8 مهریه تضمین مادی امنیت تربیت است
سؤالی که به ذهن انسان کنجکاو میرسد این است که چرا زن به شوهر خود مهریه نمیدهد و چرا مهر بر مرد لازم است نه بر زن؟ با اینکه هر دو در زندگی و لذات زناشویی شریک میباشند؟
جواب روشن است: زیرا در فلسفه مهر اهداف بسیار عالی انسانی و تربیتی وجود دارد که نمیتوان آن را همانند سایر مسائل طرفینی زناشویی و حقوقی
*****
1- 119/توبه،ترجمه از کتاب تفسیر نمونه، جلد 8، صفحه 178، تاریخ چاپ 30 شعبان 1399.
(صفحه 166)
شمرد و مقایسه نمود که اگر مرد به زن خود مهری میدهد پس زن هم به شوهر خود مهر بپردازد.
علاوه بر دلایلی که در فلسفه مهر تاکنون ذکر شد یکی دیگر از مصادیق فلسفه مهر تضمین و تأمین امنیت مادی تربیت فرزند و مساعد نمودن محیط خانه برای پرورش فرزند است.
هریک از احکام تشریعی الهی براساس حکمتی وضع شده است که باید رابطه بین حکم و موضوع را سنجید.
لزوم پرداخت نفقه و مهر از طرف مرد به زن در واقع بستگی به اهداف عالیه تشکیل خانواده دارد که در رأس اهداف مقدس خانواده ایجاد محیط امن و تربیت فرزند میباشد که این رسالت در خانواده بزرگ جامعه برعهده پیامبران علیهالسلام و
(صفحه 167)
در خانواده کوچک زناشوئی به صورت طبیعی برعهده زن گذاشته شده است و انجام این رسالت بزرگ تنها با مهر و محبت مادری بدون پشتوانه مادی ممکن نیست زیرا مربی این مکتب باید از لحاظ مادی (لباس، مسکن، امرار معاش و …) تأمین باشد که به صورت نفقه تضمین شده است؛ حتی از یک پسانداز مالی (مهریه) بهرهمند باشد که این امر نیز تضمین گردیده و برعهده شوهر گذاشته شده است.
مقام تربیتی زن (مادر) آنقدر باارزش است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله میفرماید:
بهشت زیر پای مادران است. (البته نه هر مادری بلکه مادری که به وظیفه مادری خود عمل کند) چون تربیت عالیترین هدف خلقت است. در این راستا روایتی در علل الشرایع از محمدبن سنان نقل شده که امام رضا علیهالسلام در مورد
(صفحه 168)
علت وجوب مهر بر مردها و عدم وجوب آن از طرف زنها فرمودند: چون مؤنه زن بر مرد واجب است زیرا زن با مرد یک قرارداد و معامله نموده و مرد مشتری میباشد پس باید مهریه را بپردازد. (1)
تعیین مهر با رضایت زوجین
تعیین مهر در عقد دائم برخلاف عقد موقت از ارکان نمیباشد ولی اگر زوجین بخواهند مهر تعیین نمایند نوع و مقدار آن باید روشن شود که در این فصل به دنبال روشن شدن این موضوع هستیم.
از قول امام باقر علیهالسلام نقل شده است که آن بزرگوار فرموده:
*****
1- وسائل الشیعه، جلد 15، صفحه 23.
(صفحه 169)
اَلصَّداقُ کُلُّ شَیْءٍ تَراضی عَلَیْهِ النّاسُ (1)
هر شیء که مردم به آن رضایت داشته باشند میتواند مهر باشد.
امام باقر علیهالسلام فرمودند: هر آنچه مورد رضایت طرفین قرار گیرد میتواند مهر قرار گیرد چه کم باشد و چه زیاد. (2)
از این روایت فهمیده میشود که ملاک تعیین مقدار مهر رضایت زوجین است.
مقدار مهریه
مقدار مهریه
یکی از نکاتی که باید در مسائل حقوقی خانواده و ازدواج مطرح و روشن گردد مقدار مهریه از نظر شرع مقدس اسلام میباشد تا هم اهداف و فلسفه
*****
1- وسائل الشیعه، جلد 15، صفحه 2.
2- تهذیب الاحکام، جلد 7، صفحه 409.
(صفحه 170)
وجودی مهریه تأمین گردد و هم باعث تحکیم خانواده و رفع نزاع و اختلاف شود.
سؤالی که مطرح است این است که آیا برای مهر محدودیتی مشخص وجود دارد یا خیر؟ و آیا بیشتر از مهر السنة جایز است یا خیر؟ در این مورد نظراتی وجود دارد ولی قبل از طرح نظرات فقها، طبق مباحث گذشته میتوان اظهار نظر نمود که محدودیتی نباید در مقدار مهر وجود داشته باشد؛ چون با رضایت زوجین وقتی مهر مشخص شده باشد دیگر از لحاظ کمیت چه اشکالی خواهد داشت؟
به طور کلی در میان فقها، دو نظر وجود دارد که به بررسی آنها میپردازیم:
1 قائلین به محدودیت مهر
عدهای از فقها به پیروی از سنت رسول اکرم صلی الله علیه و آله قرار دادن مهر بیش از
(صفحه 171)
مهر السنة را جایز نمیدانند و در این مورد ادعای اجماع هم نمودهاند که از مشهورترین آنها مرحوم اسکافی و صدوق و سید مرتضی میباشند و فرمودهاند مازاد بر مهر السنة باید برگردانده شود. (1)
و سید مرتضی علاوه بر منع از زیادی مهر السنة و حکم به ردّ مازاد بر آن استدلال به اجماع نموده است.(2)
همین حکم بدون ادعای اجماع از الفقیه نقل شده است. (3)
مهر السنه پانصد درهم معادل پنجاه دینار میباشد که رسول اکرم صلی الله علیه و آله مهر
*****
1- جواهر الکلام، جلد 31، صفحه 15.
2- شرع لمعه، جلد 2، صفحه 98، کتاب النکاح.
3- جواهر الکلام، جلد 31، صفحه 15.
(صفحه 172)
تمامی همسران خود را به همین مقدار قرار داد و این به عنوان سنت آن حضرت مطرح میباشد و سید مرتضی و دیگران که معتقد هستند مهر نباید از مهر السنه بیشتر باشد به تبعیت از سنت رسول اللّه صلی الله علیه و آله فتوای دادهاند و در روایات متعددی مهر السنه مطرح شده است؛ از جمله روایت عبداللّه بن سنان که از قول امام صادق علیهالسلام نقل کرده است که: «مهریه زنها در زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله برابر با پانصد درهم بوده است» (1) و روایت مفضل که از امام صادق علیهالسلام سؤال میکند «خبر بده به من از مقدار مهر زن که (لا یَجُوزُ لِلْمُؤْمِنِ اَنْ یَجُوزُهُ) جایز نیست مؤمن از آن تجاوز کند؟ امام علیهالسلام فرمودند: (اَلسُّنَّةُ الْمُحَمَّدِیَّةُ)
*****
1- وسائل الشیعه، جلد 15، کتاب النکاح، صفحه 8.
(صفحه 173)
سنت حضرت محمد صلی الله علیه و آله که پانصد درهم میباشد و مازاد بر آن باید برگردانده شود». (1)
حدیث فوق مطابق با نظر سید مرتضی و همفکران او در عدم تجاوز مهر از مهر السنة است.
شیخ صدوق (علیه الرحمه) علت اینکه چرا مهر السنه پانصد درهم است از قول حسینبن خالد نقل کرده:
«حسین بن خالد (2) میگوید از امام کاظم علیهالسلام سؤال کردم چگونه مهر السنه
*****
1- وسائل الشیعه، جلد 15، کتاب النکاح، صفحه 17.
2- در تهذیب الاحکام، جلد 7، پاورقی صفحه 412 آمده است، حسن بن خالد صحیح است نه حسین بن خالد، حسن بن خالد، کان ثقة له کتاب النّوادر، یروی عن الکاظم علیهالسلام.
(صفحه 174)
پانصد درهم شده؟ امام علیهالسلام فرمود: خداوند بر خود لازم نمود که اگر مؤمنی صد مرتبه تکبیر و صد مرتبه حمد و صد مرتبه تسبیح خدا و صد مرتبه لا اله الا الله (تهلیل) بگوید و صد مرتبه صلوات بر محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله بفرستد و پس از آن بگوید خداوندا از حوریه بهشتی به ازدواج من در بیاور خداوند (دعایش را مستجاب نموده و) حوریه بهشتی را به ازدواج او درمیآورد و خداوند مهر آن حوریه را همین اذکار قرار داده است به همین جهت خداوند به پیامبرش وحی نمود که سنت قرار بدهد مهر زنان مؤمن را پانصد درهم و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آن را انجام داد».(1)
(صفحه 175)
نقد نظریه قائلین به محدودیت مهریه
مستند قائلین به محدودیت مهر از چند حال خارج نیست یا باید آیات باشد که از کلمه «قنطار» در آیات خلاف آن فهمیده میشود (همانطوری که توضیح آن خواهد آمد)، یا باید روایات باشد که اولاً از روایات الزام و وجوب در محدودیت مهریه به پانصد درهم استفاده نمیشود، ثانیا روایاتی داریم که خلاف آن را ثابت میکنند و حتی قید عدم محدودیت شده مثل روایتی که از امام صادق علیهالسلام نقل شده:
عَنِ الصَّداقِ هَلْ لَهُ وَقْتٌ (اَیْ هَلْ لَهُ حَدٌّ لا یُتَجاوَزُ عَنْهُ)؟ قال: لا (1) سؤال شد از
*****
1- علل الشرایع، صفحه 499.
2- تهذیب الاحکام، جلد 7، صفحه 412.
(صفحه 176)
امام صادق علیهالسلام از مهریه که آیا برای آن حدی وجود دارد؟ فرمود خیر ثالثا همانطوری که در بحث بعدی خواهد آمد روایات حمل بر استحباب مهر السنه شده است، اگر مستند قائلین به محدودیت مهریه اجماع هست همچنانکه از سید مرتضی (ره) نقل شده ملاک این اجماع مشخص نیست زیرا بسیاری از علماء خلاف این عقیده را دارند و شهید ثانی در مورد ادعای اجماع سید مرتضی فرموده:
وَ الاِْجْماعُ مَمْنُوعٌ وَ جَمیعُ التَّفْسیراتُ السّابِقَةُ لِلْقِنْطارِ تَرِدُ عَلَیْهِ وَ الْخَبَرُ الصَّحیحُ حُجَّةٌ بَیِّنَهُ، نَعَمْ یُسْتَحَبُّ الاِْقْتِصارُ عَلَیْهِ لِذلِکَ.(1)
(صفحه 177)
ادعای اجماع ممنوع است و جمیع تفسیرهای که (ذیل) عبارت قنطار شده ردّ این نظریه را مینماید و خبر صحیح هم دلیل روشنی است بر ردّ این اجماع بلکه اکتفاء بر مهر السنه مستحب است.
از طرفی دیگر قائلین به این نظریه یعنی محدودیت مهر، تعداد محدودی هستند بنابراین روشن نیست استناد این بزرگواران آن هم کسانی مثل سید مرتضی (ره) در اعتقاد به محدودیت مهر به مهر السنة چه بوده است. غیر از روایاتی که قبلاً نقل شد و آنها هم دلالت بر وجوب ندارند و حداکثر میتوان آنها را حمل بر کراهت نمود، به خصوص اینکه اگر حمل بر
*****
1- شرح لمعه، جلد 2، کتاب النکاح، صفحه 98.
(صفحه 178)
وجوب شود با روایاتی که دلالت بر عدم وجوب دارند معارض خواهند بود و محدودیت در مهر را ردّ کردهاند.
2 عدم محدودیت در مهر
عدم محدودیت در مهر
آنچه از آیات و روایات و نظرات اکثر فقها عظام استفاده میشود عدم محدودیت در مهریه در حداقل و در حداکثر است به شرط اینکه از مالکیت (مثل خمر) و مالیت (مثل یک حبه گندم) خارج نشود و مورد رضایت و قبول زوجین باشد اینک ادلّه سهگانه در این مورد به اختصار بررسی میشود.
الف: عدم محدودیت مهر در آیات
«وَ اِنْ اَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَکانَ زَوْجٍ وَ اتَیْتُمْ اِحْدیهُنَّ قِنْطارا فَلا تَأخُذُوا مِنْهُ شَیْئا». (1)
(صفحه 179)
اگر تصمیم گرفتید که همسر دیگری به جای همسر خود انتخاب کنید و مال فراوانی (به عنوان مهر) به او پرداختهاید، چیزی از آن را نگیرید.
معانی مختلفی از قنطار شده ولی همه آنها از مهر السنه بیشتر است.
راغب در مفرداتش فرموده:
«وَ الْقَناطیرُ جَمْعُ الْقَنْطَرَةِ وَ الْقَنْطَرَةُ مِنَ الْمالِ مافیهِ عُبُورُ الْحَیاةِ تَشبیها بِالْقَنَطَرَةِ وَ ذلِکَ غَیْرُ مَحْدُودِ الْقَدْرِ فی نَفْسِه، … و قال الحسن اَلْفٌ و مِائَتا دینارٍ، وَ قیلَ مِلْءُ مُسْکِ ثَوْرٍ ذَهَبا» (1)
*****
1- 20/نساء، ترجمه از کتاب تفسیر نمونه، جلد3، صفحه 321، تاریخ انتشار، اردیبهشت 1354.
2- المفردات فی غریب القرآن، ماده: قنطره.
(صفحه 180)
قناطیر جمع قنطره (به معنی پل) است مال قنطره یعنی مالی که زندگی را راه میاندازد همانطور که از پل عبور میکنند (یعنی مالی کافی) و اندازه آن فی حد نفسه محدود نیست ….
و بیشتر مفسرین قنطار را مال زیاد گرفتهاند. (1)
قنطار، به کسر قاف، به معنای مال عظیم است و در قاموس، قنطار را معادل دهها هزار دینار طلا دانسته است و در المنجد آن را عبارت از وزنی دانسته که مقدار ثابتی ندارد و به تحول ایام متغیر میشود و به 100 رطل که هر رطل خود
*****
1- مجمع البیان فی تفسیر القرآن، جلد 2، صفحه 4.
(صفحه 181)
2564 گرم است نیز اطلاق میگردد.(1)
از منابع مختلف اهل سنت نقل شده که، روزی عمربن الخطاب بالای منبر گفت: چرا مهر زنان خود را زیاد میکنید و حالآنکه مهر در میان رسول خدا صلی الله علیه و آله و اصحابش چهارصد درهم بوده، زنی اعتراض کرد به عمر گفت: آیا مردم را نهی میکنی که بیشتر از چهارصد درهم مهر زنان را قرار ندهند؟ عمر گفت: بله، آن زن گفت: آیا نشنیدی که چه چیزی در قرآن آمده؟ عمر گفت: چیست آن؟ زن گفت: وَ آتَیْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً عمر گفت: خدایا ببخش مرا که همه مردم داناتر از عمرند، سپس به منبر رفت اعلام کرد هر مقداری که مایل هستید
*****
1- بررسی حقوق خانواده نکاح و انحلال آن، صفحه 226.
(صفحه 182)
مهریه قرار دهید». (1)
پس روشن میشود که از دیدگاه قرآن، محدودیتی برای تعیین مهریه وجود ندارد حتی عرف زمان صدر اسلام هم همین موضوع را از آیات استنباط مینمودند.
ب: عدم محدودیت مهر در روایات:
از مجموع روایاتی که محدثین بزرگوار در کتب روایی از معصومین علیهمالسلام نقل کردهاند محدودیت فهمیده نمیشود به خصوص اگر بخواهیم وجوب
*****
1- الغدیر، جلد 6، صفحه 95.
(صفحه 183)
مهر السنه را اثبات کنیم بلکه در اکثر روایات عدم محدودیت استفاده میشود. و عبارت (اَلصَّداقُ ما تَراضَیا عَلَیْهِ، قَلَّ اَوْ کَثُرَ) مهر چیزی است که با رضایت بر آن توافق شود کم باشد یا زیاد. دلالت گویا و روشنی دارد که هر مقدار طرفین بر آن رضایت دادند چه کم باشد یا زیاد. دلالت گویا و روشنی دارد که هر مقدار طرفین بر آن رضایت دادند چه کم باشد یا زیاد بدون هیچ محدودیتی میتوان مهر قرار داد. روایات به این مضمون فراوانند، از جمله روایتی که از امام رضا علیهالسلام نقل شده که فرمود: «اگر مردی با زنی ازدواج نمود و مهرش را بیست هزار و برای پدرش ده هزار قرار داد مهر درست است و آن مقدار که برای پدرش قرار داده فاسد است».(1) در این روایت ملاحظه میشود که مهریه 20 هزار چندین برابر
*****
1- وسائل الشیعه، جلد 15، صفحه 19.
(صفحه 184)
مهر السنه است اگر 20 هزار درهم باشد و مهر السنه پانصد درهم رد این صورت چهل برابر مهر السنه است و اگر منظور این روایت 20 هزار دینار باشد و مهر السنه 50 دینار در این صورت چهارصد برابر مهر السنه خواهد بود.
اگر قرار دادن مهر بیش از مهر السنه جایز نیست پس نباید امام معصوم علیهالسلام برخلاف آن عمل کند، در حالی که در روایتی نقل شده امام حسن علیهالسلام زنی را تزویج نمود و مهر او صد کنیز و همراه هریک ده درهم قرار داد (1) ملاحظه میشود غیر از قیمت کنیزها مهر دو برابر مهر السنه میباشد و حتی در صحیح
*****
1- وسائل الشیعه، جلد 15، صفحه 19.
(صفحه 185)
مسلم آمده است: «ام حبیبه همسر پیامبر صلی الله علیه و آله مهرش چهار هزار درهم و چهار صد دینار بود که نجاشی آن را از مال خودش جهت احترام به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پرداخت نمود».(1)
روشن است که اگر تجاوز از مهر السنه مجاز نیست نباید پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اجازه دهد که مهر امحبیبه همسرش بیش از مهر السّنّه باشد، این خود دلیل دیگری است که اولاً تمام همسران آن حضرت مهریه پانصد درهم نداشتهاند و ثانیا مهریه بیش از مهر السنه از نگاه روایات جایز است و هیچ منفعی ندارد؛ مضافا اینکه وقتی از امام صادق علیهالسلام سؤال میشود آیا برای مهریّه حدی وجود
*****
1- صحیح مسلم، جلد 9، صفحه 215.
(صفحه 186)
دارد؟ امام علیهالسلام میفرماید خیر. (1)
ج: نظر فقهاء در عدم محدود بودن مهر:
گرچه عدهای از فقهاء مثل سید مرتضی و اسکافی و صدوق، قائل به محدود بودن مهر به مهر السنه میباشند که نظر آنها قبلاً مورد بررسی قرار گرفت اما اکثر فقها قائل به عدم محدودیت مهر هستند فقها بزرگوار در تعیین مهر دو چیز را قید نمودهاند یکی رضایت طرفین دیگر اینکه در قلت به قدری ناچیز نباشد که از مالیت خارج شود با توجه به این دو قید محدودیتی در جهت کمی یا زیادی مهر
*****
1- تهذیب الاحکام، جلد 7، صفحه 412.
(صفحه 187)
وجود ندارد من جمله مرحوم محقق حلی (ره) میفرماید:
«برای مهر اندازه معینی نیست بلکه آنچه زوجین به آن راضی شوند صحیح است اگرچه کم باشد به شرط اینکه از قیمت مثل یک دانه گندم خارج نشود و همچنین محدودیتی در جهت زیادی وجود ندارد».(1)
این نظر مورد تأیید بسیاری از فقها از جمله امام خمینی(ره)(2) و شهیدین (ره)(3) و صاحب جواهر (ره)(4) و شیخ طوسی (ره)(5) و … میباشد.
مرحوم صاحب جواهر (ره) در شرح عبارت شرایع (وَ کَذا لاَحَدَّ لَهُ فِی الْکَثْرَةِ)
*****
1- شرایع الاسلام، جلد 2، صفحه 545.
2- تحریرالوسیله، جلد 2، صفحه 297.
3- شرح لمعه، جلد 2، کتاب النکاح، صفحه 97.
4- جواهر الکلام، جلد 31، صفحه 13.
5- کتاب الخلاف، جلد 2، مسأله 34.
(صفحه 188)
ادعای شهرت در حد اجماع نموده و فرموده:
«محدودیتی در مهر نمیباشد بنابر مشهور بین اصحاب، آن هم یک شهرت عظیمی در حدی که میتوان ادعای اجماع نمود».(1)
مرحوم بَرّاج در المهذّب علاوه بر ردّ محدودیت مهر فرموده: هرگاه انسان در عقد نکاح مهر را بیش از مهر السنه قرار دهد لازم است به آن وفا کند.
و همین بزرگوار فرموده: (هُوَ عِنْدَنا غَیْرُ مُقَدَّرٍ) مهر در نزد ما مقدار معینی ندارد. (2)
*****
1- جواهر الکلام، جلد 31، صفحه 13.
2- سلسلة الینابیع الفقهیه، جلد اول، جزء اول از نکاح، صفحه 166.
(صفحه 189)
فقها برای رضایت زوجین در تعیین مقدار مهر تا جائی اهمیت دادهاند که اگر چنانچه زوجین بر مهری توافق کردند اولیای آنها نمیتوانند اعتراض کنند. (1)
نقل قول
