تار و پود عاشقی : چگونگى تعامل همسران با یكديگر، خانواده ها، خويشاوندان و دوستان

[مهراوه* باران اشک *]

چگونگی مواجهه با اشتباه های خویشاوندان

اگر شاهد رفتار غلطی از سوی خویشاوندان بودیم، چه کنیم؟ در برابر رفتارهای اشتباه و ناپسندی که در خویشان خود یا همسرمان رخ می دهد، باید چه عکس العملی داشته باشیم؟ در پاسخ به این سؤال توجه به چند نکته ضروری است:
1. اولین توصیه آن است که در مقابل این گونه رفتارها نگران نشویم. باید بپذیریم که غیراز معصومین (علیهم السلام) همۀ انسان ها، ممکن است اشتباه کنند؛ به خصوص که ما با شخصی خاص مواجه نیستیم؛ بلکه با یک جمع فامیلی، با همۀ گستردگی و تنوع آن روبه رو هستیم و بدیهی است که امکان هرگونه خطا و اشتباهی در این جمع وجود دارد. این نگاه، به مدیریت رفتار و احساس ما کمک بسیاری می کند.
2. اساساً خطاهای دیگران، نباید ما را آن چنان به هم بریزد که مجال واکنش مناسب را از دست بدهیم. پیش ازاین نیز بیان شد که امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) فرموده اند: «ای مردم، کسی که عیب خود را ببیند، از پرداختن به عیب دیگران باز می ایستد.»(1) اگر به رفتارهای خود یا بستگانمان دقت کنیم، قطعاً آن ها و خود را هم بی عیب نخواهیم یافت و متوجه خواهیم شد که اگر دیگران به ظاهر کارهای غلطی انجام می دهند، ما نیز به اندازۀ خود، رفتارهای غلط داریم. ازطرفی، بزرگی و کوچکیِ اعمال ناپسند، به میزان ایمان و شأن و مرتبۀ معنوی افراد بستگی دارد؛ چنان که
ص: 111

---

1- محمدبن یعقوب کلینی رازی، الاصول من الکافی، ج 15، ص63.
خداوند حتی ترک اُولیٰ را نیز برای اولیای خود نمی پسندد. من خود در اوایل جوانی ام، دوستی داشتم که بدی هایش مرا کلافه کرده بود؛ حتی بعضی شب ها نیز فکرکردن به کارهای او بی خوابم می کرد. به دنبال راه چاره ای بودم که این روایت و تعبیر زیبای امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) کلید مشکلم شد و گویی آبی بر آتش درونم بود.
3. امام حسین (علیه السلام) در پاسخ به سؤالی دربارۀ معنای ادب فرموده اند: «ادب یعنی اینکه هرگاه از خانه خارج می شوی، همه را برتر از خود بدانی.»(1) بنابراین پیش فرضِ «دیگران از من بهترند»، نقطۀ آغازین هر ارتباط مؤدبانه ای است. به این نوع مواجهه با افراد، ازسوی معصومین (علیهم السلام) بسیار تأکید شده است؛ یعنی باور عمیق داشته باشیم که حتی کسی که ظاهر خلافِ انتظاری دارد نیز ممکن است از ما بهتر باشد. بدون چنین اعتقادی قادر به مدیریت خود نیستیم؛ اما باید این را هم در نظر داشته باشیم که باور به بهتربودن دیگران، تکالیفی را که در قبال بدی های آن ها داریم، از ما ساقط نمی کند.

[مهراوه* باران اشک *]

4. باید بدانیم اصلی مهم بر تمام انتقادها حاکم است که نباید فدا شود. آن اصل، پیوند با خویشاوندان یا همان صلۀ رحم است. انسانی که قطعِ رحم می کند، دوستان و مددکاران خود را از دست داده و زمینۀ تنهایی و افسردگی خویش را ایجاد می کند. امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) فرموده اند: «هركه دست یارى خود را از
ص: 112

---

1- جمعی از نویسندگان، اعلام الهدایة، ج5، ص227.
بستگانش باز دارد، فقط یک دست را از یارى آنان باز داشته؛ ولى خویش را از یاری دست هاى بسیارى محروم کرده است و هركه با اطرافیان خود با مدارا رفتار كند، دوستى و مودّت آنان را همیشه نصیب خود ساخته است.»(1)
همچنین ایشان در بیان دیگری زشت ترین گناهان را بریدن پیوند خویشاوندی دانسته اند.(2)
حال چنانچه شخصی مثلاً به علت رواج غیبت در خانواده یا به بهانه های دیگر، رابطه اش را با خویشاوندان قطع کند، اصلاً مطابق وظیفه و تکلیف عمل نکرده است و این عملِ او به هر دلیلی که باشد، قطعِ رحم محسوب می شود؛ بنابراین همواره باید مراقب موضع گیری هایمان باشیم تا به دنبال آن، قطع رحم رخ ندهد.
مردی خدمت امام صادق (علیه السلام) آمد و از بستگان خویش شکایت کرد. حضرت فرمودند: «خشم خود را فرو بر و کظم غیظ کن [و به آنان نیکی کن].» مرد عرض کرد که به او چنان وچنین می کنند و از انواع بدی ها و ستم ها فروگذار نمی کنند. حضرت فرمودند: «آیا می خواهی مثل آن ها باشی [و قطعِ رحم و ترک احسان کنی؟] و خدا [در دنیا و آخرت] به شما توجهی نکند؟!»(3)

[مهراوه* باران اشک *]

از اخلاق های متعالیِ توصیه شده در دین اسلام، آن است که فرد با کسانی که از او بریده اند، به نیکی بپیوندد؛ چنان که امام صادق (علیه السلام) فرموده اند: «...با کسانی که از شما بریده اند،
ص: 113

---

1- علی بن ابی طالب (علیه السلام) ، نهج البلاغه، خطبۀ 23.
2- نک: عبدالواحدبن محمد تمیمی آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص406.
3- محمدبن یعقوب کلینی رازی، الاصول من الکافی، ج2، ص259.
پیوند برقرار کنید.»(1)
مثلاً اگر ما مجلس عروسی یکی از بستگان یا دوستان را مجلس گناه تشخیص داده و در آن محفل شرکت نکردیم تا به وظیفۀ دینی خود عمل و از بستر گناه دوری کرده و آن رفتار و گناه را تأیید نکرده باشیم، وظیفه داریم بعد از مراسمشان، به منظور جبران، به دیدار عروس و داماد برویم و ضمن تبریک و تشکر از دعوتشان، به آن دو تفهیم کنیم که فقط، در چنین جمع های خاصی با آن ها همراهی نمی کنیم؛ واِلّا در بقیۀ امور، مشتاق پیوند و ارتباط با آن ها بوده و هرکاری که از دستمان برآید، برایشان انجام می دهیم. باید دقت کنیم که قاطعیت ما، معطوف به خودِ افراد نباشد؛ بلکه در برابر خلافی باشد که مرتکب می شوند.5. «آداب معاشرت، اختصاص به بستگان پاک و باتقوا و حزب اللّهی ندارد؛ بلکه وظیفه ای اخلاقی است؛ حتی در برابر آنان که اهل گناه اند. چه بسا به برکت رفت وآمدهای بستگانِ صالح، فاجران هم راه صلاح پیش گیرند و تأثیر بپذیرند. گاهی ترک مراوده و رفت وآمد، سبب می شود که بستگان معصیت کار در گناه و کج روی خود بیشتر پیش روند؛ ولی حفظ رابطه، جلوی بدترشدن آنان را می گیرد. در این صورت، تکلیف، نگهبانی از خط ارتباط و پیوند خویشاوندی است.»(2)
یکی از شیعیان امام صادق (علیه السلام) به نام جهم بن حمید، از آن
ص: 114

---

1- محمدبن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، امالی الصدوق، ص72.
2- نک: جواد محدثی، راه زندگی: الفبای سعادت خانواده، ص117، با تلخیص.
حضرت (علیه السلام) پرسید: «برخی از خویشاوندانم، روش و تفکر دیگری دارند، غیر از فکر و مرامی که من دارم. آیا آنان بر من حقی دارند؟» حضرت فرمود:«آری، هیچ چیز حق قرابت و خویشاوندی را قطع نمی کند. اگر با تو همفکر و هم عقیده باشند، دو حق بر تو دارند: یکی حق خویشاوندی و دوم، حق [همفکری و هم خطی در] اسلام و مسلمانی».(1)

[مهراوه* باران اشک *]

6. عکس العمل ما در مقابل اشتباهات دیگران باید به گونه ای باشد که آن را به لجبازی و یا بردن آبرو و تحقیر افراد تعبیر نکنند؛ بلکه ما را با عنوان شخصیت های ناصح و دلسوز بشناسند؛ وگرنه از رفتارمان نتیجۀ مطلوب را برداشت نخواهند کرد. باید با ظرافت به آن هایی که دچار اشتباه اند، تفهیم کنیم که پایه های زندگی شان را بر بنایی غلط نهاده اند. نه تنها فامیل، بلکه همسر و فرزندان نیز باید ما را شخصیتی موجّه و خیرخواه و معتمد بدانند؛ پس برای اصلاح اشتباه هایی که در میان خویشاوندان رخ می دهد، قبل از هرگونه اقدام، باید در آن ها اعتمادسازی کرد.
7. اقدام به اصلاح، ضرورتاً با گفتار اتفاق نمی افتد. گاهی نحوۀ رفتار ما به مراتب بهتر از گفتارمان می تواند اصلاح گر باشد. به خاطر داشته باشید که گاه می شود گناهان را نادیده انگاشت یا عیوب را با اغماض دید و بزرگوارانه از کنارش گذشت. دراین میان، باید اصل حفظ آبروی افراد و رازداری نیز در صدر عمل ما قرار بگیرد. دیگران باید باور داشته باشند که رفتار و سخنان ما، بی غرض است و هیچ گاه از سر
ص: 115

---

1- محمدبن یعقوب کلینی رازی، الاصول من الکافی، ج 3، ص402.
کوته نظری و کم ظرفیتی نیست.
8. گناهان دسته بندی و مراتب دارند؛ مثلاً بعضی گناهان آن چنان عمومیت و رواج پیدا کرده اند که دیگر بودونبودِ ما در محل ارتکاب آن، به معنای تأییدکردن یا تأییدنکردن آن ها محسوب نمی شود؛ البته منظور، نفی قبح چنین گناهانی نیست؛ چراکه اتفاقاً بدترین گناه آن است که برای مردم، عادی شده باشد.
به طورنمونه فرض کنیم در مجلسی حضور داریم که در گوشه ای از آن، موسیقیِ حرام می نوازند. اینجا باید تشخیص دهیم که حضور ما، تأییدی بر این فعل حرام است یا خیر! اگر تأیید است که باید مجلس را ترک کنیم؛ اما ماندن در کنار برخی از رفتارهای غلط که عمومیت دارد، تأیید محسوب نمی شود. تشخیص چنین نمونه هایی، متناسب با جمع فامیلی و خانواده های گوناگون و جایگاه خود فرد متفاوت است. درهرحال مخالفت با امر حرام، چه از طریق گفتن و چه با ترک کردن محل ارتکاب حرام، قطعاً بی تأثیر نیست؛ اما چنانچه حریم دیگری نیز شکسته شد و عمل قبیح دیگری بدعت گذاری شد، دیگر حتماً باید مقاومت نشان دهیم. مثلاً اگر نوشیدنی های مسکر هم به مجلس عروسی اضافه شد، باید در مقابل این عمل بایستیم و از شکسته شدن این حریمِ تازه جلوگیری کنیم. اگر در مواجهه با چنین صحنه ای، مجلس را ترک کنیم، علاوه بر عمل به تکلیف، حداقل ثمرۀ آن، ایجاد زمزمه ای در میانِ بستگان است که آنان را به تفکّر و تحلیل این عمل شنیع وامی دارد و به نوعی مانع از ترویج و عمومیت مناهی دیگر می شود. ارتکاب این گونه اعمال، خواه ناخواه اثر وضعی بر سرنوشت عروس و داماد دارد و باید به آن ها تفهیم کنیم که پایه های
ص: 116
زندگی شان را بر بنایی غلط نهاده اند.
9. در امربه معروف و نهی ازمنکر، باید اثر رفتار خودمان را حدس بزنیم. اگر در پی نهیِ دیگران هستیم، در بعضی از مواقع، خروج از جلسۀ گناه اثربخش است و گاهی هم اثری ندارد. رفتارمان را باید به گونه ای مدیریت کنیم که هم به قطع ارتباط منجر نشود و هم بیشترین اثر را در نهی ازمنکر داشته باشد. گاهی چند کلمه صحبتِ مؤثر با میزبان قبل از مراسم، به طور جدی تری تأثیر خواهد گذاشت.
10. در اوایل ازدواج، دیگران به چگونگی رفتار عروس و داماد جدید با فامیلِ همسر دقت بسیاری خواهند کرد. به سبب این حساسیت زیاد، جوان و خانواده اش باید مراقب باشند که عروس یا داماد تازه را به میهمانی هایی دعوت نکنند که در آن، انتظار خطاهای فاحش و رفتارهای نامناسب و شوخی های بیجا یا خودمانی می رود. چنانچه عروس و داماد به هر دلیلی مجبور به شرکت در چنین مهمانی هایی شدند، خودشان باید مواظب باشند که در برابر رفتارهای نامناسب اطرافیان، واکنش نسنجیده ای نشان ندهند.

[مهراوه* باران اشک *]

8. گناهان دسته بندی و مراتب دارند؛ مثلاً بعضی گناهان آن چنان عمومیت و رواج پیدا کرده اند که دیگر بودونبودِ ما در محل ارتکاب آن، به معنای تأییدکردن یا تأییدنکردن آن ها محسوب نمی شود؛ البته منظور، نفی قبح چنین گناهانی نیست؛ چراکه اتفاقاً بدترین گناه آن است که برای مردم، عادی شده باشد.
به طورنمونه فرض کنیم در مجلسی حضور داریم که در گوشه ای از آن، موسیقیِ حرام می نوازند. اینجا باید تشخیص دهیم که حضور ما، تأییدی بر این فعل حرام است یا خیر! اگر تأیید است که باید مجلس را ترک کنیم؛ اما ماندن در کنار برخی از رفتارهای غلط که عمومیت دارد، تأیید محسوب نمی شود. تشخیص چنین نمونه هایی، متناسب با جمع فامیلی و خانواده های گوناگون و جایگاه خود فرد متفاوت است. درهرحال مخالفت با امر حرام، چه از طریق گفتن و چه با ترک کردن محل ارتکاب حرام، قطعاً بی تأثیر نیست؛ اما چنانچه حریم دیگری نیز شکسته شد و عمل قبیح دیگری بدعت گذاری شد، دیگر حتماً باید مقاومت نشان دهیم. مثلاً اگر نوشیدنی های مسکر هم به مجلس عروسی اضافه شد، باید در مقابل این عمل بایستیم و از شکسته شدن این حریمِ تازه جلوگیری کنیم. اگر در مواجهه با چنین صحنه ای، مجلس را ترک کنیم، علاوه بر عمل به تکلیف، حداقل ثمرۀ آن، ایجاد زمزمه ای در میانِ بستگان است که آنان را به تفکّر و تحلیل این عمل شنیع وامی دارد و به نوعی مانع از ترویج و عمومیت مناهی دیگر می شود. ارتکاب این گونه اعمال، خواه ناخواه اثر وضعی بر سرنوشت عروس و داماد دارد و باید به آن ها تفهیم کنیم که پایه های
ص: 116
زندگی شان را بر بنایی غلط نهاده اند.

[مهراوه* باران اشک *]

9. در امربه معروف و نهی ازمنکر، باید اثر رفتار خودمان را حدس بزنیم. اگر در پی نهیِ دیگران هستیم، در بعضی از مواقع، خروج از جلسۀ گناه اثربخش است و گاهی هم اثری ندارد. رفتارمان را باید به گونه ای مدیریت کنیم که هم به قطع ارتباط منجر نشود و هم بیشترین اثر را در نهی ازمنکر داشته باشد. گاهی چند کلمه صحبتِ مؤثر با میزبان قبل از مراسم، به طور جدی تری تأثیر خواهد گذاشت.
10. در اوایل ازدواج، دیگران به چگونگی رفتار عروس و داماد جدید با فامیلِ همسر دقت بسیاری خواهند کرد. به سبب این حساسیت زیاد، جوان و خانواده اش باید مراقب باشند که عروس یا داماد تازه را به میهمانی هایی دعوت نکنند که در آن، انتظار خطاهای فاحش و رفتارهای نامناسب و شوخی های بیجا یا خودمانی می رود. چنانچه عروس و داماد به هر دلیلی مجبور به شرکت در چنین مهمانی هایی شدند، خودشان باید مواظب باشند که در برابر رفتارهای نامناسب اطرافیان، واکنش نسنجیده ای نشان ندهند.

[مهراوه* باران اشک *]

8. گناهان دسته بندی و مراتب دارند؛ مثلاً بعضی گناهان آن چنان عمومیت و رواج پیدا کرده اند که دیگر بودونبودِ ما در محل ارتکاب آن، به معنای تأییدکردن یا تأییدنکردن آن ها محسوب نمی شود؛ البته منظور، نفی قبح چنین گناهانی نیست؛ چراکه اتفاقاً بدترین گناه آن است که برای مردم، عادی شده باشد.
به طورنمونه فرض کنیم در مجلسی حضور داریم که در گوشه ای از آن، موسیقیِ حرام می نوازند. اینجا باید تشخیص دهیم که حضور ما، تأییدی بر این فعل حرام است یا خیر! اگر تأیید است که باید مجلس را ترک کنیم؛ اما ماندن در کنار برخی از رفتارهای غلط که عمومیت دارد، تأیید محسوب نمی شود. تشخیص چنین نمونه هایی، متناسب با جمع فامیلی و خانواده های گوناگون و جایگاه خود فرد متفاوت است. درهرحال مخالفت با امر حرام، چه از طریق گفتن و چه با ترک کردن محل ارتکاب حرام، قطعاً بی تأثیر نیست؛ اما چنانچه حریم دیگری نیز شکسته شد و عمل قبیح دیگری بدعت گذاری شد، دیگر حتماً باید مقاومت نشان دهیم. مثلاً اگر نوشیدنی های مسکر هم به مجلس عروسی اضافه شد، باید در مقابل این عمل بایستیم و از شکسته شدن این حریمِ تازه جلوگیری کنیم. اگر در مواجهه با چنین صحنه ای، مجلس را ترک کنیم، علاوه بر عمل به تکلیف، حداقل ثمرۀ آن، ایجاد زمزمه ای در میانِ بستگان است که آنان را به تفکّر و تحلیل این عمل شنیع وامی دارد و به نوعی مانع از ترویج و عمومیت مناهی دیگر می شود. ارتکاب این گونه اعمال، خواه ناخواه اثر وضعی بر سرنوشت عروس و داماد دارد و باید به آن ها تفهیم کنیم که پایه های
ص: 116
زندگی شان را بر بنایی غلط نهاده اند.
9. در امربه معروف و نهی ازمنکر، باید اثر رفتار خودمان را حدس بزنیم. اگر در پی نهیِ دیگران هستیم، در بعضی از مواقع، خروج از جلسۀ گناه اثربخش است و گاهی هم اثری ندارد. رفتارمان را باید به گونه ای مدیریت کنیم که هم به قطع ارتباط منجر نشود و هم بیشترین اثر را در نهی ازمنکر داشته باشد. گاهی چند کلمه صحبتِ مؤثر با میزبان قبل از مراسم، به طور جدی تری تأثیر خواهد گذاشت.
10. در اوایل ازدواج، دیگران به چگونگی رفتار عروس و داماد جدید با فامیلِ همسر دقت بسیاری خواهند کرد. به سبب این حساسیت زیاد، جوان و خانواده اش باید مراقب باشند که عروس یا داماد تازه را به میهمانی هایی دعوت نکنند که در آن، انتظار خطاهای فاحش و رفتارهای نامناسب و شوخی های بیجا یا خودمانی می رود. چنانچه عروس و داماد به هر دلیلی مجبور به شرکت در چنین مهمانی هایی شدند، خودشان باید مواظب باشند که در برابر رفتارهای نامناسب اطرافیان، واکنش نسنجیده ای نشان ندهند.




خوش برخوردی با دیگران و قاطعیت در برابر مزاحمت ها
انسان نیاز دارد که دوست بدارد و او را دوست بدارند و این با خُلق خوش به دست می آید. خوش برخوردی با دوست، باعث دوستی بیشتر او می شود و خوش برخوردی با دشمن، از دشمنی او می کاهد. حضرت زهرا (علیها السلام) فرموده اند: «خوش رویی در برابر مؤمن، بهشت را برای انسان خوش رو فراهم می آورد و خوش برخوردی با دشمنِ ستیزه جو انسان را از عذاب آتش باز می دارد.»(1)
یكی
از رازهای مهم رسیدن به خُلقِ خوش، جاذبه است. جاذب بودن شخصیت فرد، یعنی اخلاق و روحیات و صفاتی در او وجود دارد که باعث ایجاد جاذبه و تمایل دیگران به او می شود. افرادی که رفتاری مؤدبانه و بانزاکت دارند و با گشاده رویی و مهر و محبت با دیگران رفتار می کنند و قضاوتشان نمی کنند، در دل آن ها جا باز کرده و همه دوست دارند با این گونه افراد معاشرت کنند؛ اما به یاد داشته باشید همان گونه که خلقِ خوش داشتن، برای پختگیِ اجتماعی لازم است، قاطعیت داشتن در برابر سوءاستفاده و مزاحمت ها نیز نشان دهندۀ پختگی اجتماعی است. برخی افراد جاذبه دارند، ولی دافعه ندارند: با همه گرم می گیرند و به اصطلاح می جوشند و به تعبیری دیگر، اجتماعی اند؛ اما اگر شما فردی صادق و یک رو باشید، حتماً در بعضی از موقعیت ها، نظر و رفتار عده ای را نمی پسندید و رفتار قاطع و صریح از خود نشان می دهید و این، امری کاملاً طبیعی است؛ چراکه گرم گرفتن با همۀ افراد به نفع شما نیست و شأنتان را پایین می آورد یا ممکن
ص: 118

---

1- حسین نوری طبرسی (محدث نوری)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج 12، ص 261.
است آسیبی در پی داشته باشد. باید تشخیص دهید کجا رفتارِ خوش نشان دهید و کجا قاطعیت داشته باشید! البته اگر عزت نفس کافی نداشته باشید، نمی توانید قاطعیت به خرج دهید.
اگر در مقابلِ مخالفت ها و درگیری های درونِ خانواده یا جامعۀ اسلامی، خوش رو و خوش برخورد باشید، مخالفت و درگیری را کمتر کرده و جلوی فَوَران آن را خواهید گرفت؛ هرچند باید سعی کنید از خودتان نیز مراقبت کنید تا گزندی به شما نرسد. در قرآن کریم آمده است:«ای کسانی که ایمان آورده اید، بعضی از همسران و فرزندانتان دشمنان شما هستند. از آن ها برحذر باشید و اگر عفو کنید و چشم بپوشید و ببخشید، [خدا شما را می بخشد؛] به راستی خداوند آمرزنده و مهربان است.»(1)
البته
گاهی هم باید رفتار متفاوتی داشته باشید: اول اینکه لازم است در مواجهه با فرد متکبر مثل خودش رفتار کنید تا تحقیر نشوید؛(2) دوم اینکه در مواجهه با نامحرم باید رفتاری عزت مندانه داشته باشید تا به فکر سوءاستفاده نیفتد؛ سوم هم اینکه در مقابل دشمن و در میدان جنگ باید با شدت عمل کنید تا نتواند بر شما غلبه کند.
ص: 119

---

1- ((يا اَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اِنَّ مِنْ اَزْواجِكُمْ وَ اَوْلادِكُمْ عَدُواً لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ اِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَاِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ)) (تغابن، 14).
2- نک: مسعودبن عيسى بن ورّام بن ابی فراس مالکی اشتری، تنبيه الخواطر و نزهة النواظر المعروف بمجموعة ورّام، ج1، ص201.
چگونگی شادزیستن با دیگران، در بیان امام سجاد (علیه السلام)
در میان خویشاوندان، افراد گوناگونی وجود دارند که قرار نیست رفتار همگی شان درست و مطابق فرهنگ ما باشد. طبیعتاً رفتار دیگران در کنترل ما نیست؛ بنابراین باید دنبال راهکارهایی باشیم که بتوانیم در میان این جمع ها، زندگی کرده، ولی دلخور نشویم. روایت زیر راهکارهای مناسب و جامعی را در این زمینه فراروی ما قرار می دهد.
بر اساس فرمودۀ امام باقر (علیه السلام) روزی محمدبن علی زُهْری، محزون و مغموم خدمت امام سجاد (علیه السلام) رسید. حضرت به او فرمودند: «چرا ناراحت و غمگینی؟» عرض کرد: «این ناراحتی ها و غم هایی که پشتِ سرهم به من می رسد، از ناحیۀ حسودان و طمع کنندگان است که به نعمت الهی بر من، حسد و طمع می ورزند و از سوی کسانی است که به آن ها امیدوارم [یعنی انتظاراتی از آن ها دارم] و نیز کسانی که به ایشان خوبی کرده ام؛ ولی ایشان، برخلاف گمانم به من بدی می کنند.» امام سجاد (علیه السلام) برای رفع غم و اندوه محمدبن علی زُهْری، به او توصیه فرمودند: «زبانت را حفظ کن تا دوستانت را نگاه داری!» زهرى عرض كرد: «ای پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) ، من با سخنم به ایشان احسان می کنم!» حضرت فرمودند: «هیهات! هیهات! مبادا که با این کار، به خودت مغرور شوی [و موجب خودپسندی ات شود].»
ادامۀ سفارش های امام سجاد (علیه السلام) به زهری نیز بسیار شنیدنی و کاربردی است که فهرست وار به آن ها اشاره می کنیم:
* مبادا سخنی بگویی که قلوب مردم در ابتدای امر، آن را انکار کند؛ اگرچه آن سخن نزد خودت عذری موجّه داشته باشد! زیرا نمی توانی
ص: 120
از همۀ كسانى كه مطلبی از تو شنيده اند [و آن مطلب برایشان ناپسند است]، عذرخواهی کنی [و آن ها را قانع کنی]!
* هرکس عقلش کامل ترینِ داشته هایش نباشد، هلاکتش آسان ترین اتفاق ها خواهد بود.
* چرا مسلمانان را همچون خانوادۀ خود نمی دانی تا بزرگشان را به منزلۀ پدرت و کوچکشان را به منزلۀ فرزندت و هم سنشان را به منزلۀ برادرت ببینی؟! در این صورت، دوست داری به کدام یک از آن ها ظلم کنی و دوست داری کدامشان را نفرین کنی و دوست داری از کدامشان پرده دری کنی [و آبرویش را ببَری]؟!
* هرگاه شیطان(لعنة الله علیه) تو را وسوسه کرد و گفت: «تو از فلان اهلِ قبله [یعنی يكى از مسلمانان] برتر هستی»، اگر آن فرد از تو بزرگ تر است، بگو: «او در ایمان و عمل صالح از من پیشی گرفته است؛ پس او از من بهتر است.» اگر از تو کوچک تر بود، بگو: «من درسرکشی ها و گناهان از او پیشی گرفته ام؛ پس او از من بهتر است.» اگر هم سن تو بود، بگو: «من به گناه خودم یقین دارم؛ درحالی که به او شک دارم؛ پس چرا باید یقینم را به سبب شَکّم رها کنم؟!»
* اگر دیدی مسلمانان تو را تعظیم و تجلیل و احترام می کنند، بگو: «این فضیلتی است که آن ها دارند.»
* اگر از آن ها ظلم و ناخوش رویی [بی اعتنایی] دیدی، بگو به سبب گناهی است که انجام داده ام.
ای زهری! اگر چنین کردی، خدا زندگی را بر تو آسان می کند و دوستانت بسيار و دشمنانت کم خواهند شد و از نیکی و خیراتی که از آن ها به تو برسد، شادمان شده و از جفایشان تأسف نخواهی خورد.
ص: 121
* درعین حال بِدان که گرامی ترین افراد در میان مردم، کسی است که خیرش برای مردم در حالِ جوشش باشد [و پیوسته نفعش به مردم برسد] و از آنان بی نیاز و عفیف(1)
باشد و چیزی از ایشان نخواهد. پس، از این افراد، کسی از همۀ مردم کریم تر و گرامی تر است که چیزی از مردم طلب نکرده باشد؛ هرچند به آنان محتاج است؛ چراکه اهلِ دنیا به اموالشان عشق و علاقه دارند و اگر کسی در عشقشان [یعنی در امور مالی] مزاحم آن ها نشود، درنظرشان محترم است و البته کسی که در عشقشان مزاحمشان نشود و آنان را به بخشی از عشقشان برساند، عزیزتر و کریم تر خواهد بود.(2)
ص: 122

---

1- تعبیر «مُسْتَغْنِياً مُتَعَفِّفاً» به جلوۀ ظاهری و باطنیِ بی نیازی اشاره دارد؛ یعنی هم ظاهر زندگی مان به گونه ای باشد كه مردم دريابند از آن ها بی نیاز هستيم و هم در باطن، عفت بورزيم و خود را محتاج خلق ندانيم. «متعفّفاً» از باب تفعّل، نشان از تكلّف و سختی كار دارد: یعنی اينكه باطناً خود را نيازمند غیرخدا بدانيم، سخت است؛ ولی به نتايج و ثمراتش می ارزد که خودنگه دار بوده و خواسته مان را نزد دیگران مطرح نکنیم.
2- نک: منسوب به امام حسن بن علی (علیه السلام) ، التفسير المنسوب الى الامام الحسن العسكری (علیه السلام) ، ص25تا27؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج89، ص242تا244.
فصل چهارم: روابط همسران با دوستان
اشاره
تصویر

ص: 123
تصویر

ص: 124
اهمیت دوستی
تصویر

رابطۀ نیکوی انسان با دوستان خود، جزوِ روابط ارزشمند او و نعمت های برتر الهی بوده که مزایا و اهمیت فراوانی دارد و دارایی بزرگی برای انسان به شمار می رود. این موضوع چنان اهمیت دارد که در روایات بارها به آن اشاره شده و ازجمله به نقل از امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) آمده است: «ناتوان ترین افراد کسی است که در یافتن دوست ناتوان باشد و البته عاجزتر از او کسی است که دوستان به دست آورده را از دست می دهد»؛(1)
بنابراین فرد نباید در تحولات زندگی، رفقای خوبش را از دست بدهد؛ هرچند می تواند از این فرصت استفاده کند و رابطه اش را با افرادی که مناسب دوستی نیستند، قطع کند.
یکی از این تحولات بسیار مهم، ازدواج و تشکیل خانواده است که زمان زیادی را به مسئولیت های معطوف به آن اختصاص می یابد و فرصت انجام برخی کارهای گذشته را از فرد می گیرد؛ ولی نباید باعث قطع ارتباط افراد با رفقای خوبشان شود؛ هرچند پس از ازدواج، رابطه
ص: 125

---

1- علی بن ابی طالب (علیه السلام) ، نهج البلاغه، حکمت 10.
با دوستان، تعریف جدیدی پیدا می کند و فرد نباید همان تعاملات و روابط قبل را، به همان حد و شکل سابق، حتی با دوستان بسیار صمیمیِ خود ادامه دهد؛ زیرا در این مرحله، اشخاص صمیمی زندگی، در درجۀ اول، باید همسر و فرزندان او باشند و عمدۀ اوقات فراغتش را با آن ها سپری کند؛ البته کسی که به امور خانواده اش رسیدگی کافی داشته باشد، با خاطری آسوده می تواند زمان هایی را نیز برای گذراندن با دوستانش اختصاص دهد؛ به شرط اینکه زمان و نوع ارتباطشان، حساسیت برانگیز نباشد.
انسان ها به سبب داشتن روحیۀ اجتماعی به دوستیِ با دیگران نیاز دارند؛ ضمن اینکه از آگاهی ها و تجربه های آن ها در حل مسائل و مشکلات خود بهره می برند. یاران خوب نعمت های خدا هستند و در گرفتاری ها، آن کس که بیش از همه هوای ما را دارد، دوست خوب است.
دوست آن باشد که گیرد دست دوست
در پریشان حالی و درماندگی(1)
«مهم تر از همه، اینکه برخورداری از دوستانی با ویژگی های خوب، ازیک سو در شکل گیری مَنش و شخصیت انسان و ازسوی دیگر، در جهت گیری اندیشه او تأثیری شگرف دارد.»(2) امام صادق (علیه السلام) فرموده اند:
دوستی حدود و شروطی دارد؛ پس کسی که [حتی یکی از] این شروط را ندارد، او را دوست کامل مشمار و هرکه هیچ یک از آن حدود را ندارد، هيچ درجه اى از دوستى را ندارد:
ص: 126

---

1- سرودۀ مصلح بن عبدالله شیرازی متخلّص به سعدی، شاعر قرن هفتم هجری.
2- علی اکبر کلانتری، اخلاق زندگی، ص162.
1. پنهان و آشکارش برای تو یکی باشد؛ 2. آراستگی تو را آراستگی خود و سرافکندگی و زشتی تو را سرافکندگی و زشتی خود بداند؛ 3. ثروت و مقام [روحیۀ] او را دربارۀ تو تغییر ندهد؛ 4. از آنچه در توان اوست، از تو دریغ ندارد؛ 5. در گرفتاری و سختی های روزگار تو را رها نکند.(1)دوست خوب شخص آزموده ای است که هنگام گرفتاری و درماندگی، ما را رها نمی کند؛ ازاین رو اگر خداوند دوستی خوب نصیبمان کرده است، قیدش را نزنیم و از همسرمان نیز چنین درخواستی نداشته باشیم. درعین حال، در زمینۀ ارتباط با دوستان، بعد از ازدواج چند سؤال محوری وجود دارد که در خلال مباحثِ آتی، به آن می پردازیم:
1. هرکدام از ما با رفقای خود بعد از ازدواج چه رابطه ای داشته باشیم؟ بازتعریف رابطۀ فرد با دوستان خودش بعد از ازدواج چگونه است؟
2. رابطۀ ما با دوستان همسرمان و ازطرف دیگر، رابطۀ رفقای ما با همسرمان باید چگونه باشد؟
3. موضع هرکدام از ما در مواجهه با رابطۀ همسرمان با دوستانش باید چگونه باشد؟
ص: 127

---

1- محمدبن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، الخصال، ج1، ص277.
وضعیت های مختلف روابط دوستانه
نوع مواجهۀ فرد با روابط دوستانۀ همسرش، در سه وضعیت سبز و زرد و قرمز بررسی می شود. این وضعیت ها حاصل سه امر است:
* شخصیت فردی و اجتماعی دوست؛
* نوع ارتباط با دوست؛
* حساسیت های فرهنگی و شخصیتی همسر و خانواده اش.
وضعیت سبز وضعیتی است که در آن رابطه با دوست، به آرامش خانوادگی لطمه ای نمی زند؛ چراکه اولاً دوست مدّنظر، شخصیتی موجّه دارد؛ ثانیاً نوع ارتباط با او حساسیت برانگیز نیست و ثالثاً همسر و خانواده اش نیز به این ارتباط حساس نیستند.
وضعیت زرد وضعیتی است که روابط دوستانه، زمینۀ تنش در خانواده را فراهم آورده است که برای آن چند منشأ متصور است: یا ناشی از وضعیت ظاهریِ خلافِ انتظار و غلط انداز دوست است یا آن دوست شخصیتی سالم دارد، ولی نوع ارتباط فرد با او خارج از عرف و بیش ازاندازه و حساسیت برانگیز است یا در این ارتباط رفتارهایی بروز کرده است که همسر احساس می کند آن دوست به او ترجیح داده شده است.
وضعیت قرمز وضعیتی است که روابط دوستانه، آسیب زاست و می تواند به مال و آبرو و زندگی خانوادگی ضربه بزند. ارتباطات با جنس مخالف یا دوستانی که رفتارهای پرخطر و آسیب های اجتماعی دارند و نیز تفریحات غیرمتعارف و فعالیت های اقتصادی پرریسک برمبنای اعتماد بیش ازحد نیز در این وضعیت قرار خواهد گرفت. گاهی نیز دوست مدّنظر، با ملاک های ارزشی همسر، تعارض های شدید فکری و
ص: 128
فرهنگی دارد که باز هم در ردیف وضعیت قرمز قرار می گیرد.
برای رفع مشکلات احتمالی و بهترشدن هریک از این وضعیت ها، قطعاً راه حل مناسبی وجود دارد که در ادامه به برخی از آن ها پرداخته ایم. در وضعیت سبز مسئلۀ اصلی اینجاست که روابط با رفقای خوب چگونه تنظیم شود تا موجب افزایش آرامش و سازندگی فرد و خانواده اش باشد که برای پاسخ به این سؤال، راه حلی با عنوان «بازتعریف روابط دوستانه، پس از ازدواج» بیان خواهد شد. بررسی راهکارهای وضعیت زرد با عنوانِ «مدیریت محبت» و راه حل وضعیت قرمز در مطلب «شیوۀ مواجهه با دوستان نامناسب همسر» خواهد آمد.
تصویر

ص: 129