعیت اقتصادیِ بهتری دارند و تجملات و مصرف گرایی شان هم بیشتر است، زمینۀ حسرت و نارضایتی و ناسازگاری اعضای خانواده تان را فراهم می کنید؛ زیرا ناخواسته انتظارات آن ها را زیاد می کنید. در مقابل، اگر با افرادی رفت وآمد کنید که کمتر گرفتار مصرف گرایی هستند، همواره احساس رضایت و قناعت خود و خانواده تان را تقویت خواهید کرد.
نکتۀ حائزِاهمیت دیگر این است که در آغاز ازدواج، لازم نیست عروس و داماد اصرار داشته باشند همسرشان در همۀ مهمانی ها و مراسم ها شرکت کند؛ چه بسا در بعضی مجالس فامیلی یا دوستانه، از حاضران رفتارهای خودمانی و احیاناً خارج از آداب وَرسوم سر بزند که تازه داماد و تازه عروس را در موقعیتی خارج از انتظارشان قرار داده و باعث کدورت و ناراحتی شان شود.
ص: 100

[مهراوه* باران اشک *]

مهارت های برقراری رابطۀ مطلوب با بستگان
اشاره
توجه به نکات زیر، امکان رسیدن به رابطه ای منطقی، مطلوب، محبت آمیز و صمیمی با دیگران و به طورِخاص با بستگان همسر را فراهم می کند:
انعطاف پذیری
امروزه جامعه به شدت دچار تکثّر و تنوع فرهنگی شده است و گاهی فاصله های فرهنگی آن قدر زیاد است که حتی افراد فامیل، سلیقه ها و باورها و رفتارهای بسیار متفاوت و متنوعی دارند. دراین وضعیت، اگر بخواهیم روابط و انسجام فامیلی حفظ شود، باید تفاوت ها را به رسمیت بشناسیم و تنوع های فرهنگی را امری اجتناب ناپذیر بدانیم. بعید است بتوانیم ادعا کنیم قالب فرهنگی ای که ما سالیانِ سال در آن رشد کرده ایم، صحیح ترین قالب است و اساساً این ارتباط ها باعث می شود فرد در یک قالب باقی نماند و در مواجهه با تنوع های فرهنگی، به تکامل و پختگی و بالندگی برسد.
یکی از ویژگی های تکامل شخصیت و عقل مندی و خردورزی افراد، داشتن قدرت انعطاف است. امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) فرموده اند: «میوۀ عقل [و خرد] مدارای با مردم است.»(1) رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز مدارای با مردم را نیمی از ایمان دانسته اند.(2) قطعاً برای دوستی با مردمی که هریک واجد سلایق، عقاید، روحیات و منویّات مخصوص به خود
ص: 101
________________________________________
1- على بن محمد ليثى واسطى، عيون الحكم و المواعظ، ص209.
2- محمدبن یعقوب کلینی رازی، الاصول من الکافی، ج3، ص383.
هستند، انعطاف پذیری فراوانی لازم است. بدون داشتن این توانایی، فقط با اشخاصی مأنوس می شویم که شبیه ما هستند؛ ولی توجه کنید که مصداق کلام امام (علیه السلام) بسیار وسیع تر بوده و منظورشان، رسیدن به چنان رشد عقلی ای است که با آن، بتوان با همگان مدارا کرد.

[مهراوه* باران اشک *]

علاوه براین، شخصی که انعطاف پذیر باشد، بهتر می تواند هیجانات را در خود و دیگران تشخیص دهد یا روش های مقابله با هیجان و کاهش این پدیده را تمرین کند. در بسیاری از فشارهای طبیعی، تعادل خود را از دست نمی دهد و از مهارت انعطاف پذیریِ خود به عنوان راهنما استفاده می کند تا در محیط زندگی خود، تغییر به وجود آورد. صبر و حوصله و پذیرش آزمایش ها، همگی از ابزارهای ایجاد انعطاف و تحمل در آدمی خواهد بود.(1)
خداوند ویژگیِ انعطاف پذیربودن روح را در جسم انسان نیز قرار داده است. این ویژگی می تواند او را از برخی حوادث و خسارت های احتمالی حفظ کند؛ برای مثال، برخورد ناچیز و جزئیِ دو خودرو، ممکن است خسارت هایی درپی داشته باشد؛ اما بدن ما انسان ها با خودرویی که از فلز سخت ساخته شده است، تفاوت دارد و چون خداوند بدنمان را هم منعطف آفریده است، اگر هنگام تردد، با یکدیگر برخوردی هم داشته باشیم، خسارتی به بار نمی آید؛ ولی قطعاً انعطاف روح باید از انعطاف بدن نیز بیشتر باشد تا پیوسته دچار تقابل و برخورد و درنتیجه، فرسایش و آشفتگی و خرابی نشود.
ص: 102
________________________________________
1- نک: حسین خنیفر و مژده پورحسینی، مهارت های زندگی، ص130، با اندکی تلخیص.

[مهراوه* باران اشک *]

تفاوت انعطاف و سستی

انعطاف پذیری به معنای منعطف بودن در برابر خطاهای اساسی مثل ارتکاب حرام نیست؛ بلکه برعکس، اشخاصی که در مقابل سلایق مختلف، قدرت انعطاف ندارند، گاهی مجبور می شوند در برابر گناه منفعل شوند؛ یعنی آنجایی که باید سخت بگیرند، چنین نمی کنند و سخت گیری هایشان را در غیر جای خود اِعمال می کنند. در مقابل، فرد مؤمنی که انعطاف دارد، اگر در جایی ایستادگی کند، همه آن ایستادگی را به رسمیت شناخته و خواهند دانست که او در محرمات و نواهی، حاضر به هیچ گونه همراهی با سایرین نیست؛ هرچند گاهی ازطرف مردم، به ناروا، به سرسختی و سخت گیری و تعصب هم متهم شده و به قول امروزی ها دُگم(1) و مستبد خوانده می شود.
قرآن کریم این اتهام را برطرف می کند. در سورۀ مبارکۀ شعرا تعبیر ((عَزيزُ الرَّحيمِ)) نُه مرتبه دربارۀ خداوند بیان شده است.(2) عزیز به معنای نفوذناپذیر، کسی است که با هیچ جوسازی و جنگ روانی و فشاری نمی توان در او نفوذ کرده و نظر صحیحش را تغییر داد. توصیف قرآنیِ «رحیم» در پی وصف «عزیز»، در واقع به سخت گیری و نفوذناپذیری توأم با مهربانی اشاره دارد؛ یعنی سخت گیر و نفوذناپذیر در برابر باطل و حرف غلط و منعطف و مهربان در اموری که خلاف نباشد. انسان معتقد سعی می کند خودش را به این صفت الهی نزدیک کند و حتی با چشم پوشی از نیاز و حقوق خود، در مواجهه با خویشان و عموم جامعه،
ص: 103

---

1- دُگم (Dogmatic) به فرد متعصب و متحجّری گفته می شود که فقط باور خود را درست می داند و بدون دلیل خاصی، روی عقاید خود پافشاری می کند.
2- ((وَ اِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزيزُ الرَّحيمِ)) (شعراء، 66).
با عزت و مهربانی و انعطاف رفتار کند.
تفاوت عزت و استبداد نیز در همین نکته است که فرد مستبد درهرحالی به نظر و نیاز شخصیِ خودش تکیه می کند و به نیاز و خواست دیگران هیچ توجهی ندارد و مهر و عطوفتی در او نیست؛ اما شخص عزیز به کسی هم که حقی ندارد، لطف و مهربانی می کند.

[مهراوه* باران اشک *]

پرهیز از ساختارشکنی در روابط خانوادگی

اگرچه گاهی وقت ها ساختارشکنی، ارزش محسوب می شود، در روابط خانوادگی، ضدّ ارزش است. ممکن است در میان خویشاوندانِ همسر، افرادی با سلیقه ها و عقاید و رفتارهای متفاوت وجود داشته باشند. روابط این افراد و نیز ساختار کلیِ فامیل بر اساس قوانین و فرمول ریاضی طرح و تعریف نشده است که ما مجاز باشیم آن روابط را به گونۀ دیگری طراحی کنیم؛ بلکه این ساختار به طور طبیعی و در طی نسل ها شکل گرفته است. شما نمی توانید تعیین کنید که ازاین به بعد نقش پدر، فرزند، مادربزرگ و... چنان وچنین باشد؛ بنابراین در ارتباط با خانوادۀ همسرتان، باید به این درک رسیده باشید که وارد مجموعه ای جدید می شوید و نباید آن را تغییر دهید و با ساختارهای آن مقابله کنید؛ بلکه باید خودتان را با آن سازگار کنید. یکی از مصادیق ساختارشکنی در ارتباط های فامیلی، قطعِ رحم است.
رفت وآمد فامیلی، وظیفه ای دینی و اخلاقی است؛ حتی در ارتباط با آنان که اهلِ گناه اند:
ازدواج مایۀ وصلت دو خانواده و گسترش دایرۀ خویشاوندی است. بدون
ص: 104
این پیوند عاطفی، زندگی شیرین نمی شود. بی اعتنایی به فامیل همسر یا بی حرمتی و عیب جویی به آن ها، بذر فتنه را در دل می کارد و میوۀ تلخ آن، اختلافات، قهرها و جدایی ها و... و تلخی در زندگی است؛ بنابراین باید بنا را بر حفظ احترام متقابل، تقویت روابط فامیلی، صمیمت و محبت بین افراد دو فامیل و رفت وآمدهای خانوادگی گذاشت و هرچه بیشتر، رشته های الفت را قوی تر ساخت.(1)
سازگاری به معنای انفعال همه جانبه نیست؛ بلکه در سازگاری، انسان ضمن اینکه خود را با خانواده هماهنگ می کند، از رفتارهای غلط آن ها تأثیر نمی پذیرد و حتی ممکن است بتواند این رفتارها را تعدیل کند. در هر صورت، انسان باید حدّومرز خود را بشناسد و وارد حریم دیگران نشود. امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) فرموده اند: «بهترین ادب آن است که انسان در حدومرز خود بماند و از انداز ۀ خویش تجاوز نکند.»(2)
البته این به معنای نفی تلاش به منظور ارتقای فرهنگ خانوادۀ همسر یا خانوادۀ خود نیست.

[مهراوه* باران اشک *]

تسخیر قلب ها از طریق محبت و خدمت و تدبیر

زن یا مردی که خالصانه در هر موقعیتی، درصدد کمک به اقوام خود یا همسرش برآید و به گونه ای عمل کند که افراد در هنگام مشکلات به تدبیر و کمک او امیدوار باشند، به تعبیر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در بین خویشان، سَروَری می کند؛ چنان که فرموده اند: «سَیِّدُ الْقَوْمِ خادِمُهُمْ.»(3)
ص: 105

---

1- حسن صدری مازندرانی، هنر همسرداری:اخلاق در دانشگاه منزل، ص269.
2- عبدالواحدبن محمد تمیمی آمدی، غرر الحكم و درر الکلم، ص233.
3- محمدبن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، کتاب من لایحضره الفقیه، ج4، ص378.
(بزرگ و سَروَر قوم، خادم آن هاست.) این بزرگی و سَروری، عاطفی است، نه قانونی؛ یعنی ریاستی نیست که به وسیلۀ نظر اکثریت یا قوانین یا براساس سن وسال به او تنفیذ شده باشد. چنین فردی به جای اینکه بخواهد خودش را مطرح یا خواسته هایش را با روش های غلط تحمیل کند، دل ها را تسخیر کرده است؛ بنابراین دیگران سخن او را محترم دانسته و به راحتی می پذیرند.
یک فرد می تواند آن قدر پرمحبت، مخلص، باتدبیر و آن چنان خدمتگزارِ افراد فامیل باشد که آن ها را تحت الشعاع روحیۀ خود قرار دهد و طبیعی است که در موقعیت های مختلف، به نظر او توجه کنند. در اینجا تغییر در ساختار، با نفوذ در قلب ها صورت می گیرد: درحقیقت همه چیز سر جای خودش است و بی آنکه ساختاری شکسته شود، جهت گیری ها بدون هیچ دخالت مستقیمی، به سمتی تنظیم می شود که فرد می خواهد.

[مهراوه* باران اشک *]

مراقبت از سوء استفاده ها

عموم انسان ها دوست دارند از توانمندی های همدیگر استفاده کرده و در مسیر اهدافشان، از کمکِ هم بهره مند شوند؛ اما اگر این استفاده از حد بگذرد، به سوءاستفاده منجر خواهد شد. حال، وقتی که کسی به دیگران اجازۀ سوءاستفاده بدهد، بسیار عادی و طبیعی است که آن ها این کار را بکنند؛ اما غیرعادی این است که شما اجازۀ این کار را بدهید که از شما [یا خانواده تان] سوءاستفاده شود! اگر شما مراقب
ص: 106
خود نباشید، دیگران این کار را خواهند کرد.(1)
در روایتی نورانی از امام صادق (علیه السلام) آمده است: «به برادرت خدمت کن؛ پس اگر او [سوءاستفاده کرده و] تو را به خدمت [و بیگاری] گرفت، به او خدمت نکن؛ زیرا این کار کرامت نیست.»(2)
تصویر

ص: 107

---

1- نک: جواد محدثی، اخلاق در زندگی، ص72.
2- محمدبن محمدبن نعمان عکبری بغدادی (شیخ مفید)، الاختصاص، ص243.

[مهراوه* باران اشک *]

شیوۀ رفتار با همسر در میان خویشاوندان

کسی که با همسرش محترمانه رفتار می کند و در حضور دیگران به او اهانت نکرده یا او را بی اعتبار نمی کند، راه بی احترامی کردنِ دیگران به همسرش را نیز می بندد. این امری قراردادی نیست؛ بلکه رفتاری است که با عمل به آن، به دیگران تفهیم می کنیم که ما خانوادۀ محترمی هستیم.(1)
بنابراین همواره اعتبار و احترام همسرمان را نزد فامیل خویش حفظ کنیم تا همیشه علاقه مند به رفت وآمد با آن ها باشد. اگر ایراد و تذّکری به ما گفته شد، مستقیماً آن را به همسرمان انتقال ندهیم؛ چراکه او احساس خواهد کرد در نزد فردِ منتقد یا سایر اعضای فامیل بی اعتبار شده است. این گونه رفتارهای نسنجیدۀ ما، ممکن است باعث امتناع او از حضور در جمع خویشاوندانمان شود.
برای سالم سازی فضای ارتباطی، داشتن مدیریت و تدبیر در تنظیم ارتباطات صحیح بسیار مهم است. اگر یکی از زوجین در مقابل فامیل همسرش تحقیر شود، هرچند ممکن است به سبب رفتارهای غلط و بچه گانۀ خودش باشد، ممکن است حاکی از بی تدبیری همسرش نیز باشد؛ بنابراین باید محترمانه به فامیل تفهیم کنیم که اجازۀ رفتار توهین آمیز با همسرمان را ندارند و از آن ها بخواهیم که درصورت ناراحتی شدید از همسرمان،
ص: 108

---

1- در گذشته کوچه ها پر بود از هیاهو و سروصدای بازی بچه ها. ما در میان بازی، معمولاً به انتهای اسم یکدیگر «ی» مصغّر می چسباندیم و همدیگر را آن طور صدا می زدیم؛ مثلاً به اصغر می گفتیم اصغری. در بین ما، بچه هایی بودند که با سایر بچه ها فرق داشتند. فرقشان این بود که همه برای صدازدن آن ها از لفظ آقا یا خانم استفاده می کردند. من حساس شده بودم که چرا این ها با بقیه بچه ها فرق دارند؟! بعد متوجه شدم که پدر و مادرشان آن ها را این گونه صدا می زدند و گویی لفظ آقا و خانم ،دیگر جزء جدایی ناپذیر اسمشان شده بود.
به جای حریم شکنی، رفتار او را به خود ما تذکر دهند. توجه کنید که اگر حریم ها شکسته شود، برگشت پذیری روابط، بسیار سخت است.

[مهراوه* باران اشک *]

به این نکتۀ مهم دقت کنید: همان طور که وجود ویتامین k در خون هر انسان، در هنگام خون ریزی، باعث انعقاد دوبارۀ خون می شود و به راحتی خون را بند می آورد، خداوند در رابطۀ زن و شوهر نیز عوامل منعقدکننده ای قرار داده است که باعث می شود حتی اختلاف های شدیدشان راحت تر برطرف شود؛ درحالی که همین اختلاف ها اگر بین یکی از آن ها با اعضای خانوادۀ همسرش رخ دهد، به این راحتی برطرف نمی شود. بر این اساس، باید همیشه مراقب باشید که حریم های میان همسر و اطرافیانتان شکسته نشود.
از طرفی، زن وشوهر نیز مجاز به برملاکردن عیوب و ضعف های همسر خود در میان خانواده و خویشاوندانشان نیستند؛ مثلاً اگر به همسرتان نزد جمع فامیلی، توصیه ای کرده یا نصیحتش کنید، موجب ناراحتی او خواهد شد. این پیامدی همگانی است و اختصاص بههمسر شما ندارد؛ چنانکه به تعبیر امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) کسی که دوستش را پنهانی نصیحت کند، او را زینت بخشیده است و اگر در جمع نصیحتش کند، باعث خواری و رسوایی او شده است.(1)
البته بعضی از افراد حتی تحمل نصیحت خصوصی را هم ندارند که این موضوع ممکن است از دو جنبۀ شخصیت آن ها ناشی شود: اول اینکه اعتمادبه نفسشان در زمینۀ موضوع نصیحت کم باشد؛ دوم اینکه دربارۀ شخصیت خودشان بسیار حساس باشند. شاید به همین
ص: 109

---

1- حسن بن علی بن شعبه حرّانی، تحف العقول عن آل الرسول (صلی الله علیه و آله و سلم) ، ص489.
دلیل افرادی که در جامعه جایگاه اجتماعیِ ویژه دارند، در برابر انتقاد حساسیت بیشتری از خود نشان می دهند. در این حال، باید فرد را با ظرافت های ویژه و غیرمستقیم و همراه با بیان محاسن و ویژگی های مثبت او نصیحت کرد.

ازطرف دیگر، به بهانۀ صمیمیت با همسر، مجاز به فاش کردن بدی های فامیل خودمان هم در نزد او نیستیم که اگر چنین کنیم، دیگر قادر به مدیریت صحیح روابط نخواهیم بود. علاوه براین، در فامیل همسر نیز باید عزت و احترام او را حفظ کنیم. اینکه به قیمت تضعیف همسرمان بخواهیم برای خود در فامیل او صمیمیت یا موقعیتی کسب کنیم، اصلاً صحیح نیست؛ همچنین باید مراقب باشیم که در احترام و محبت و تجلیل از همسرمان یا نمایاندن رابطۀ خوبمان افراط نکنیم. باید توجه داشت که همۀ زن وشوهرها، از ارتباط مطلوبی بهره مند نیستند و شما با این گونه عملکرد، زمینۀ حسادت و چشم زخم را برای خودتان فراهم می آورید؛ حتی ممکن است عامل اختلاف و ناراحتی میان سایر همسران شوید. به خاطر داشته باشید که از رعایت اصل اعتدال و تعادل در هیچ زمینه ای غافل نشوید.
تصویر

ص: 110